📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
ਪਤਞ੍ਜਲਿ ਯੋਗ ਸੂਤ੍ਰਾਣਿ - 1 (ਸਮਾਧਿ ਪਾਦ)
Patanjali Yoga Sutrani - 1 (samadhi Pada)
Patanjali Gurmukhi
ਅਥ ਸਮਾਧਿਪਾਦਃ ।
ਅਥ ਯੋਗਾਨੁਸ਼ਾਸਨਮ੍ ॥ 1 ॥
ਯੋਗਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਿ ਨਿਰੋਧਃ ॥ 2 ॥
ਤਦਾ ਦ੍ਰष੍ਟੁਃ ਸ੍ਵਰੂਪੇऽਵਸ੍ਥਾਨਮ੍ ॥ 3 ॥
ਵृਤ੍ਤਿ ਸਾਰੂਪ੍ਯਮਿਤਰਤ੍ਰ ॥ 4 ॥
ਵृਤ੍ਤਯਃ ਪਞ੍ਚਤਯ੍ਯਃ ਕ੍ਲਿष੍ਟਾऽਕ੍ਲਿष੍ਟਾਃ ॥ 5 ॥
ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਿਪਰ੍ਯਯ ਵਿਕਲ੍ਪ ਨਿਦ੍ਰਾ ਸ੍ਮृਤਯਃ ॥ 6 ॥
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍षਾਨੁਮਾਨਾਗਮਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ॥ 7 ॥
ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਮਤਦ੍ਰੂਪ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਮ੍ ॥ 8 ॥
ਸ਼ਬ੍ਦਜ੍ਞਾਨਾਨੁਪਾਤੀ ਵਸ੍ਤੁਸ਼ੂਨ੍ਯੋ ਵਿਕਲ੍ਪਃ ॥ 9 ॥
ਅਭਾਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਲਮ੍ਬਨਾ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾ ॥ 10 ॥
ਅਨੁਭੂਤ ਵਿषਯਾਸਮ੍ਪ੍ਰਮੋषਃ ਸ੍ਮृਤਿਃ ॥ 11 ॥
ਅਭ੍ਯਾਸ ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਤਨ੍ਨਿਰੋਧਃ ॥ 12 ॥
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤੌ ਯਤ੍ਨੋऽਭ੍ਯਾਸਃ ॥ 13 ॥
ਸ ਤੁ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲ ਨੈਰਨ੍ਤਰ੍ਯ ਸਤ੍ਕਾਰਾਸੇਵਿਤੋ ਦृਢਭੂਮਿਃ ॥ 14 ॥
ਦृष੍ਟਾਨੁਸ਼੍ਰਵਿਕ ਵਿषਯ ਵਿਤृष੍ਣਸ੍ਯ ਵਸ਼ੀਕਾਰਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮ੍ ॥ 15 ॥
ਤਤ੍ਪਰਂ ਪੁਰੁषਖ੍ਯਾਤੇ-ਰ੍ਗੁਣਵੈਤृष੍ਣ੍ਯਮ੍ ॥ 16 ॥
ਵਿਤਰ੍ਕ ਵਿਚਾਰਾਨਨ੍ਦਾਸ੍ਮਿਤਾਰੂਪਾਨੁਗਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤਃ ॥ 17 ॥
ਵਿਰਾਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਭ੍ਯਾਸਪੂਰ੍ਵਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ਼ੇषੋऽਨ੍ਯਃ ॥ 18 ॥
ਭਵਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਵਿਦੇਹਪ੍ਰਕृਤਿਲਯਾਨਾਮ੍ ॥ 19 ॥
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਵੀਰ੍ਯ ਸ੍ਮृਤਿ ਸਮਾਧਿਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਪੂਰ੍ਵਕ ਇਤਰੇषਾਮ੍ ॥ 20 ॥
ਤੀਵ੍ਰਸਂਵੇਗਾਨਾਮਾਸਨ੍ਨਃ ॥ 21 ॥
ਮृਦੁਮਧ੍ਯਾਧਿਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤੋऽਪਿ ਵਿਸ਼ੇषਃ ॥ 22 ॥
ਈਸ਼੍ਵਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਦ੍ਵਾ ॥ 23 ॥
ਕ੍ਲੇਸ਼ ਕਰ੍ਮ ਵਿਪਾਕਾਸ਼ਯੈਰਪਰਾਮृष੍ਟਃ ਪੁਰੁषਵਿਸ਼ੇष ਈਸ਼੍ਵਰਃ ॥ 24 ॥
ਤਤ੍ਰ ਨਿਰਤਿਸ਼ਯਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਬੀਜਮ੍ ॥ 25 ॥
ਸ ਏषਃ ਪੂਰ੍ਵੇषਾਮਪਿ ਗੁਰੁਃ ਕਾਲੇਨਾਨਵਚ੍ਛੇਦਾਤ੍ ॥ 26 ॥
ਤਸ੍ਯ ਵਾਚਕਃ ਪ੍ਰਣਵਃ ॥ 27 ॥
ਤਜ੍ਜਪਸ੍ਤਦਰ੍ਥਭਾਵਨਮ੍ ॥ 28 ॥
ਤਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਚੇਤਨਾਧਿਗਮੋऽਪ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਭਾਵਸ਼੍ਚ ॥ 29 ॥
ਵ੍ਯਾਧਿ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨ ਸਂਸ਼ਯ ਪ੍ਰਮਾਦਾਲਸ੍ਯਾਵਿਰਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿ
ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਲਬ੍ਧਭੂਮਿਕਤ੍ਵਾਨਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਨਿ ਚਿਤ੍ਤਵਿਕ੍षੇਪਾਸ੍ਤੇਂऽਤਰਾਯਾਃ ॥ 30 ॥
ਦੁਃਖ ਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਾਙ੍ਗਮੇਜਯਤ੍ਵ ਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਾ ਵਿਕ੍षੇਪਸਹਭੁਵਃ ॥ 31 ॥
ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿषੇਧਾਰ੍ਥਮੇਕਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਸਃ ॥ 32 ॥
ਮੈਤ੍ਰੀ ਕਰੁਣਾ ਮੁਦਿਤੋਪੇਕ੍षਾਣਾਂ ਸੁਖ ਦੁਃਖ ਪੁਣ੍ਯਾਪੁਣ੍ਯ ਵਿषਯਾਣਾਮ੍-ਭਾਵਨਾਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਨਮ੍ ॥ 33 ॥
ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨ ਵਿਧਾਰਣਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ॥ 34 ॥
ਵਿषਯਵਤੀ ਵਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮਨਸਃ ਸ੍ਥਿਤਿ ਨਿਬਨ੍ਧਿਨੀ ॥ 35 ॥
ਵਿਸ਼ੋਕਾ ਵਾ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀ ॥ 36 ॥
ਵੀਤਰਾਗ ਵਿषਯਂ ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ॥ 37 ॥
ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਨਿਦ੍ਰਾ ਜ੍ਞਾਨਾਲਮ੍ਬਨਂ ਵਾ ॥ 38 ॥
ਯਥਾਭਿਮਤਧ੍ਯਾਨਾਦ੍ਵਾ ॥ 39 ॥
ਪਰਮਾਣੁ ਪਰਮ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਤੋऽਸ੍ਯ ਵਸ਼ੀਕਾਰਃ ॥ 40 ॥
ਕ੍षੀਣਵृਤ੍ਤੇਰਭਿਜਾਤਸ੍ਯੇਵ ਮਣੇਰ੍ਗ੍ਰਹੀਤृਗ੍ਰਹਣ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੇषੁ ਤਤ੍ਸ੍ਥ ਤਦਞ੍ਜਨਤਾ ਸਮਾਪਤ੍ਤਿਃ ॥ 41 ॥
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥ ਜ੍ਞਾਨ ਵਿਕਲ੍ਪੈਃ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾ ਸਵਿਤਰ੍ਕਾ ਸਮਾਪਤ੍ਤਿਃ ॥ 42 ॥
ਸ੍ਮृਤਿ ਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਸ੍ਵਰੂਪ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇਵਾਰ੍ਥ ਮਾਤ੍ਰਨਿਰ੍ਭਾਸਾ ਨਿਰ੍ਵਿਤਰ੍ਕਾ ॥ 43 ॥
ਏਤਯੈਵ ਸਵਿਚਾਰਾ ਨਿਰ੍ਵਿਚਾਰਾ ਚ ਸੂਕ੍ष੍ਮਵਿषਯਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ॥ 44 ॥
ਸੂਕ੍ष੍ਮ ਵਿषਯਤ੍ਵਂ ਚਾਲਿਙ੍ਗਪਰ੍ਯਵਸਾਨਮ੍ ॥ 45 ॥
ਤਾ ਏਵ ਸਬੀਜਃ ਸਮਾਧਿਃ ॥ 46 ॥
ਨਿਰ੍ਵਿਚਾਰ ਵੈਸ਼ਾਰਾਦ੍ਯੇऽਧ੍ਯਾਤ੍ਮਪ੍ਰਸਾਦਃ ॥ 47 ॥
ऋਤਮ੍ਭਰਾ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ॥ 48 ॥
ਸ਼੍ਰੁਤਾਨੁਮਾਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯਵਿषਯਾ ਵਿਸ਼ੇषਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ॥ 49 ॥
ਤਜ੍ਜਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰੋऽਨ੍ਯਸਂਸ੍ਕਾਰ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧੀ ॥ 50 ॥
ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਰੋਧੇ ਸਰ੍ਵਨਿਰੋਧਾਨ੍ਨਿਰ੍ਬੀਜਸ੍ਸਮਾਧਿਃ ॥ 51 ॥
ਇਤਿ ਪਾਤਞ੍ਜਲਯੋਗਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸਮਾਧਿਪਾਦੋ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪਾਦਃ ।
Roman (IAST) Transliteration
atha samādhipādaḥ |
atha yogānuśāsanam || 1 ||
yogaścittavṛtti nirodhaḥ || 2 ||
tadā draṣṭuḥ svarūpe'vasthānam || 3 ||
vṛtti sārūpyamitaratra || 4 ||
vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭā'kliṣṭāḥ || 5 ||
pramāṇa viparyaya vikalpa nidrā smṛtayaḥ || 6 ||
pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni || 7 ||
viparyayo mithyājñānamatadrūpa pratiṣṭham || 8 ||
śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ || 9 ||
abhāva pratyayālambanā vṛttirnidrā || 10 ||
anubhūta viṣayāsampramoṣaḥ smṛtiḥ || 11 ||
abhyāsa vairāgyābhyāṃ tannirodhaḥ || 12 ||
tatra sthitau yatno'bhyāsaḥ || 13 ||
sa tu dīrghakāla nairantarya satkārāsevito dṛḍhabhūmiḥ || 14 ||
dṛṣṭānuśravika viṣaya vitṛṣṇasya vaśīkārasañjñā vairāgyam || 15 ||
tatparaṃ puruṣakhyāte-rguṇavaitṛṣṇyam || 16 ||
vitarka vicārānandāsmitārūpānugamāt samprajñātaḥ || 17 ||
virāmapratyayābhyāsapūrvaḥ saṃskāraśeṣo'nyaḥ || 18 ||
bhavapratyayo videhaprakṛtilayānām || 19 ||
śraddhā vīrya smṛti samādhiprajñā pūrvaka itareṣām || 20 ||
tīvrasaṃvegānāmāsannaḥ || 21 ||
mṛdumadhyādhimātratvāttato'pi viśeṣaḥ || 22 ||
īśvarapraṇidhānādvā || 23 ||
kleśa karma vipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ || 24 ||
tatra niratiśayaṃ sarvajñabījam || 25 ||
sa eṣaḥ pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedāt || 26 ||
tasya vācakaḥ praṇavaḥ || 27 ||
tajjapastadarthabhāvanam || 28 ||
tataḥ pratyakcetanādhigamo'pyantarāyābhāvaśca || 29 ||
vyādhi styāna saṃśaya pramādālasyāvirati bhrānti
darśanālabdhabhūmikatvānavasthitatvāni cittavikṣepāsteṃ'tarāyāḥ || 30 ||
duḥkha daurmanasyāṅgamejayatva śvāsapraśvāsā vikṣepasahabhuvaḥ || 31 ||
tatpratiṣedhārthamekatattvābhyāsaḥ || 32 ||
maitrī karuṇā muditopekṣāṇāṃ sukha duḥkha puṇyāpuṇya viṣayāṇām-bhāvanātaścittaprasādanam || 33 ||
pracchardana vidhāraṇābhyāṃ vā prāṇasya || 34 ||
viṣayavatī vā pravṛttirutpannā manasaḥ sthiti nibandhinī || 35 ||
viśokā vā jyotiṣmatī || 36 ||
vītarāga viṣayaṃ vā cittam || 37 ||
svapna nidrā jñānālambanaṃ vā || 38 ||
yathābhimatadhyānādvā || 39 ||
paramāṇu parama mahattvānto'sya vaśīkāraḥ || 40 ||
kṣīṇavṛtterabhijātasyeva maṇergrahītṛgrahaṇa grāhyeṣu tatstha tadañjanatā samāpattiḥ || 41 ||
tatra śabdārtha jñāna vikalpaiḥ saṅkīrṇā savitarkā samāpattiḥ || 42 ||
smṛti pariśuddhau svarūpa śūnyevārtha mātranirbhāsā nirvitarkā || 43 ||
etayaiva savicārā nirvicārā ca sūkṣmaviṣayā vyākhyātā || 44 ||
sūkṣma viṣayatvaṃ cāliṅgaparyavasānam || 45 ||
tā eva sabījaḥ samādhiḥ || 46 ||
nirvicāra vaiśārādye'dhyātmaprasādaḥ || 47 ||
ṛtambharā tatra prajñā || 48 ||
śrutānumāna prajñābhyāmanyaviṣayā viśeṣārthatvāt || 49 ||
tajjaḥ saṃskāro'nyasaṃskāra pratibandhī || 50 ||
tasyāpi nirodhe sarvanirodhānnirbījassamādhiḥ || 51 ||
iti pātañjalayogadarśane samādhipādo nāma prathamaḥ pādaḥ |