📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
3.16 ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡ - ଷୋଡଶ ସର୍ଗଃ
3.16 Aranyakanda - Shodasha Sargah
Valmiki Oriya
ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଷୋଡଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଵସତସ୍ତସ୍ଯ ତୁ ସୁଖଂ ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ଶରଦ୍ଵ୍ଯପାଯେ ହେମନ୍ତଋତୁରିଷ୍ଟଃ ପ୍ରଵର୍ତତ ॥ 1 ॥
ସ କଦାଚିତ୍ପ୍ରଭାତାଯାଂ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ରଘୁନନ୍ଦନଃ ।
ପ୍ରଯଯାଵଭିଷେକାର୍ଥଂ ରମ୍ଯାଂ ଗୋଦାଵରୀଂ ନଦୀମ୍ ॥ 2 ॥
ପ୍ରହ୍ଵଃ କଲଶହସ୍ତସ୍ତଂ ସୀତଯା ସହ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ।
ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଵ୍ରଜନ୍ଭ୍ରାତା ସୌମିତ୍ରିରିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 3 ॥
ଅଯଂ ସ କାଲଃ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ ପ୍ରିଯୋ ଯସ୍ତେ ପ୍ରିଯଂଵଦ ।
ଅଲଙ୍କୃତ ଇଵାଭାତି ଯେନ ସଂଵତ୍ସରଃ ଶୁଭଃ ॥ 4 ॥
ନୀହାରପରୁଷୋ ଲୋକଃ ପୃଥିଵୀ ସସ୍ଯଶାଲିନୀ ।
ଜଲାନ୍ଯନୁପଭୋଗ୍ଯାନି ସୁଭଗୋ ହଵ୍ଯଵାହନଃ ॥ 5 ॥
ନଵାଗ୍ରଯଣପୂଜାଭିରଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ପିତୃଦେଵତାଃ ।
କୃତାଗ୍ରଯଣକାଃ କାଲେ ସନ୍ତୋ ଵିଗତକଲ୍ମଷାଃ ॥ 6 ॥
ପ୍ରାଜ୍ଯକାମା ଜନପଦାସ୍ସମ୍ପନ୍ନତରଗୋରସାଃ ।
ଵିଚରନ୍ତି ମହୀପାଲା ଯାତ୍ରାସ୍ଥା ଵିଜିଗୀଷଵଃ ॥ 7 ॥
ସେଵମାନେ ଦୃଢଂ ସୂର୍ଯେ ଦିଶମନ୍ତକ ସେଵିତାମ୍ ।
ଵିହୀନତିଲକେଵ ସ୍ତ୍ରୀ ନୋତ୍ତରା ଦିକ୍ପ୍ରକାଶତେ ॥ 8 ॥
ପ୍ରକୃତ୍ଯା ହିମକୋଶାଢ୍ଯୋ ଦୂରସୂର୍ଯଶ୍ଚ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ ।
ଯଥାର୍ଥନାମା ସୁଵ୍ଯକ୍ତଂ ହିମଵାନ୍ହିମଵାନ୍ଗିରିଃ ॥ 9 ॥
ଅତ୍ଯନ୍ତସୁଖସଞ୍ଚାରା ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସ୍ପର୍ଶତସ୍ସୁଖାଃ ।
ଦିଵସାସ୍ସୁଭଗାଦିତ୍ଯାଶ୍ଚାଯାସଲିଲଦୁର୍ଭଗାଃ ॥ 10 ॥
ମୃଦୁସୂର୍ଯାସ୍ସନୀହାରାଃ ପଟୁଶୀତାସ୍ସମାରୁତାଃ ।
ଶୂନ୍ଯାରଣ୍ଯା ହିମଧ୍ଵସ୍ତା ଦିଵସା ଭାନ୍ତିସାମ୍ପ୍ରତମ୍ ॥ 11 ॥
ନିଵୃତ୍ତାକାଶଶଯନାଃ ପୁଷ୍ଯନୀତା ହିମାରୁଣାଃ ।
ଶୀତା ଵୃଦ୍ଧତରାଯାମାସ୍ତ୍ରିଯାମା ଯାନ୍ତି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ ॥ 12 ॥
ରଵିସଙ୍କ୍ରାନ୍ତସୌଭାଗ୍ଯ ସ୍ତୁଷାରାରୁଣମଣ୍ଡଲଃ ।
ନିଶ୍ଶ୍ଵାସାନ୍ଧ ଇଵାଦର୍ଶନ୍ଛନ୍ଦ୍ରମା ନ ପ୍ରକାଶତେ ॥ 13 ॥
ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନ ତୁଷାରମଲିନା ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ନ ରାଜତେ ।
ସୀତେଵ ଚାତପଶ୍ଯାମା ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ନ ତୁ ଶୋଭତେ ॥ 14 ॥
ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଶୀତଲସ୍ପର୍ଶୋ ହିମଵିଦ୍ଧଶ୍ଚ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ ।
ପ୍ରଵାତି ପଶ୍ଚିମୋ ଵାଯୁଃ କାଲେ ଦ୍ଵିଗୁଣଶୀତଲଃ ॥ 15 ॥
ବାଷ୍ପଚ୍ଛନ୍ନାନ୍ଯରଣ୍ଯାନି ଯଵଗୋଧୂମଵନ୍ତି ଚ ।
ଶୋଭନ୍ତେଽଭ୍ଯୁଦିତେ ସୂର୍ଯେ ନଦ୍ଭି କ୍ରୌଞ୍ଚସାରସୈଃ ॥ 16 ॥
ଖର୍ଜୂରପୁଷ୍ପାକୃତିଭିଶ୍ଶିରୋଭିଃ ପୂର୍ଣତଣ୍ଡୁଲୈଃ ।
ଶୋଭନ୍ତେ କିଞ୍ଚିଦାନମ୍ରାଶ୍ଶାଲଯଃ କନକପ୍ରଭାଃ ॥ 17 ॥
ମଯୂଖୈରୁପସର୍ପଦ୍ଭିର୍ହିମନୀହାରସଂଵୃତୈଃ ।
ଦୂରମଭ୍ଯୁଦିତସ୍ସୂର୍ଯଶ୍ଶଶାଙ୍କ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ 18 ॥
ଅଗ୍ରାହ୍ଯଵୀର୍ଯଃ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସ୍ପର୍ଶତସ୍ସୁଖଃ ।
ସଂରକ୍ତଃ କିଞ୍ଚିଦାପାଣ୍ଡୁରାତପଶ୍ଶୋଭତେ କ୍ଷିତୌ ॥ 19 ॥
ଅଵଶ୍ଯାଯନିପାତେନ କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରକ୍ଲିନ୍ନଶାଦ୍ଵଲା ।
ଵନାନାଂ ଶୋଭତେ ଭୂମିର୍ନିଵିଷ୍ଟତରୁଣାତପା ॥ 20 ॥
ସ୍ପୃଶଂସ୍ତୁ ଵିମଲଂ ଶୀତମୁଦକଂ ଦ୍ଵିରଦସ୍ସୁଖମ୍ ।
ଅତ୍ଯନ୍ତତୃଷିତୋ ଵନ୍ଯଃ ପ୍ରତିସଂହରତେ କରମ୍ ॥ 21 ॥
ଏତେ ହି ସମୁପାସୀନା ଵିହଗା ଜଲଚାରିଣଃ ।
ନାଵଗାହନ୍ତି ସଲିଲମପ୍ରଗଲ୍ଭା ଇଵାହଵମ୍ ॥ 22 ॥
ଅଵଶ୍ଯାଯତମୋନଦ୍ଧା ନୀହାରତମସାଽଵୃତାଃ ।
ପ୍ରସୁପ୍ତା ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ଵିପୁଷ୍ପା ଵନରାଜଯଃ ॥ 23 ॥
ବାଷ୍ପସଞ୍ଛନ୍ନସଲିଲା ରୁତଵିଜ୍ଞେଯସାରସାଃ ।
ହିମାର୍ଦ୍ରଵାଲୁକୈସ୍ତୀରୈସ୍ସରିତୋ ଭାନ୍ତି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ ॥ 24 ॥
ତୁଷାରପତନାଚ୍ଚୈଵ ମୃଦୁତ୍ଵାଦ୍ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଚ ।
ଶୈତ୍ଯାଦଗାଗ୍ରସ୍ଥମପି ପ୍ରାଯେଣ ରସଵଜ୍ଜଲମ୍ ॥ 25 ॥
ଜରାଜର୍ଜରିତୈଃ ପଦ୍ମୈଶଶୀର୍ଣକେସରକର୍ଣିକୈଃ ।
ନାଲଷେର୍ହିମଧ୍ଵସ୍ସୈର୍ନ ଭନ୍ତି କମଲାକରାଃ ॥ 26 ॥
ଅସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ କାଲେ ଦୁଃଖସମନ୍ଵିତଃ ।
ତପଶ୍ଚରତି ଧର୍ମାତ୍ମା ତ୍ଵଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଭରତଃ ପୁରେ ॥ 27 ॥
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ଚ ମାନଂ ଚ ଭୋଗାଂଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନ୍ବହୂନ୍ ।
ତପସ୍ସ୍ଵୀ ନିଯତାହାରଶ୍ଶେତେ ଶୀତେ ମହୀତଲେ ॥ 28 ॥
ସୋଽପି ଵେଲାମିମାଂ ନୂନମଭିଷେକାର୍ଥମୁଦ୍ଯତଃ ।
ଵୃତଃ ପ୍ରକୃତିଭିର୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଯାତି ସରଯୂଂ ନଦୀମ୍ ॥ 29 ॥
ଅତ୍ଯନ୍ତସୁଖସଂଵୃଦ୍ଧସ୍ସୁକୁମାରସ୍ସୁଖୋଚିତଃ ।
କଥଂ ନ୍ଵପରରାତ୍ରେଷୁ ସରଯୂମଵଗାହତେ ॥ 30 ॥
ପଦ୍ମପତ୍ରେକ୍ଷଣୋ ଵୀରଶ୍ଶ୍ଯାମୋ ନିରୁଦରୋ ମହାନ୍ ।
ଧର୍ମଜ୍ଞ ସ୍ସତ୍ଯଵାଦୀ ଚ ହ୍ରୀନିଷେଧୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ 31 ॥
ପ୍ରିଯାଭିଭାଷୀ ମଧୁରୋ ଦୀର୍ଘବାହୁରରିନ୍ଦମଃ ।
ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଵିଵିଧାନ୍ଭୋଗାନାର୍ଯଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଶ୍ରିତଃ ॥ 32 ॥
ଜିତସ୍ସ୍ଵର୍ଗସ୍ତଵ ଭ୍ରାତ୍ରା ଭରତେନ ମହାତ୍ମନା ।
ଵନସ୍ଥମପି ତାପସ୍ଯେ ଯସ୍ତ୍ଵାମନୁଵିଧୀଯତେ ॥ 33 ॥
ନ ପିତ୍ର୍ଯମନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମାତୃକଂ ଦ୍ଵିପଦା ଇତି ।
ଖ୍ଯାତୋ ଲୋକପ୍ରଵାଦୋଽଯଂ ଭରତେନାନ୍ଯଥା କୃତଃ ॥ 34 ॥
ଭର୍ତା ଦଶରଥୋ ଯସ୍ଯାସ୍ସାଧୁଶ୍ଚ ଭରତସ୍ସୁତଃ ।
କଥଂ ନୁ ସାଽମ୍ବା କୈକେଯୀ ତାଦୃଶୀ କ୍ରୂରଶୀଲିନୀ ॥ 35 ॥
ଇତ୍ଯେଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଵାକ୍ଯଂ ସ୍ନେହାଦ୍ବ୍ରୁଵତି ଧାର୍ମିକେ ।
ପରିଵାଦଂ ଜନନ୍ଯାସ୍ତମସହନ୍ରାଘଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 36 ॥
ସ ତେଽମ୍ବା ମଧ୍ଯମା ତାତ ଗର୍ହିତଵ୍ଯା କଥଞ୍ଚନ ।
ତାମେଵେକ୍ଷ୍ଵାକୁନାଥସ୍ଯ ଭରତସ୍ଯ କଥାଂ କୁରୁ ॥ 37 ॥
ନିଶ୍ଚିତାଽପି ହି ମେ ବୁଦ୍ଧିର୍ଵନଵାସେ ଦୃଢଵ୍ରତା ।
ଭରତସ୍ନେହସନ୍ତପ୍ତା ବାଲିଶୀକ୍ରିଯତେ ପୁନଃ ॥ 38 ॥
ସଂସ୍ମରାମ୍ଯସ୍ଯ ଵାକ୍ଯାନି ପ୍ରିଯାଣି ମଧୁରାଣି ଚ ।
ହୃଦ୍ଯାନ୍ଯମୃତକଲ୍ପାନି ମନଃପ୍ରହ୍ଲାଦନାନି ଚ ॥ 39 ॥
କଦାନ୍ଵହଂ ସମେଷ୍ଯାମି ଭରତେନ ମହାତ୍ମନା ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ଚ ଵୀରେଣ ତ୍ଵଯା ଚ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥ 40 ॥
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଲପଂସ୍ତତ୍ର ପ୍ରାପ୍ଯ ଗୋଦାଵରୀଂ ନଦୀମ୍ ।
ଚକ୍ରେଽଭିଷେକଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ସାନୁଜସ୍ସହ ସୀତଯା ॥ 41 ॥
ତର୍ପଯିତ୍ଵାଽଥ ସଲିଲୈସ୍ତେ ପିତୃନ୍ଦୈଵତାନି ଚ ।
ସ୍ତୁଵନ୍ତି ସ୍ମୋଦିତଂ ସୂର୍ଯଂ ଦେଵତାଶ୍ଚ ସମାହିତାଃ ॥ 42 ॥
କୃତାଭିଷେକସ୍ସରରାଜ ରାମଃ ସୀତାଦ୍ଵିତୀଯସ୍ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ।
କୃତାଭିଷେକୋ ଗିରିରାଜପୁତ୍ର୍ଯା ରୁଦ୍ରସ୍ସନନ୍ଦୀ ଭଗଵାନିଵେଶଃ ॥ 43 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
vasatastasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |
śaradvyapāye hemantaṛturiṣṭaḥ pravartata || 1 ||
sa kadācitprabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ |
prayayāvabhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm || 2 ||
prahvaḥ kalaśahastastaṃ sītayā saha vīryavān |
pṛṣṭhato'nuvrajanbhrātā saumitriridamabravīt || 3 ||
ayaṃ sa kālaḥ samprāptaḥ priyo yaste priyaṃvada |
alaṅkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ || 4 ||
nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyaśālinī |
jalānyanupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ || 5 ||
navāgrayaṇapūjābhirabhyarcya pitṛdevatāḥ |
kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ || 6 ||
prājyakāmā janapadāssampannataragorasāḥ |
vicaranti mahīpālā yātrāsthā vijigīṣavaḥ || 7 ||
sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśamantaka sevitām |
vihīnatilakeva strī nottarā dikprakāśate || 8 ||
prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaśca sāmpratam |
yathārthanāmā suvyaktaṃ himavānhimavāngiriḥ || 9 ||
atyantasukhasañcārā madhyāhne sparśatassukhāḥ |
divasāssubhagādityāścāyāsaliladurbhagāḥ || 10 ||
mṛdusūryāssanīhārāḥ paṭuśītāssamārutāḥ |
śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhāntisāmpratam || 11 ||
nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ |
śītā vṛddhatarāyāmāstriyāmā yānti sāmpratam || 12 ||
ravisaṅkrāntasaubhāgya stuṣārāruṇamaṇḍalaḥ |
niśśvāsāndha ivādarśanchandramā na prakāśate || 13 ||
jyotsna tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate |
sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate || 14 ||
prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaśca sāmpratam |
pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ || 15 ||
bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca |
śobhante'bhyudite sūrye nadbhi krauñcasārasaiḥ || 16 ||
kharjūrapuṣpākṛtibhiśśirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ |
śobhante kiñcidānamrāśśālayaḥ kanakaprabhāḥ || 17 ||
mayūkhairupasarpadbhirhimanīhārasaṃvṛtaiḥ |
dūramabhyuditassūryaśśaśāṅka iva lakṣyate || 18 ||
agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśatassukhaḥ |
saṃraktaḥ kiñcidāpāṇḍurātapaśśobhate kṣitau || 19 ||
avaśyāyanipātena kiñcitpraklinnaśādvalā |
vanānāṃ śobhate bhūmirniviṣṭataruṇātapā || 20 ||
spṛśaṃstu vimalaṃ śītamudakaṃ dviradassukham |
atyantatṛṣito vanyaḥ pratisaṃharate karam || 21 ||
ete hi samupāsīnā vihagā jalacāriṇaḥ |
nāvagāhanti salilamapragalbhā ivāhavam || 22 ||
avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasā'vṛtāḥ |
prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ || 23 ||
bāṣpasañchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ |
himārdravālukaistīraissarito bhānti sāmpratam || 24 ||
tuṣārapatanāccaiva mṛdutvādbhāskarasya ca |
śaityādagāgrasthamapi prāyeṇa rasavajjalam || 25 ||
jarājarjaritaiḥ padmaiśaśīrṇakesarakarṇikaiḥ |
nālaṣerhimadhvassairna bhanti kamalākarāḥ || 26 ||
asmiṃstu puruṣavyāghraḥ kāle duḥkhasamanvitaḥ |
tapaścarati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure || 27 ||
tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃśca vividhānbahūn |
tapassvī niyatāhāraśśete śīte mahītale || 28 ||
so'pi velāmimāṃ nūnamabhiṣekārthamudyataḥ |
vṛtaḥ prakṛtibhirnityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm || 29 ||
atyantasukhasaṃvṛddhassukumārassukhocitaḥ |
kathaṃ nvapararātreṣu sarayūmavagāhate || 30 ||
padmapatrekṣaṇo vīraśśyāmo nirudaro mahān |
dharmajña ssatyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ || 31 ||
priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhurarindamaḥ |
santyajya vividhānbhogānāryaṃ sarvātmanā śritaḥ || 32 ||
jitassvargastava bhrātrā bharatena mahātmanā |
vanasthamapi tāpasye yastvāmanuvidhīyate || 33 ||
na pitryamanuvartante mātṛkaṃ dvipadā iti |
khyāto lokapravādo'yaṃ bharatenānyathā kṛtaḥ || 34 ||
bhartā daśaratho yasyāssādhuśca bharatassutaḥ |
kathaṃ nu sā'mbā kaikeyī tādṛśī krūraśīlinī || 35 ||
ityevaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehādbruvati dhārmike |
parivādaṃ jananyāstamasahanrāghavo'bravīt || 36 ||
sa te'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathañcana |
tāmevekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru || 37 ||
niścitā'pi hi me buddhirvanavāse dṛḍhavratā |
bharatasnehasantaptā bāliśīkriyate punaḥ || 38 ||
saṃsmarāmyasya vākyāni priyāṇi madhurāṇi ca |
hṛdyānyamṛtakalpāni manaḥprahlādanāni ca || 39 ||
kadānvahaṃ sameṣyāmi bharatena mahātmanā |
śatrughnena ca vīreṇa tvayā ca raghunandana || 40 ||
ityevaṃ vilapaṃstatra prāpya godāvarīṃ nadīm |
cakre'bhiṣekaṃ kākutsthassānujassaha sītayā || 41 ||
tarpayitvā'tha salilaiste pitṛndaivatāni ca |
stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāśca samāhitāḥ || 42 ||
kṛtābhiṣekassararāja rāmaḥ sītādvitīyassaha lakṣmaṇena |
kṛtābhiṣeko girirājaputryā rudrassanandī bhagavāniveśaḥ || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||