📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
ଉଦ୍ଧଵଗୀତା - ଏକାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
Uddhavagita - Ekadasho'dhyayah
Gita Vyasa Oriya
ଅଥ ଏକାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ବଦ୍ଧଃ ମୁକ୍ତଃ ଇତି ଵ୍ଯାଖ୍ଯା ଗୁଣତଃ ମେ ନ ଵସ୍ତୁତଃ ।
ଗୁଣସ୍ଯ ମାଯାମୂଲତ୍ଵାତ୍ ନ ମେ ମୋକ୍ଷଃ ନ ବନ୍ଧନମ୍ ॥ 1॥
ଶୋକମୋହୌ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଦେହାପତ୍ତିଃ ଚ ମାଯଯା ।
ସ୍ଵପ୍ନଃ ଯଥା ଆତ୍ମନଃ ଖ୍ଯାତିଃ ସଂସୃତିଃ ନ ତୁ ଵାସ୍ତଵୀ ॥ 2॥
ଵିଦ୍ଯା ଅଵିଦ୍ଯେ ମମ ତନୂ ଵିଦ୍ଧି ଉଦ୍ଧଵ ଶରୀରିଣାମ୍ ।
ମୋକ୍ଷବନ୍ଧକରୀ ଆଦ୍ଯେ ମାଯଯା ମେ ଵିନିର୍ମିତେ ॥ 3॥
ଏକସ୍ଯ ଏଵ ମମ ଅଂଶସ୍ଯ ଜୀଵସ୍ଯ ଏଵ ମହାମତେ ।
ବନ୍ଧଃ ଅସ୍ଯ ଅଵିଦ୍ଯଯା ଅନାଦିଃ ଵିଦ୍ଯଯା ଚ ତଥା ଇତରଃ ॥ 4॥
ଅଥ ବଦ୍ଧସ୍ଯ ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଵୈଲକ୍ଷଣ୍ଯଂ ଵଦାମି ତେ ।
ଵିରୁଦ୍ଧଧର୍ମିଣୋଃ ତାତ ସ୍ଥିତଯୋଃ ଏକଧର୍ମିଣି ॥ 5॥
ସୁପର୍ଣୌ ଏତୌ ସଦୃଶୌ ସଖାଯୌ
ଯଦୃଚ୍ଛଯା ଏତୌ କୃତନୀଡୌ ଚ ଵୃକ୍ଷେ ।
ଏକଃ ତଯୋଃ ଖାଦତି ପିପ୍ପଲାନ୍ନମ୍
ଅନ୍ଯଃ ନିରନ୍ନଃ ଅପି ବଲେନ ଭୂଯାନ୍ ॥ 6॥
ଆତ୍ମାନଂ ଅନ୍ଯଂ ଚ ସଃ ଵେଦ ଵିଦ୍ଵାନ୍
ଅପିପ୍ପଲାଦଃ ନ ତୁ ପିପ୍ପଲାଦଃ ।
ଯଃ ଅଵିଦ୍ଯଯା ଯୁକ୍ ସ ତୁ ନିତ୍ଯବଦ୍ଧଃ
ଵିଦ୍ଯାମଯଃ ଯଃ ସ ତୁ ନିତ୍ଯମୁକ୍ତଃ ॥ 7॥
ଦେହସ୍ଥଃ ଅପି ନ ଦେହସ୍ଥଃ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ସ୍ଵପ୍ନାତ୍ ଯଥା ଉତ୍ଥିତଃ ।
ଅଦେହସ୍ଥଃ ଅପି ଦେହସ୍ଥଃ କୁମତିଃ ସ୍ଵପ୍ନଦୃକ୍ ଯଥା ॥ 8॥
ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଗୁଣୈଃ ଅପି ଗୁଣେଷୁ ଚ ।
ଗୃହ୍ଯମାଣେଷୁ ଅହଙ୍କୁର୍ଯାତ୍ ନ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଯଃ ତୁ ଅଵିକ୍ରିଯଃ ॥ 9॥
ଦୈଵାଧୀନେ ଶରୀରେ ଅସ୍ମିନ୍ ଗୁଣଭାଵ୍ଯେନ କର୍ମଣା ।
ଵର୍ତମାନଃ ଅବୁଧଃ ତତ୍ର କର୍ତା ଅସ୍ମି ଇତି ନିବଧ୍ଯତେ ॥ 10॥
ଏଵଂ ଵିରକ୍ତଃ ଶଯନଃ ଆସନାଟନମଜ୍ଜନେ ।
ଦର୍ଶନସ୍ପର୍ଶନଘ୍ରାଣଭୋଜନଶ୍ରଵଣାଦିଷୁ ॥ 11॥
ନ ତଥା ବଧ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ତତ୍ର ତତ୍ର ଆଦଯନ୍ ଗୁଣାନ୍ ।
ପ୍ରକୃତିସ୍ଥଃ ଅପି ଅସଂସକ୍ତଃ ଯଥା ଖଂ ସଵିତା ଅନିଲଃ ॥ 12॥
ଵୈଶାରଦ୍ଯେକ୍ଷଯା ଅସଙ୍ଗଶିତଯା ଛିନ୍ନସଂଶଯଃ ।
ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧଃ ଇଵ ସ୍ଵପ୍ନାତ୍ ନାନାତ୍ଵାତ୍ ଵିନିଵର୍ତତେ ॥ 13॥
ଯସ୍ଯ ସ୍ଯୁଃ ଵୀତସଙ୍କଲ୍ପାଃ ପ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋଧିଯାମ୍ ।
ଵୃତ୍ତଯଃ ସଃ ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ଦେହସ୍ଥଃ ଅପି ହି ତତ୍ ଗୁଣୈଃ ॥ 14॥
ଯସ୍ଯ ଆତ୍ମା ହିଂସ୍ଯତେ ହିଂସ୍ର୍ଯୈଃ ଯେନ କିଞ୍ଚିତ୍ ଯଦୃଚ୍ଛଯା ।
ଅର୍ଚ୍ଯତେ ଵା କ୍ଵଚିତ୍ ତତ୍ର ନ ଵ୍ଯତିକ୍ରିଯତେ ବୁଧଃ ॥ 15॥
ନ ସ୍ତୁଵୀତ ନ ନିନ୍ଦେତ କୁର୍ଵତଃ ସାଧୁ ଅସାଧୁ ଵା ।
ଵଦତଃ ଗୁଣଦୋଷାଭ୍ଯାଂ ଵର୍ଜିତଃ ସମଦୃକ୍ ମୁନିଃ ॥ 16॥
ନ କୁର୍ଯାତ୍ ନ ଵଦେତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ନ ଧ୍ଯାଯେତ୍ ସାଧୁ ଅସାଧୁ ଵା ।
ଆତ୍ମାରାମଃ ଅନଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵିଚରେତ୍ ଜଡଵତ୍ ମୁନିଃ ॥ 17॥
ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମଣି ନିଷ୍ଣାତଃ ନ ନିଷ୍ଣାଯାତ୍ ପରେ ଯଦି ।
ଶ୍ରମଃ ତସ୍ଯ ଶ୍ରମଫଲଃ ହି ଅଧେନୁଂ ଇଵ ରକ୍ଷତଃ ॥ 18॥
ଗାଂ ଦୁଗ୍ଧଦୋହାଂ ଅସତୀଂ ଚ ଭାର୍ଯାମ୍
ଦେହଂ ପରାଧୀନଂ ଅସତ୍ପ୍ରଜାଂ ଚ ।
ଵିତ୍ତଂ ତୁ ଅତୀର୍ଥୀକୃତଂ ଅଙ୍ଗ ଵାଚମ୍
ହୀନାଂ ମଯା ରକ୍ଷତି ଦୁଃଖଦୁଃଖୀ ॥ 19॥
ଯସ୍ଯାଂ ନ ମେ ପାଵନଂ ଅଙ୍ଗ କର୍ମ
ସ୍ଥିତିଉଦ୍ଭଵପ୍ରାଣ ନିରୋଧନଂ ଅସ୍ଯ ।
ଲୀଲାଵତାରୀପ୍ସିତଜନ୍ମ ଵା ସ୍ଯାତ୍
ବନ୍ଧ୍ଯାଂ ଗିରଂ ତାଂ ବିଭୃଯାତ୍ ନ ଧୀରଃ ॥ 20॥
ଏଵଂ ଜିଜ୍ଞାସଯା ଅପୋହ୍ଯ ନାନାତ୍ଵଭ୍ରମଂ ଆତ୍ମନି ।
ଉପାରମେତ ଵିରଜଂ ମନଃ ମଯି ଅର୍ପ୍ଯ ସର୍ଵଗେ ॥ 21॥
ଯଦି ଅନୀଶଃ ଧାରଯିତୁଂ ମନଃ ବ୍ରହ୍ମଣି ନିଶ୍ଚଲମ୍ ।
ମଯି ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ନିରପେକ୍ଷଃ ସମାଚର ॥ 22॥
ଶ୍ରଦ୍ଧାଲୁଃ ମେ କଥାଃ ଶ‍ଋଣ୍ଵନ୍ ସୁଭଦ୍ରା ଲୋକପାଵନୀଃ ।
ଗାଯନ୍ ଅନୁସ୍ମରନ୍ କର୍ମ ଜନ୍ମ ଚ ଅଭିନଯନ୍ ମୁହୁଃ ॥ 23॥
ମଦର୍ଥେ ଧର୍ମକାମାର୍ଥାନ୍ ଆଚରନ୍ ମଦପାଶ୍ରଯଃ ।
ଲଭତେ ନିଶ୍ଚଲାଂ ଭକ୍ତିଂ ମଯି ଉଦ୍ଧଵ ସନାତନେ ॥ 24॥
ସତ୍ସଙ୍ଗଲବ୍ଧଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ମଯି ମାଂ ସଃ ଉପାସିତା ।
ସଃ ଵୈ ମେ ଦର୍ଶିତଂ ସଦ୍ଭିଃ ଅଞ୍ଜସା ଵିନ୍ଦତେ ପଦମ୍ ॥ 25॥
ଉଦ୍ଧଵ ଉଵାଚ ।
ସାଧୁଃ ତଵ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ମତଃ କୀଦୃଗ୍ଵିଧଃ ପ୍ରଭୋ ।
ଭକ୍ତିଃ ତ୍ଵଯି ଉପଯୁଜ୍ଯେତ କୀଦୃଶୀ ସଦ୍ଭିଃ ଆଦୃତା ॥ 26॥
ଏତତ୍ ମେ ପୁରୁଷାଧ୍ଯକ୍ଷ ଲୋକାଧ୍ଯକ୍ଷ ଜଗତ୍ ପ୍ରଭୋ ।
ପ୍ରଣତାଯ ଅନୁରକ୍ତାଯ ପ୍ରପନ୍ନାଯ ଚ କଥ୍ଯତାମ୍ ॥ 27॥
ତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ଵ୍ଯୋମ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ ।
ଅଵତୀର୍ଣଃ ଅସି ଭଗଵନ୍ ସ୍ଵେଚ୍ଛାଉପାତ୍ତପୃଥକ୍ ଵପୁଃ ॥ 28॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
କୃପାଲୁଃ ଅକୃତଦ୍ରୋହଃ ତିତିକ୍ଷୁଃ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ ।
ସତ୍ଯସାରଃ ଅନଵଦ୍ଯାତ୍ମା ସମଃ ସର୍ଵୋପକାରକଃ ॥ 29॥
କାମୈଃ ଅହତଧୀଃ ଦାନ୍ତଃ ମୃଦୁଃ ଶୁଚିଃ ଅକିଞ୍ଚନଃ ।
ଅନୀହଃ ମିତଭୁକ୍ ଶାନ୍ତଃ ସ୍ଥିରଃ ମତ୍ ଶରଣଃ ମୁନିଃ ॥ 30॥
ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ଗଭୀରାତ୍ମା ଧୃତିମାଞ୍ଜିତଷଡ୍ଗୁଣଃ ।
ଅମାନୀ ମାନଦଃ କଲ୍ପଃ ମୈତ୍ରଃ କାରୁଣିକଃ କଵିଃ ॥ 31॥
ଆଜ୍ଞାଯ ଏଵଂ ଗୁଣାନ୍ ଦୋଷାନ୍ମଯାଦିଷ୍ଟାନ୍ ଅପି ସ୍ଵକାନ୍ ।
ଧର୍ମାନ୍ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଯଃ ସର୍ଵାନ୍ ମାଂ ଭଜେତ ସଃ ସତ୍ତମଃ ॥ 32॥
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଅଜ୍ଞାତ୍ଵା ଅଥ ଯେ ଵୈ ମାଂ ଯାଵାନ୍ ଯଃ ଚ ଅସ୍ମି
ଯାଦୃଶଃ ।
ଭଜନ୍ତି ଅନନ୍ଯଭାଵେନ ତେ ମେ ଭକ୍ତତମାଃ ମତାଃ ॥ 33॥
ମଲ୍ଲିଙ୍ଗମଦ୍ଭକ୍ତଜନଦର୍ଶନସ୍ପର୍ଶନାର୍ଚନମ୍ ।
ପରିଚର୍ଯା ସ୍ତୁତିଃ ପ୍ରହ୍ଵଗୁଣକର୍ମ ଅନୁକୀର୍ତନମ୍ ॥ 34॥
ମତ୍କଥାଶ୍ରଵଣେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ମତ୍ ଅନୁଧ୍ଯାନଂ ଉଦ୍ଧଵ ।
ସର୍ଵଲାଭ ଉପହରଣଂ ଦାସ୍ଯେନ ଆତ୍ମନିଵେଦନମ୍ ॥ 35॥
ମଜ୍ଜନ୍ମକର୍ମକଥନଂ ମମ ପର୍ଵାନୁମୋଦନମ୍ ।
ଗୀତତାଣ୍ଡଵଵାଦିତ୍ରଗୋଷ୍ଠୀଭିଃ ମଦ୍ଗୃହ ଉତ୍ସଵଃ ॥ 36॥
ଯାତ୍ରା ବଲିଵିଧାନଂ ଚ ସର୍ଵଵାର୍ଷିକପର୍ଵସୁ ।
ଵୈଦିକୀ ତାନ୍ତ୍ରିକୀ ଦୀକ୍ଷା ମଦୀଯଵ୍ରତଧାରଣମ୍ ॥ 37॥
ମମ ଅର୍ଚାସ୍ଥାପନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସ୍ଵତଃ ସଂହତ୍ଯ ଚ ଉଦ୍ଯମଃ ।
ଉଦ୍ଯାନ ଉପଵନାକ୍ରୀଡପୁରମନ୍ଦିରକର୍ମଣି ॥ 38॥
ସମ୍ମାର୍ଜନ ଉପଲେପାଭ୍ଯାଂ ସେକମଣ୍ଡଲଵର୍ତନୈଃ ।
ଗୃହଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ମହ୍ଯଂ ଦାସଵଦ୍ଯଦମାଯଯା ॥ 39॥
ଅମାନିତ୍ଵଂ ଅଦମ୍ଭିତ୍ଵଂ କୃତସ୍ଯ ଅପରିକୀର୍ତନମ୍ ।
ଅପି ଦୀପାଵଲୋକଂ ମେ ନ ଉପଯୁଞ୍ଜ୍ଯାତ୍ ନିଵେଦିତମ୍ ॥ 40॥
ଯତ୍ ଯତ୍ ଇଷ୍ଟତମଂ ଲୋକେ ଯତ୍ ଚ ଅତିପ୍ରିଯଂ ଆତ୍ମନଃ ।
ତତ୍ ତତ୍ ନିଵେଦଯେତ୍ ମହ୍ଯଂ ତତ୍ ଆନନ୍ତ୍ଯାଯ କଲ୍ପତେ ॥ 41॥
ସୂର୍ଯଃ ଅଗ୍ନିଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଗାଵଃ ଵୈଷ୍ଣଵଃ ଖଂ ମରୁତ୍ ଜଲମ୍ ।
ଭୂଃ ଆତ୍ମା ସର୍ଵଭୂତାନି ଭଦ୍ର ପୂଜାପଦାନି ମେ ॥ 42॥
ସୂର୍ଯେ ତୁ ଵିଦ୍ଯଯା ତ୍ରଯ୍ଯା ହଵିଷାଗ୍ନୌ ଯଜେତ ମାମ୍ ।
ଆତିଥ୍ଯେନ ତୁ ଵିପ୍ରାଗ୍ର୍ଯଃ ଗୋଷ୍ଵଙ୍ଗ ଯଵସାଦିନା ॥ 43॥
ଵୈଷ୍ଣଵେ ବନ୍ଧୁସତ୍କୃତ୍ଯା ହୃଦି ଖେ ଧ୍ଯାନନିଷ୍ଠଯା ।
ଵାଯୌ ମୁଖ୍ଯଧିଯା ତୋଯେ ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ତୋଯପୁରସ୍କୃତୈଃ ॥ 44॥
ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ମନ୍ତ୍ରହୃଦଯୈଃ ଭୋଗୈଃ ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନି ।
କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ସମତ୍ଵେନ ଯଜେତ ମାମ୍ ॥ 45॥
ଧିଷ୍ଣ୍ଯେଷୁ ଏଷୁ ଇତି ମଦ୍ରୂପଂ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାମ୍ବୁଜୈଃ ।
ଯୁକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ଶାନ୍ତଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ ଅର୍ଚେତ୍ ସମାହିତଃ ॥ 46॥
ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତେନ ମାଂ ଏଵଂ ଯଃ ଯଜେତ ସମାହିତଃ ।
ଲଭତେ ମଯି ସଦ୍ଭକ୍ତିଂ ମତ୍ସ୍ମୃତିଃ ସାଧୁସେଵଯା ॥ 47॥
ପ୍ରାଯେଣ ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ସତ୍ସଙ୍ଗେନ ଵିନା ଉଦ୍ଧଵ ।
ନ ଉପାଯଃ ଵିଦ୍ଯତେ ସଧ୍ର୍ଯଙ୍ ପ୍ରାଯଣଂ ହି ସତାଂ ଅହମ୍ ॥ 48॥
ଅଥ ଏତତ୍ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯଂ ଶ୍ରୁଣ୍ଵତଃ ଯଦୁନନ୍ଦନ ।
ସୁଗୋପ୍ଯଂ ଅପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତ୍ଵଂ ମେ ଭୃତ୍ଯଃ ସୁହୃତ୍ ସଖା ॥ 49॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ଏକାଦଶପୂଜାଵିଧାନଯୋଗୋ ନାମ ଏକାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 11॥
ଅଥ ଦ୍ଵାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ନ ରୋଧଯତି ମାଂ ଯୋଗଃ ନ ସ୍ସାଙ୍ଖ୍ଯଂ ଧର୍ମଃ ଏଵ ଚ ।
ନ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଃ ତପଃ ତ୍ଯାଗଃ ନ ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଂ ନ ଦକ୍ଷିଣା ॥ 1॥
ଵ୍ରତାନି ଯଜ୍ଞଃ ଛନ୍ଦାଂସି ତୀର୍ଥାନି ନିଯମାଃ ଯମାଃ ।
ଯଥା ଅଵରୁନ୍ଧେ ସତ୍ସଙ୍ଗଃ ସର୍ଵସଙ୍ଗ ଅପହଃ ହି ମାମ୍ ॥ 2॥
ସତ୍ସଙ୍ଗେନ ହି ଦୈତେଯା ଯାତୁଧାନଃ ମୃଗାଃ ଖଗାଃ ।
ଗନ୍ଧର୍ଵ ଅପ୍ସରସଃ ନାଗାଃ ସିଦ୍ଧାଃ ଚାରଣଗୁହ୍ଯକାଃ ॥ 3॥
ଵିଦ୍ଯାଧରାଃ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ଅନ୍ତ୍ଯଜାଃ ।
ରଜଃ ତମଃ ପ୍ରକୃତଯଃ ତସ୍ମିନ୍ ତସ୍ମିନ୍ ଯୁଗେ ଅନଘ ॥ 4॥
ବହଵଃ ମତ୍ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରକାଯାଧଵାଦଯଃ ।
ଵୃଷପର୍ଵା ବଲିଃ ଵାଣଃ ମଯଃ ଚ ଅଥ ଵିଭୀଷଣଃ ॥ 5॥
ସୁଗ୍ରୀଵଃ ହନୁମାନ୍ ଋକ୍ଷଃ ଗଜଃ ଗୃଧ୍ରଃ ଵଣିକ୍ପଥଃ ।
ଵ୍ଯାଧଃ କୁବ୍ଜା ଵ୍ରଜେ ଗୋପ୍ଯଃ ଯଜ୍ଞପତ୍ନ୍ଯଃ ତଥା ଅପରେ ॥ 6॥
ତେ ନ ଅଧିତଶ୍ରୁତିଗଣାଃ ନ ଉପାସିତମହତ୍ତମାଃ ।
ଅଵ୍ରତାତପ୍ତତପସଃ ମତ୍ସଙ୍ଗାତ୍ ମାଂ ଉପାଗତାଃ ॥ 7॥
କେଵଲେନ ହି ଭାଵେନ ଗୋପ୍ଯଃ ଗାଵଃ ନଗାଃ ମୃଗାଃ ।
ଯେ ଅନ୍ଯେ ମୂଢଧିଯଃ ନାଗାଃ ସିଦ୍ଧାଃ ମାଂ ଈଯୁଃ ଅଞ୍ଜସା ॥ 8॥
ଯଂ ନ ଯୋଗେନ ସାଙ୍ଖ୍ଯେନ ଦାନଵ୍ରତତପଃ ଅଧ୍ଵରୈଃ ।
ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସନ୍ନ୍ଯାସୈଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ ଯତ୍ନଵାନ୍ ଅପି ॥ 9॥
ରାମେଣ ସାର୍ଧଂ ମଥୁରାଂ ପ୍ରଣୀତେ
ଶ୍ଵାଫଲ୍କିନା ମଯି ଅନୁରକ୍ତଚିତ୍ତାଃ ।
ଵିଗାଢଭାଵେନ ନ ମେ ଵିଯୋଗ
ତୀଵ୍ରାଧଯଃ ଅନ୍ଯଂ ଦଦୃଶୁଃ ସୁଖାଯ ॥ 10॥
ତାଃ ତାଃ କ୍ଷପାଃ ପ୍ରେଷ୍ଠତମେନ ନୀତାଃ
ମଯା ଏଵ ଵୃନ୍ଦାଵନଗୋଚରେଣ ।
କ୍ଷଣାର୍ଧଵତ୍ ତାଃ ପୁନରଙ୍ଗ ତାସାଂ
ହୀନା ମାଯା କଲ୍ପସମା ବଭୂଵୁଃ ॥ 11॥
ତାଃ ନ ଅଵିଦନ୍ ମଯି ଅନୁଷଙ୍ଗବଦ୍ଧ
ଧିଯଃ ସ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ଅଦଃ ତଥା ଇଦମ୍ ।
ଯଥା ସମାଧୌ ମୁନଯଃ ଅବ୍ଧିତୋଯେ
ନଦ୍ଯଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାଃ ଇଵ ନାମରୂପେ ॥ 12॥
ମତ୍କାମା ରମଣଂ ଜାରଂ ଅସ୍ଵରୂପଵିଦଃ ଅବଲାଃ ।
ବ୍ରହ୍ମ ମାଂ ପରମଂ ପ୍ରାପୁଃ ସଙ୍ଗାତ୍ ଶତସହସ୍ରଶଃ ॥ 13॥
ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ଉଦ୍ଧଵ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଚୋଦନାଂ ପ୍ରତିଚୋଦନାମ୍ ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତଂ ଚ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ଏଵ ଚ ॥ 14॥
ମାଂ ଏକଂ ଏଵ ଶରଣଂ ଆତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ ।
ଯାହି ସର୍ଵାତ୍ମଭାଵେନ ମଯା ସ୍ଯାଃ ହି ଅକୁତୋଭଯଃ ॥ 15॥
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ସଂଶଯଃ ଶ୍ରୁଣ୍ଵତଃ ଵାଚଂ ତଵ ଯୋଗେଶ୍ଵର ଈଶ୍ଵର ।
ନ ନିଵର୍ତତଃ ଆତ୍ମସ୍ଥଃ ଯେନ ଭ୍ରାମ୍ଯତି ମେ ମନଃ ॥ 16॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ସଃ ଏଷ ଜୀଵଃ ଵିଵରପ୍ରସୂତିଃ
ପ୍ରାଣେନ ଘୋଷେଣ ଗୁହାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ।
ମନୋମଯଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଉପେତ୍ଯ ରୂପଂ
ମାତ୍ରା ସ୍ଵରଃ ଵର୍ଣଃ ଇତି ସ୍ଥଵିଷ୍ଠଃ ॥ 17॥
ଯଥା ଅନଲଃ ଖେ ଅନିଲବନ୍ଧୁଃ ଊଷ୍ମା
ବଲେନ ଦାରୁଣ୍ଯଧିମଥ୍ଯମାନଃ ।
ଅଣୁଃ ପ୍ରଜାତଃ ହଵିଷା ସମିଧ୍ଯତେ
ତଥା ଏଵ ମେ ଵ୍ଯକ୍ତିଃ ଇଯଂ ହି ଵାଣୀ ॥ 18॥
ଏଵଂ ଗଦିଃ କର୍ମଗତିଃ ଵିସର୍ଗଃ
ଘ୍ରାଣଃ ରସଃ ଦୃକ୍ ସ୍ପର୍ଶଃ ଶ୍ରୁତିଃ ଚ ।
ସଙ୍କଲ୍ପଵିଜ୍ଞାନଂ ଅଥ ଅଭିମାନଃ
ସୂତ୍ରଂ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵତମୋଵିକାରଃ ॥ 19॥
ଅଯଂ ହି ଜୀଵଃ ତ୍ରିଵୃତ୍ ଅବ୍ଜଯୋନିଃ
ଅଵ୍ଯକ୍ତଃ ଏକଃ ଵଯସା ସଃ ଆଦ୍ଯଃ ।
ଵିଶ୍ଲିଷ୍ଟଶକ୍ତିଃ ବହୁଧା ଏଵ ଭାତି
ବୀଜାନି ଯୋନିଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ଯଦ୍ଵତ୍ ॥ 20॥
ଯସ୍ମିନ୍ ଇଦଂ ପ୍ରୋତଂ ଅଶେଷଂ ଓତଂ
ପଟଃ ଯଥା ତନ୍ତୁଵିତାନସଂସ୍ଥଃ ।
ଯଃ ଏଷ ସଂସାରତରୁଃ ପୁରାଣଃ
କର୍ମାତ୍ମକଃ ପୁଷ୍ପଫଲେ ପ୍ରସୂତେ ॥ 21॥
ଦ୍ଵେ ଅସ୍ଯ ବୀଜେ ଶତମୂଲଃ ତ୍ରିନାଲଃ
ପଞ୍ଚସ୍କନ୍ଧଃ ପଞ୍ଚରସପ୍ରସୂତିଃ ।
ଦଶ ଏକଶାଖଃ ଦ୍ଵିସୁପର୍ଣନୀଡଃ
ତ୍ରିଵଲ୍କଲଃ ଦ୍ଵିଫଲଃ ଅର୍କଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ॥ 22॥
ଅଦନ୍ତି ଚ ଏକଂ ଫଲଂ ଅସ୍ଯ ଗୃଧ୍ରା
ଗ୍ରାମେଚରାଃ ଏକଂ ଅରଣ୍ଯଵାସାଃ ।
ହଂସାଃ ଯଃ ଏକଂ ବହୁରୂପଂ ଇଜ୍ଯୈଃ
ମାଯାମଯଂ ଵେଦ ସଃ ଵେଦ ଵେଦମ୍ ॥ 23॥
ଏଵଂ ଗୁରୁ ଉପାସନଯା ଏକଭକ୍ତ୍ଯା
ଵିଦ୍ଯାକୁଠାରେଣ ଶିତେନ ଧୀରଃ ।
ଵିଵୃଶ୍ଚ୍ଯ ଜୀଵାଶଯଂ ଅପ୍ରମତ୍ତଃ
ସମ୍ପଦ୍ଯ ଚ ଆତ୍ମାନଂ ଅଥ ତ୍ଯଜ ଅସ୍ତ୍ରମ୍ ॥ 24॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ଦ୍ଵାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 12॥
ଅଥ ତ୍ରଯୋଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଃ ତମଃ ଇତି ଗୁଣାଃ ବୁଦ୍ଧେଃ ନ ଚ ଆତ୍ମନଃ ।
ସତ୍ତ୍ଵେନ ଅନ୍ଯତମୌ ହନ୍ଯାତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵେନ ଚ ଏଵ ହି ॥ 1॥
ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ ଧର୍ମଃ ଭଵେତ୍ ଵୃଦ୍ଧାତ୍ ପୁଂସଃ ମଦ୍ଭକ୍ତିଲକ୍ଷଣଃ ।
ସାତ୍ଵିକ ଉପାସଯା ସତ୍ତ୍ଵଂ ତତଃ ଧର୍ମଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ॥ 2॥
ଧର୍ମଃ ରଜଃ ତମଃ ହନ୍ଯାତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଵୃଦ୍ଧିଃ ଅନୁତ୍ତମଃ ।
ଆଶୁ ନଶ୍ଯତି ତତ୍ ମୂଲଃ ହି ଅଧର୍ମଃ ଉଭଯେ ହତେ ॥ 3॥
ଆଗମଃ ଅପଃ ପ୍ରଜା ଦେଶଃ କାଲଃ କର୍ମ ଚ ଜନ୍ମ ଚ ।
ଧ୍ଯାନଂ ମନ୍ତ୍ରଃ ଅଥ ସଂସ୍କାରଃ ଦଶ ଏତେ ଗୁଣହେତଵଃ ॥ 4॥
ତତ୍ ତତ୍ ସାତ୍ଵିକଂ ଏଵ ଏଷାଂ ଯତ୍ ଯତ୍ ଵୃଦ୍ଧାଃ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।
ନିନ୍ଦନ୍ତି ତାମସଂ ତତ୍ ତତ୍ ରାଜସଂ ତତ୍ ଉପେକ୍ଷିତମ୍ ॥ 5॥
ସାତ୍ତ୍ଵିକାନି ଏଵ ସେଵେତ ପୁମାନ୍ ସତ୍ତ୍ଵଵିଵୃଦ୍ଧଯେ ।
ତତଃ ଧର୍ମଃ ତତଃ ଜ୍ଞାନଂ ଯାଵତ୍ ସ୍ମୃତିଃ ଅପୋହନମ୍ ॥ 6॥
ଵେଣୁସଙ୍ଘର୍ଷଜଃ ଵହ୍ନିଃ ଦଗ୍ଧ୍ଵା ଶାମ୍ଯତି ତତ୍ ଵନମ୍ ।
ଏଵଂ ଗୁଣଵ୍ଯତ୍ଯଯଜଃ ଦେହଃ ଶାମ୍ଯତି ତତ୍ କ୍ରିଯଃ ॥ 7॥
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ଵିଦନ୍ତି ମର୍ତ୍ଯାଃ ପ୍ରାଯେଣ ଵିଷଯାନ୍ ପଦଂ ଆପଦାମ୍ ।
ତଥା ଅପି ଭୁଞ୍ଜତେ କୃଷ୍ଣ ତତ୍ କଥଂ ଶ୍ଵ ଖର ଅଜାଵତ୍ ॥ 8॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଅହଂ ଇତି ଅନ୍ଯଥାବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରମତ୍ତସ୍ଯ ଯଥା ହୃଦି ।
ଉତ୍ସର୍ପତି ରଜଃ ଘୋରଂ ତତଃ ଵୈକାରିକଂ ମନଃ ॥ 9॥
ରଜୋଯୁକ୍ତସ୍ଯ ମନସଃ ସଙ୍କଲ୍ପଃ ସଵିକଲ୍ପକଃ ।
ତତଃ କାମଃ ଗୁଣଧ୍ଯାନାତ୍ ଦୁଃସହଃ ସ୍ଯାତ୍ ହି ଦୁର୍ମତେଃ ॥ 10॥
କରୋତି କାମଵଶଗଃ କର୍ମାଣି ଅଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ଦୁଃଖୋଦର୍କାଣି ସମ୍ପଶ୍ଯନ୍ ରଜୋଵେଗଵିମୋହିତଃ ॥ 11।
ରଜଃ ତମୋଭ୍ଯାଂ ଯତ୍ ଅପି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଵିକ୍ଷିପ୍ତଧୀଃ ପୁନଃ ।
ଅତନ୍ଦ୍ରିତଃ ମନଃ ଯୁଞ୍ଜନ୍ ଦୋଷଦୃଷ୍ଟିଃ ନ ସଜ୍ଜତେ ॥ 12॥
ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ଅନୁଯୁଞ୍ଜୀତଃ ମନଃ ମଯି ଅର୍ପଯନ୍ ଶନୈଃ ।
ଅନିର୍ଵିଣ୍ଣଃ ଯଥାକାଲଂ ଜିତଶ୍ଵାସଃ ଜିତାସନଃ ॥ 13॥
ଏତାଵାନ୍ ଯୋଗଃ ଆଦିଷ୍ଟଃ ମତ୍ ଶିଷ୍ଯୈଃ ସନକ ଆଦିଭିଃ ।
ସର୍ଵତଃ ମନଃ ଆକୃଷ୍ଯ ମଯ୍ଯଦ୍ଧା ଆଵେଶ୍ଯତେ ଯଥା ॥ 14॥
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ଯଦା ତ୍ଵଂ ସନକ ଆଦିଭ୍ଯଃ ଯେନ ରୂପେଣ କେଶଵ ।
ଯୋଗଂ ଆଦିଷ୍ଟଵାନ୍ ଏତତ୍ ରୂପଂ ଇଚ୍ଛାମି ଵେଦିତୁମ୍ ॥ 15॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ପୁତ୍ରାଃ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭସ୍ଯ ମାନସାଃ ସନକ ଆଦଯଃ ।
ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ପିତରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମାଂ ଯୋଗସ୍ଯ ଐକାନ୍ତିକୀଂ ଗତିମ୍ ॥
16॥
ସନକ ଆଦଯଃ ଊଚୁଃ ।
ଗୁଣେଷୁ ଆଵିଶତେ ଚେତଃ ଗୁଣାଃ ଚେତସି ଚ ପ୍ରଭୋ ।
କଥଂ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସନ୍ତ୍ଯାଗଃ ମୁମୁକ୍ଷୋଃ ଅତିତିତୀର୍ଷୋଃ ॥ 17॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଏଵଂ ପୃଷ୍ଟଃ ମହାଦେଵଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂଃ ଭୂତଭାଵନଃ ।
ଧ୍ଯାଯମାନଃ ପ୍ରଶ୍ନବୀଜଂ ନ ଅଭ୍ଯପଦ୍ଯତ କର୍ମଧୀଃ ॥ 18॥
ସଃ ମାଂ ଅଚିନ୍ତଯତ୍ ଦେଵଃ ପ୍ରଶ୍ନପାରତିତୀର୍ଷଯା ।
ତସ୍ଯ ଅହଂ ହଂସରୂପେଣ ସକାଶଂ ଅଗମଂ ତଦା ॥ 19॥
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାଂ ତ ଉପଵ୍ରଜ୍ଯ କୃତ୍ଵା ପାଦ ଅଭିଵନ୍ଦନମ୍ ।
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଅଗ୍ରତଃ କୃତ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ କଃ ଭଵାନ୍ ଇତି ॥ 20॥
ଇତି ଅହଂ ମୁନିଭିଃ ପୃଷ୍ଟଃ ତତ୍ତ୍ଵଜିଜ୍ଞାସୁଭିଃ ତଦା ।
ଯତ୍ ଅଵୋଚଂ ଅହଂ ତେଭ୍ଯଃ ତତ୍ ଉଦ୍ଧଵ ନିବୋଧ ମେ ॥ 21॥
ଵସ୍ତୁନଃ ଯଦି ଅନାନାତ୍ଵଂ ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ଈଦୃଶଃ ।
କଥଂ ଘଟେତ ଵଃ ଵିପ୍ରାଃ ଵକ୍ତୁଃ ଵା ମେ କଃ ଆଶ୍ରଯଃ ॥ 22॥
ପଞ୍ଚାତ୍ମକେଷୁ ଭୂତେଷୁ ସମାନେଷୁ ଚ ଵସ୍ତୁତଃ ।
କଃ ଭଵାନ୍ ଇତି ଵଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ଵାଚାରମ୍ଭଃ ହି ଅନର୍ଥକଃ ॥ 23॥
ମନସା ଵଚସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଗୃହ୍ଯତେ ଅନ୍ଯୈଃ ଅପି ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ।
ଅହଂ ଏଵ ନ ମତ୍ତଃ ଅନ୍ଯତ୍ ଇତି ବୁଧ୍ଯଧ୍ଵଂ ଅଞ୍ଜସା ॥ 24॥
ଗୁଣେଷୁ ଆଵିଶତେ ଚେତଃ ଗୁଣାଃ ଚେତସି ଚ ପ୍ରଜାଃ ।
ଜୀଵସ୍ଯ ଦେହଃ ଉଭଯଂ ଗୁଣାଃ ଚେତଃ ମତ୍ ଆତ୍ମନଃ ॥ 25॥
ଗୁଣେଷୁ ଚ ଆଵିଶତ୍ ଚିତ୍ତଂ ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ଗୁଣସେଵଯା ।
ଗୁଣାଃ ଚ ଚିତ୍ତପ୍ରଭଵାଃ ମତ୍ ରୂପଃ ଉଭଯଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ 26॥
ଜାଗ୍ରତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଃ ସୁଷୁପ୍ତଂ ଚ ଗୁଣତଃ ବୁଦ୍ଧିଵୃତ୍ତଯଃ ।
ତାସାଂ ଵିଲକ୍ଷଣଃ ଜୀଵଃ ସାକ୍ଷିତ୍ଵେନ ଵିନିଶ୍ଚିତଃ ॥ 27॥
ଯଃ ହି ସଂସୃତିବନ୍ଧଃ ଅଯଂ ଆତ୍ମନଃ ଗୁଣଵୃତ୍ତିଦଃ ।
ମଯି ତୁର୍ଯେ ସ୍ଥିତଃ ଜହ୍ଯାତ୍ ତ୍ଯାଗଃ ତତ୍ ଗୁଣଚେତସାମ୍ ॥ 28॥
ଅହଙ୍କାରକୃତଂ ବନ୍ଧଂ ଆତ୍ମନଃ ଅର୍ଥଵିପର୍ଯଯମ୍ ।
ଵିଦ୍ଵାନ୍ ନିର୍ଵିଦ୍ଯ ସଂସାରଚିନ୍ତାଂ ତୁର୍ଯେ ସ୍ଥିତଃ ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ 29॥
ଯାଵତ୍ ନାନାର୍ଥଧୀଃ ପୁଂସଃ ନ ନିଵର୍ତେତ ଯୁକ୍ତିଭିଃ ।
ଜାଗର୍ତି ଅପି ସ୍ଵପନ୍ ଅଜ୍ଞଃ ସ୍ଵପ୍ନେ ଜାଗରଣଂ ଯଥା ॥ 30॥
ଅସତ୍ତ୍ଵାତ୍ ଆତ୍ମନଃ ଅନ୍ଯେଷାଂ ଭାଵାନାଂ ତତ୍ କୃତା ଭିଦା ।
ଗତଯଃ ହେତଵଃ ଚ ଅସ୍ଯ ମୃଷା ସ୍ଵପ୍ନଦୃଶଃ ଯଥା ॥ 31॥
ଯୋ ଜାଗରେ ବହିଃ ଅନୁକ୍ଷଣଧର୍ମିଣଃ ଅର୍ଥାନ୍
ଭୁଙ୍କ୍ତେ ସମସ୍ତକରଣୈଃ ହୃଦି ତତ୍ ସଦୃକ୍ଷାନ୍ ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ସୁଷୁପ୍ତଃ ଉପସଂହରତେ ସଃ ଏକଃ
ସ୍ମୃତି ଅନ୍ଵଯାତ୍ ତ୍ରିଗୁଣଵୃତ୍ତିଦୃକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଈଶଃ ॥ 32॥
ଏଵଂ ଵିମୃଶ୍ଯ ଗୁଣତଃ ମନସଃ ତ୍ର୍ଯଵସ୍ଥା
ମତ୍ ମାଯଯା ମଯି କୃତା ଇତି ନିଶ୍ଚିତାର୍ଥାଃ ।
ସଞ୍ଛିଦ୍ଯ ହାର୍ଦଂ ଅନୁମାନସ୍ତ୍ ଉକ୍ତିତୀକ୍ଷ୍ଣ
ଜ୍ଞାନାସିନା ଭଜତଃ ମା ଅଖିଲସଂଶଯାଧିମ୍ ॥ 33॥
ଈକ୍ଷେତ ଵିଭ୍ରମଂ ଇଦଂ ମନସଃ ଵିଲାସମ୍
ଦୃଷ୍ଟଂ ଵିନଷ୍ଟଂ ଅତିଲୋଲଂ ଅଲାତଚକ୍ରମ୍ ।
ଵିଜ୍ଞାନଂ ଏକଂ ଉରୁଧା ଇଵ ଵିଭାତି ମାଯା
ସ୍ଵପ୍ନଃ ତ୍ରିଧା ଗୁଣଵିସର୍ଗକୃତଃ ଵିକଲ୍ପଃ ॥ 34॥
ଦୃଷ୍ଟିଂ ତତଃ ପ୍ରତିନିଵର୍ତ୍ଯ ନିଵୃତ୍ତତୃଷ୍ଣଃ
ତୂଷ୍ଣୀଂ ଭଵେତ୍ ନିଜସୁଖ ଅନୁଭଵଃ ନିରୀହଃ ।
ସନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ କ୍ଵ ଚ ଯଦି ଇଦଂ ଅଵସ୍ତୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା
ତ୍ଯକ୍ତଂ ଭ୍ରମାଯ ନ ଭଵେତ୍ ସ୍ମୃତିଃ ଆନିପାତାତ୍ ॥ 35॥
ଦେହଂ ଚ ନଶ୍ଵରଂ ଅଵସ୍ଥିତଂ ଉତ୍ଥିତଂ ଵା
ସିଦ୍ଧଃ ନ ପଶ୍ଯତି ଯତଃ ଅଧ୍ଯଗମତ୍ସ୍ଵରୂପମ୍ ।
ଦୈଵାତ୍ ଅପେତଂ ଉତ ଦୈଵଶାତ୍ ଉପେତମ୍
ଵାସଃ ଯଥା ପରିକୃତଂ ମଦିରାମଦାନ୍ଧଃ ॥ 36॥
ଦେହଃ ଅପି ଦୈଵଵଶଗଃ ଖଲୁ କର୍ମ ଯାଵତ୍
ସ୍ଵାରମ୍ଭକଂ ପ୍ରତିସମୀକ୍ଷତଃ ଏଵ ସାସୁଃ ।
ତଂ ଅପ୍ରପଞ୍ଚଂ ଅଧିରୂଢସମାଧିଯୋଗଃ
ସ୍ଵାପ୍ନଂ ପୁନଃ ନ ଭଜତେ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧଵସ୍ତୁଃ ॥ 37॥
ମଯା ଏତତ୍ ଉକ୍ତଂ ଵଃ ଵିପ୍ରାଃ ଗୁହ୍ଯଂ ଯତ୍ ସାଙ୍ଖ୍ଯଯୋଗଯୋଃ ।
ଜାନୀତଂ ଆଗତଂ ଯଜ୍ଞଂ ଯୁଷ୍ମତ୍ ଧର୍ମଵିଵକ୍ଷଯା ॥ 38॥
ଅହଂ ଯୋଗସ୍ଯ ସାଙ୍ଖ୍ଯସ୍ଯ ସତ୍ଯସ୍ଯର୍ତସ୍ଯ ତେଜସଃ ।
ପରାଯଣଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ଶ୍ରିଯଃ କୀର୍ତେଃ ଦମସ୍ଯ ଚ ॥ 39॥
ମାଂ ଭଜନ୍ତି ଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ ନିର୍ଗୁଣଂ ନିରପେକ୍ଷକମ୍ ।
ସୁହୃଦଂ ପ୍ରିଯଂ ଆତ୍ମାନଂ ସାମ୍ଯ ଅସଙ୍ଗ ଆଦଯଃ ଗୁଣାଃ ॥ 40॥
ଇତି ମେ ଛିନ୍ନସନ୍ଦେହାଃ ମୁନଯଃ ସନକ ଆଦଯଃ ।
ସଭାଜଯିତ୍ଵା ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଅଗୃଣତ ସଂସ୍ତଵୈଃ ॥ 41॥
ତୈଃ ଅହଂ ପୂଜିତଃ ସମ୍ଯକ୍ ସଂସ୍ତୁତଃ ପରମ ଋଷିଭିଃ ।
ପ୍ରତ୍ଯେଯାଯ ସ୍ଵକଂ ଧାମ ପଶ୍ଯତଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ ॥ 42॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ହଂସଗୀତାନିରୂପଣଂ ନାମ ତ୍ରଯୋଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 13॥
ଅଥ ଚତୁର୍ଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ଵଦନ୍ତି କୃଷ୍ଣ ଶ୍ରେଯାଂସି ବହୂନି ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ ।
ତେଷାଂ ଵିକଲ୍ପପ୍ରାଧାନ୍ଯଂ ଉତ ଅହୋ ଏକମୁଖ୍ଯତା ॥ 1॥
ଭଵତ୍ ଉଦାହୃତଃ ସ୍ଵାମିନ୍ ଭକ୍ତିଯୋଗଃ ଅନପେକ୍ଷିତଃ ।
ନିରସ୍ଯ ସର୍ଵତଃ ସଙ୍ଗଂ ଯେନ ତ୍ଵଯି ଆଵିଶେତ୍ ମନଃ ॥ 2॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
କାଲେନ ନଷ୍ଟା ପ୍ରଲଯେ ଵାଣୀଯଂ ଵେଦସଞ୍ଜ୍ଞିତା ।
ମଯା ଆଦୌ ବ୍ରହ୍ମଣେ ପ୍ରୋକ୍ତା ଧର୍ମଃ ଯସ୍ଯାଂ ମଦାତ୍ମକଃ ॥ 3॥
ତେନ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚ ପୁତ୍ରାଯ ମନଵେ ପୂର୍ଵଜାଯ ସା ।
ତତଃ ଭୃଗୁ ଆଦଯଃ ଅଗୃହ୍ଣନ୍ ସପ୍ତବ୍ରହ୍ମମହର୍ଷଯଃ ॥ 4॥
ତେଭ୍ଯଃ ପିତୃଭ୍ଯଃ ତତ୍ ପୁତ୍ରାଃ ଦେଵଦାନଵଗୁହ୍ଯକାଃ ।
ମନୁଷ୍ଯାଃ ସିଦ୍ଧଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସଵିଦ୍ଯାଧରଚାରଣାଃ ॥ 5॥
କିନ୍ଦେଵାଃ କିନ୍ନରାଃ ନାଗାଃ ରକ୍ଷଃ କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦଯଃ ।
ବହ୍ଵ୍ଯଃ ତେଷାଂ ପ୍ରକୃତଯଃ ରଜଃସତ୍ତ୍ଵତମୋଭୁଵଃ ॥ 6॥
ଯାଭିଃ ଭୂତାନି ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ଭୂତାନାଂ ମତଯଃ ତଥା ।
ଯଥାପ୍ରକୃତି ସର୍ଵେଷାଂ ଚିତ୍ରାଃ ଵାଚଃ ସ୍ରଵନ୍ତି ହି ॥ 7॥
ଏଵଂ ପ୍ରକୃତିଵୈଚିତ୍ର୍ଯାତ୍ ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ମତଯଃ ନୃଣାମ୍ ।
ପାରମ୍ପର୍ଯେଣ କେଷାଞ୍ଚିତ୍ ପାଖଣ୍ଡମତଯଃ ଅପରେ ॥ 8॥
ମନ୍ମାଯାମୋହିତଧିଯଃ ପୁରୁଷାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।
ଶ୍ରେଯଃ ଵଦନ୍ତି ଅନେକାନ୍ତଂ ଯଥାକର୍ମ ଯଥାରୁଚି ॥ 9॥
ଧର୍ମଂ ଏକେ ଯଶଃ ଚ ଅନ୍ଯେ କାମଂ ସତ୍ଯଂ ଦମଂ ଶମମ୍ ।
ଅନ୍ଯେ ଵଦନ୍ତି ସ୍ଵାର୍ଥଂ ଵା ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ତ୍ଯାଗଭୋଜନମ୍ ।
କେଚିତ୍ ଯଜ୍ଞତପୋଦାନଂ ଵ୍ରତାନି ନିଯମ ଅନ୍ଯମାନ୍ ॥ 10॥
ଆଦି ଅନ୍ତଵନ୍ତଃ ଏଵ ଏଷାଂ ଲୋକାଃ କର୍ମଵିନିର୍ମିତାଃ ।
ଦୁଃଖ ଉଦର୍କାଃ ତମୋନିଷ୍ଠାଃ କ୍ଷୁଦ୍ର ଆନନ୍ଦାଃ ଶୁଚ ଅର୍ପିତାଃ ॥
11॥
ମଯି ଅର୍ପିତ ମନଃ ସଭ୍ଯ ନିରପେକ୍ଷସ୍ଯ ସର୍ଵତଃ ।
ମଯା ଆତ୍ମନା ସୁଖଂ ଯତ୍ ତତ୍ କୁତଃ ସ୍ଯାତ୍ ଵିଷଯ ଆତ୍ମନାମ୍ ॥
12॥
ଅକିଞ୍ଚନସ୍ଯ ଦାନ୍ତସ୍ଯ ଶାନ୍ତସ୍ଯ ସମଚେତସଃ ।
ମଯା ସନ୍ତୁଷ୍ଟମନସଃ ସର୍ଵାଃ ସୁଖମଯାଃ ଦିଶଃ ॥ 13॥
ନ ପାରମେଷ୍ଠ୍ଯଂ ନ ମହେନ୍ଦ୍ରଧିଷ୍ଣ୍ଯମ୍
ନ ସାର୍ଵଭୌମଂ ନ ରସାଧିପତ୍ଯମ୍ ।
ନ ଯୋଗସିଦ୍ଧୀଃ ଅପୁନର୍ଭଵଂ ଵା
ମଯି ଅର୍ପିତ ଆତ୍ମା ଇଚ୍ଛତି ମତ୍ ଵିନା ଅନ୍ଯତ୍ ॥ 14॥
ନ ତଥା ମେ ପ୍ରିଯତମଃ ଆତ୍ମଯୋନିଃ ନ ଶଙ୍କରଃ ।
ନ ଚ ସଙ୍କର୍ଷଣଃ ନ ଶ୍ରୀଃ ନ ଏଵ ଆତ୍ମା ଚ ଯଥା ଭଵାନ୍ ॥ 15॥
ନିରପେକ୍ଷଂ ମୁନିଂ ଶାତଂ ନିର୍ଵୈରଂ ସମଦର୍ଶନମ୍ ।
ଅନୁଵ୍ରଜାମି ଅହଂ ନିତ୍ଯଂ ପୂଯେଯେତି ଅଙ୍ଘ୍ରିରେଣୁଭିଃ ॥ 16॥
ନିଷ୍କିଞ୍ଚନା ମଯି ଅନୁରକ୍ତଚେତସଃ
ଶାନ୍ତାଃ ମହାନ୍ତଃ ଅଖିଲଜୀଵଵତ୍ସଲାଃ ।
କାମୈଃ ଅନାଲବ୍ଧଧିଯଃ ଜୁଷନ୍ତି ଯତ୍
ତତ୍ ନୈରପେକ୍ଷ୍ଯଂ ନ ଵିଦୁଃ ସୁଖଂ ମମ ॥ 17॥
ବାଧ୍ଯମାନଃ ଅପି ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ଵିଷଯୈଃ ଅଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ପ୍ରାଯଃ ପ୍ରଗଲ୍ଭଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିଷଯୈଃ ନ ଅଭିଭୂଯତେ ॥ 18॥
ଯଥା ଅଗ୍ନିଃ ସୁସମୃଦ୍ଧ ଅର୍ଚିଃ କରୋତି ଏଧାଂସି ଭସ୍ମସାତ୍ ।
ତଥା ମଦ୍ଵିଷଯା ଭକ୍ତିଃ ଉଦ୍ଧଵ ଏନାଂସି କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ॥ 19॥
ନ ସାଧଯତି ମାଂ ଯୋଗଃ ନ ସାଙ୍ଖ୍ଯଂ ଧର୍ମଃ ଉଦ୍ଧଵ ।
ନ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଃ ତପଃ ତ୍ଯାଗଃ ଯଥା ଭକ୍ତିଃ ମମ ଊର୍ଜିତା ॥ 20॥
ଭକ୍ତ୍ଯା ଅହଂ ଏକଯା ଗ୍ରାହ୍ଯଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଆତ୍ମା ପ୍ରିଯଃ ସତାମ୍ ।
ଭକ୍ତିଃ ପୁନାତି ମନ୍ନିଷ୍ଠା ଶ୍ଵପାକାନ୍ ଅପି ସମ୍ଭଵାତ୍ ॥ 21॥
ଧର୍ମଃ ସତ୍ଯଦଯା ଉପେତଃ ଵିଦ୍ଯା ଵା ତପସାନ୍ଵିତା ।
ମଦ୍ଭ୍କ୍ତ୍ଯାପେତଂ ଆତ୍ମାନଂ ନ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରପୁନାତି ହି ॥ 22॥
କଥଂ ଵିନା ରୋମହର୍ଷଂ ଦ୍ରଵତା ଚେତସା ଵିନା ।
ଵିନାନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁକଲଯା ଶୁଧ୍ଯେତ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିନାଶଯଃ ॥ 23॥
ଵାକ୍ ଗଦ୍ଗଦା ଦ୍ରଵତେ ଯସ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍
ରୁଦତି ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ହସତି କ୍ଵଚିତ୍ ଚ ।
ଵିଲଜ୍ଜଃ ଉଦ୍ଗାଯତି ନୃତ୍ଯତେ ଚ
ମଦ୍ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତଃ ଭୁଵନଂ ପୁନାତି ॥ 24॥
ଯଥା ଅଗ୍ନିନା ହେମ ମଲଂ ଜହାତି
ଧ୍ମାତଂ ପୁନଃ ସ୍ଵଂ ଭଜତେ ଚ ରୂପମ୍ ।
ଆତ୍ମା ଚ କର୍ମାନୁଶଯଂ ଵିଧୂଯ
ମଦ୍ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ଭଜତି ଅଥଃ ମାମ୍ ॥ 25॥
ଯଥା ଯଥା ଆତ୍ମା ପରିମୃଜ୍ଯତେ ଅସୌ
ମତ୍ପୁଣ୍ଯଗାଥାଶ୍ରଵଣ ଅଭିଧାନୈଃ ।
ତଥା ତଥା ପଶ୍ଯତି ଵସ୍ତୁ ସୂକ୍ଷ୍ମମ୍
ଚକ୍ଷୁଃ ଯଥା ଏଵ ଅଞ୍ଜନସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତମ୍ ॥ 26॥
ଵିଷଯାନ୍ ଧ୍ଯାଯତଃ ଚିତ୍ତଂ ଵିଷଯେଷୁ ଵିଷଜ୍ଜତେ ।
ମାଂ ଅନୁସ୍ମରତଃ ଚିତ୍ତଂ ମଯି ଏଵ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ ॥ 27॥
ତସ୍ମାତ୍ ଅସତ୍ ଅଭିଧ୍ଯାନଂ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନମନୋରଥମ୍ ।
ହିତ୍ଵା ମଯି ସମାଧତ୍ସ୍ଵ ମନଃ ମଦ୍ଭାଵଭାଵିତମ୍ ॥ 28॥
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗିନାଂ ସଙ୍ଗଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦୂରତଃ ଆତ୍ମଵାନ୍ ।
କ୍ଷେମେ ଵିଵିକ୍ତଃ ଆସୀନଃ ଚିନ୍ତଯେତ୍ ମାଂ ଅତନ୍ଦ୍ରିତଃ ॥ 29॥
ନ ତଥା ଅସ୍ଯ ଭଵେତ୍ କ୍ଲେଶଃ ବନ୍ଧଃ ଚ ଅନ୍ଯପ୍ରସଙ୍ଗତଃ ।
ଯୋଷିତ୍ ସଙ୍ଗାତ୍ ଯଥା ପୁଂସଃ ଯଥା ତତ୍ ସଙ୍ଗିସଙ୍ଗତଃ ॥ 30॥
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ଯଥା ତ୍ଵାଂ ଅରଵିନ୍ଦାକ୍ଷ ଯାଦୃଶଂ ଵା ଯଦାତ୍ମକମ୍ ।
ଧ୍ଯାଯେତ୍ ମୁମୁକ୍ଷୁଃ ଏତତ୍ ମେ ଧ୍ଯାନଂ ମେ ଵକ୍ତୁଂ ଅର୍ହସି ॥ 31॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ସମଃ ଆସନଃ ଆସୀନଃ ସମକାଯଃ ଯଥାସୁଖମ୍ ।
ହସ୍ତୌ ଉତ୍ସଙ୍ଗଃ ଆଧାଯ ସ୍ଵନାସାଗ୍ରକୃତ ଈକ୍ଷଣଃ ॥ 32॥
ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଶୋଧଯେତ୍ ମାର୍ଗଂ ପୂରକୁମ୍ଭକରେଚକୈଃ ।
ଵିପର୍ଯଯେଣ ଅପି ଶନୈଃ ଅଭ୍ଯସେତ୍ ନିର୍ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ 33॥
ହୃଦି ଅଵିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଓଙ୍କାରଂ ଘଣ୍ଟାନାଦଂ ବିସୋର୍ଣଵତ୍ ।
ପ୍ରାଣେନ ଉଦୀର୍ଯ ତତ୍ର ଅଥ ପୁନଃ ସଂଵେଶଯେତ୍ ସ୍ଵରମ୍ ॥ 34॥
ଏଵଂ ପ୍ରଣଵସଂଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରାଣଂ ଏଵ ସମଭ୍ଯସେତ୍ ।
ଦଶକୃତ୍ଵଃ ତ୍ରିଷଵଣଂ ମାସାତ୍ ଅର୍ଵାକ୍ ଜିତ ଅନିଲଃ ॥35॥
ହୃତ୍ପୁଣ୍ଡରୀକଂ ଅନ୍ତସ୍ଥଂ ଊର୍ଧ୍ଵନାଲଂ ଅଧୋମୁଖମ୍ ।
ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଊର୍ଧ୍ଵମୁଖଂ ଉନ୍ନିଦ୍ରଂ ଅଷ୍ଟପତ୍ରଂ ସକର୍ଣିକମ୍ ॥ 36॥
କର୍ଣିକାଯାଂ ନ୍ଯସେତ୍ ସୂର୍ଯସୋମାଗ୍ନୀନ୍ ଉତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ ।
ଵହ୍ନିମଧ୍ଯେ ସ୍ମରେତ୍ ରୂପଂ ମମ ଏତତ୍ ଧ୍ଯାନମଙ୍ଗଲମ୍ ॥ 37॥
ସମଂ ପ୍ରଶାନ୍ତଂ ସୁମୁଖଂ ଦୀର୍ଘଚାରୁଚତୁର୍ଭୁଜମ୍ ।
ସୁଚାରୁସୁନ୍ଦରଗ୍ରୀଵଂ ସୁକପୋଲଂ ଶୁଚିସ୍ମିତମ୍ ॥ 38॥
ସମାନ କର୍ଣ ଵିନ୍ଯସ୍ତ ସ୍ଫୁରନ୍ ମକର କୁଣ୍ଡଲମ୍ ।
ହେମ ଅମ୍ବରଂ ଘନଶ୍ଯାମଂ ଶ୍ରୀଵତ୍ସ ଶ୍ରୀନିକେତନମ୍ ॥ 39॥
ଶଙ୍ଖ ଚକ୍ର ଗଦା ପଦ୍ମ ଵନମାଲା ଵିଭୂଷିତମ୍ ।
ନୂପୁରୈଃ ଵିଲସତ୍ ପାଦଂ କୌସ୍ତୁଭ ପ୍ରଭଯା ଯୁତମ୍ ॥ 40॥
ଦ୍ଯୁମତ୍ କିରୀଟ କଟକ କଟିସୂତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ଅଯୁତମ୍ ।
ସର୍ଵାଙ୍ଗ ସୁନ୍ଦରଂ ହୃଦ୍ଯଂ ପ୍ରସାଦ ସୁମୁଖ ଈକ୍ଷଣମ୍ ॥ 41॥
ସୁକୁମାରଂ ଅଭିଧ୍ଯାଯେତ୍ ସର୍ଵାଙ୍ଗେଷୁ ମନଃ ଦଧତ୍ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ମନସା ଆକୃଷ୍ଯ ତତ୍ ମନଃ ।
ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସାରଥିନା ଧୀରଃ ପ୍ରଣଯେତ୍ ମଯି ସର୍ଵତଃ ॥ 42॥
ତତ୍ ସର୍ଵ ଵ୍ଯାପକଂ ଚିତ୍ତଂ ଆକୃଷ୍ଯ ଏକତ୍ର ଧାରଯେତ୍ ।
ନ ଅନ୍ଯାନି ଚିନ୍ତଯେତ୍ ଭୂଯଃ ସୁସ୍ମିତଂ ଭାଵଯେତ୍ ମୁଖମ୍ ॥ 43॥
ତତ୍ର ଲବ୍ଧପଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଆକୃଷ୍ଯ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଧାରଯେତ୍ ।
ତତ୍ ଚ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମଦାରୋହଃ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ଅପି ଚିନ୍ତଯେତ୍ ॥ 44॥
ଏଵଂ ସମାହିତମତିଃ ମାଂ ଏଵ ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନି ।
ଵିଚଷ୍ଟେ ମଯି ସର୍ଵାତ୍ମତ୍ ଜ୍ଯୋତିଃ ଜ୍ଯୋତିଷି ସଂଯୁତମ୍ ॥ 45॥
ଧ୍ଯାନେନ ଇତ୍ଥଂ ସୁତୀଵ୍ରେଣ ଯୁଞ୍ଜତଃ ଯୋଗିନଃ ମନଃ ।
ସଂଯାସ୍ଯତି ଆଶୁ ନିର୍ଵାଣଂ ଦ୍ରଵ୍ଯ ଜ୍ଞାନ କ୍ରିଯା ଭ୍ରମଃ ॥ 46॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ଭକ୍ତିରହସ୍ଯାଵଧାରଣଯୋଗୋ ନାମ ଚତୁର୍ଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 14॥
ଅଥ ପଞ୍ଚଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଜିତଶ୍ଵାସସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ
ମଯି ଧାରଯତଃ ଚେତଃ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତି ସିଦ୍ଧଯଃ ॥ 1॥
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
କଯା ଧାରଣଯା କାସ୍ଵିତ୍ କଥଂସ୍ଵିତ୍ ସିଦ୍ଧିଃ ଅଚ୍ଯୁତ ।
କତି ଵା ସିଦ୍ଧଯଃ ବ୍ରୂହି ଯୋଗିନାଂ ସିଦ୍ଧିଦଃ ଭଵାନ୍ ॥ 2॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ସିଦ୍ଧଯଃ ଅଷ୍ଟାଦଶ ପ୍ରୋକ୍ତା ଧାରଣାଯୋଗପାରଗୈଃ ।
ତାସାଂ ଅଷ୍ଟୌ ମତ୍ ପ୍ରଧାନାଃ ଦଶଃ ଏଵ ଗୁଣହେତଵଃ ॥ 3॥
ଅଣିମା ମହିମା ମୂର୍ତେଃ ଲଘିମା ପ୍ରାପ୍ତିଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ।
ପ୍ରାକାମ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଦୃଷ୍ଟେଷୁ ଶକ୍ତିପ୍ରେରଣଂ ଈଶିତା ॥ 4॥
ଗୁଣେଷୁ ଅସଙ୍ଗଃ ଵଶିତା ଯତ୍ କାମଃ ତତ୍ ଅଵସ୍ଯତି ।
ଏତାଃ ମେ ସିଦ୍ଧଯଃ ସୌମ୍ଯ ଅଷ୍ଟୌ ଉତ୍ପତ୍ତିକାଃ ମତାଃ ॥ 5॥
ଅନୂର୍ମିମତ୍ତ୍ଵଂ ଦେହେ ଅସ୍ମିନ୍ ଦୂରଶ୍ରଵଣଦର୍ଶନମ୍ ।
ମନୋଜଵଃ କାମରୂପଂ ପରକାଯପ୍ରଵେଶନମ୍ ॥ 6॥
ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦମୃତ୍ଯୁଃ ଦେଵାନାଂ ସହକ୍ରୀଡାନୁଦର୍ଶନମ୍ ।
ଯଥାସଙ୍କଲ୍ପସଂସିଦ୍ଧିଃ ଆଜ୍ଞାପ୍ରତିହତା ଗତିଃ ॥ 7॥
ତ୍ରିକାଲଜ୍ଞତ୍ଵଂ ଅଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଂ ପରଚିତ୍ତାଦି ଅଭିଜ୍ଞତା ।
ଅଗ୍ନି ଅର୍କ ଅମ୍ବୁ ଵିଷ ଆଦୀନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଟମ୍ଭଃ ଅପରାଜଯଃ ॥ 8॥
ଏତାଃ ଚ ଉଦ୍ଦେଶତଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଯୋଗଧାରଣସିଦ୍ଧଯଃ ।
ଯଯା ଧାରଣଯା ଯା ସ୍ଯାତ୍ ଯଥା ଵା ସ୍ଯାତ୍ ନିବୋଧ ମେ ॥ 9॥
ଭୂତସୂକ୍ଷ୍ମ ଆତ୍ମନି ମଯି ତନ୍ମାତ୍ରଂ ଧାରଯେତ୍ ମନଃ ।
ଅଣିମାନଂ ଅଵାପ୍ନୋତି ତନ୍ମାତ୍ର ଉପାସକଃ ମମ ॥ 10॥
ମହତି ଆତ୍ମନ୍ ମଯି ପରେ ଯଥାସଂସ୍ଥଂ ମନଃ ଦଧତ୍ ।
ମହିମାନଂ ଅଵାପ୍ନୋତି ଭୂତାନାଂ ଚ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ॥ 11॥
ପରମାଣୁମଯେ ଚିତ୍ତଂ ଭୂତାନାଂ ମଯି ରଞ୍ଜଯନ୍ ।
କାଲସୂକ୍ଷ୍ମାତ୍ମତାଂ ଯୋଗୀ ଲଘିମାନଂ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥ 12॥
ଧାରଯନ୍ ମଯି ଅହନ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ମନଃ ଵୈକାରିକେ ଅଖିଲମ୍ ।
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଆତ୍ମତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତିଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମନ୍ମନାଃ ॥ 13॥
ମହତି ଆତ୍ମନି ଯଃ ସୂତ୍ରେ ଧାରଯେତ୍ ମଯି ମାନସମ୍ ।
ପ୍ରାକାମ୍ଯଂ ପାରମେଷ୍ଠ୍ଯଂ ମେ ଵିନ୍ଦତେ ଅଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନଃ ॥ 14॥
ଵିଷ୍ଣୌ ତ୍ର୍ଯଧି ଈଶ୍ଵରେ ଚିତ୍ତଂ ଧାରଯେତ୍ କାଲଵିଗ୍ରହେ ।
ସଃ ଈଶିତ୍ଵଂ ଅଵାପ୍ନୋତି କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଚୋଦନାମ୍ ॥ 15॥
ନାରାଯଣେ ତୁରୀଯାଖ୍ଯେ ଭଗଵତ୍ ଶବ୍ଦଶବ୍ଦିତେ ।
ମନଃ ମଯି ଆଦଧତ୍ ଯୋଗୀ ମତ୍ ଧର୍ମାଃ ଵହିତାଂ ଇଯାତ୍ ॥ 16॥
ନିର୍ଗୁଣେ ବ୍ରହ୍ମଣି ମଯି ଧାରଯନ୍ ଵିଶଦଂ ମନଃ ।
ପରମାନନ୍ଦଂ ଆପ୍ନୋତି ଯତ୍ର କାମଃ ଅଵସୀଯତେ ॥ 17॥
ଶ୍ଵେତଦୀପପତୌ ଚିତ୍ତଂ ଶୁଦ୍ଧେ ଧର୍ମମଯେ ମଯି ।
ଧାରଯନ୍ ଶ୍ଵେତତାଂ ଯାତି ଷଡୂର୍ମିରହିତଃ ନରଃ ॥ 18॥
ମଯି ଆକାଶ ଆତ୍ମନି ପ୍ରାଣେ ମନସା ଘୋଷଂ ଉଦ୍ଵହନ୍ ।
ତତ୍ର ଉପଲବ୍ଧା ଭୂତାନାଂ ହଂସଃ ଵାଚଃ ଶ୍ରୁଣୋତି ଅସୌ ॥ 19॥
ଚକ୍ଷୁଃ ତ୍ଵଷ୍ଟରି ସଂଯୋଜ୍ଯ ତ୍ଵଷ୍ଟାରଂ ଅପି ଚକ୍ଷୁଷି ।
ମାଂ ତତ୍ର ମନସା ଧ୍ଯାଯନ୍ ଵିଶ୍ଵଂ ପଶ୍ଯତି ସୂକ୍ଷ୍ମଦୃକ୍ ॥ 20॥
ମନଃ ମଯି ସୁସଂଯୋଜ୍ଯ ଦେହଂ ତଦନୁ ଵାଯୁନା ।
ମଦ୍ଧାରଣ ଅନୁଭାଵେନ ତତ୍ର ଆତ୍ମା ଯତ୍ର ଵୈ ମନଃ ॥ 21॥
ଯଦା ମନଃ ଉପାଦାଯ ଯତ୍ ଯତ୍ ରୂପଂ ବୁଭୂଷତି ।
ତତ୍ ତତ୍ ଭଵେତ୍ ମନୋରୂପଂ ମଦ୍ଯୋଗବଲଂ ଆଶ୍ରଯଃ ॥ 22॥
ପରକାଯଂ ଵିଶନ୍ ସିଦ୍ଧଃ ଆତ୍ମାନଂ ତତ୍ର ଭାଵଯେତ୍ ।
ପିଣ୍ଡଂ ହିତ୍ଵା ଵିଶେତ୍ ପ୍ରାଣଃ ଵାଯୁଭୂତଃ ଷଡଙ୍ଘ୍ରିଵତ୍ ॥ 23॥
ପାର୍ଷ୍ଣ୍ଯା ଆପୀଡ୍ଯ ଗୁଦଂ ପ୍ରାଣଂ ହୃତ୍ ଉରଃ କଣ୍ଠ ମୂର୍ଧସୁ ।
ଆରୋପ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରେଣ ବ୍ରହ୍ମ ନୀତ୍ଵା ଉତ୍ସୃଜେତ୍ ତନୁମ୍ ॥ 24॥
ଵିହରିଷ୍ଯନ୍ ସୁରାକ୍ରୀଡେ ମତ୍ସ୍ଥଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଭାଵଯେତ୍ ।
ଵିମାନେନ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵଵୃତ୍ତୀଃ ସୁରସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 25॥
ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପଯେତ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯଦା ଵା ମତ୍ପରଃ ପୁମାନ୍ ।
ମଯି ସତ୍ଯେ ମନଃ ଯୁଞ୍ଜନ୍ ତଥା ତତ୍ ସମୁପାଶ୍ନୁତେ ॥ 26॥
ଯଃ ଵୈ ମଦ୍ଭାଵଂ ଆପନ୍ନଃ ଈଶିତୁଃ ଵଶିତୁଃ ପୁମାନ୍ ।
କୁତଶ୍ଚିତ୍ ନ ଵିହନ୍ଯେତ ତସ୍ଯ ଚ ଆଜ୍ଞା ଯଥା ମମ ॥ 27॥
ମଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ ଧାରଣାଵିଦଃ ।
ତସ୍ଯ ତ୍ରୈକାଲିକୀ ବୁଦ୍ଧିଃ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ଯୁ ଉପବୃଂହିତା ॥ 28॥
ଅଗ୍ନି ଆଦିଭିଃ ନ ହନ୍ଯେତ ମୁନେଃ ଯୋଗଂ ଅଯଂ ଵପୁଃ ।
ମଦ୍ଯୋଗଶ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ଯ ଯାଦସାଂ ଉଦକଂ ଯଥା ॥ 29॥
ମଦ୍ଵିଭୂତିଃ ଅଭିଧ୍ଯାଯନ୍ ଶ୍ରୀଵତ୍ସ ଅସ୍ତ୍ରବିଭୂଷିତାଃ ।
ଧ୍ଵଜାତପତ୍ରଵ୍ଯଜନୈଃ ସଃ ଭଵେତ୍ ଅପରାଜିତଃ ॥ 30॥
ଉପାସକସ୍ଯ ମାଂ ଏଵଂ ଯୋଗଧାରଣଯା ମୁନେଃ ।
ସିଦ୍ଧଯଃ ପୂର୍ଵକଥିତାଃ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତି ଅଶେଷତଃ ॥ 31॥
ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯ ଦାନ୍ତସ୍ଯ ଜିତଶ୍ଵାସ ଆତ୍ମନଃ ମୁନେଃ ।
ମଦ୍ଧାରଣାଂ ଧାରଯତଃ କା ସା ସିଦ୍ଧିଃ ସୁଦୁର୍ଲଭା ॥ 32॥
ଅନ୍ତରାଯାନ୍ ଵଦନ୍ତି ଏତାଃ ଯୁଞ୍ଜତଃ ଯୋଗଂ ଉତ୍ତମମ୍ ।
ମଯା ସମ୍ପଦ୍ଯମାନସ୍ଯ କାଲକ୍ଷେପଣହେତଵଃ ॥ 33॥
ଜନ୍ମ ଓଷଧି ତପୋ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ଯାଵତୀଃ ଇହ ସିଦ୍ଧଯଃ ।
ଯୋଗେନ ଆପ୍ନୋତି ତାଃ ସର୍ଵାଃ ନ ଅନ୍ଯୈଃ ଯୋଗଗତିଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ॥ 34॥
ସର୍ଵାସାଂ ଅପି ସିଦ୍ଧୀନାଂ ହେତୁଃ ପତିଃ ଅହଂ ପ୍ରଭୁଃ ।
ଅହଂ ଯୋଗସ୍ଯ ସାଙ୍ଖ୍ଯସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନାମ୍ ॥ 35॥
ଅହଂ ଆତ୍ମା ଅନ୍ତରଃ ବାହ୍ଯଃ ଅନାଵୃତଃ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ ।
ଯଥା ଭୂତାନି ଭୂତେଷୁ ବହିଃ ଅନ୍ତଃ ସ୍ଵଯଂ ତଥା ॥ 36॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ସିଦ୍ଧନିରୂପଣଯୋଗୋ ନାମ ପଞ୍ଚଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 15॥
ଅଥ ଷୋଡଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନାଦି ଅନନ୍ତଂ ଅପାଵୃତମ୍ ।
ସର୍ଵେଷାଂ ଅପି ଭାଵାନାଂ ତ୍ରାଣସ୍ଥିତି ଅପ୍ଯଯ ଉଦ୍ଭଵଃ ॥ 1॥
ଉଚ୍ଚାଵଚେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଂ ଅକୃତ ଆତ୍ମଭିଃ ।
ଉପାସତେ ତ୍ଵାଂ ଭଗଵନ୍ ଯାଥାତଥ୍ଯେନ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ॥ 2॥
ଯେଷୁ ଯେଷୁ ଚ ଭାଵେଷୁ ଭକ୍ତ୍ଯା ତ୍ଵାଂ ପରମର୍ଷଯଃ ।
ଉପାସୀନାଃ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ସଂସିଦ୍ଧିଂ ତତ୍ ଵଦସ୍ଵ ମେ ॥ 3॥
ଗୂଢଃ ଚରସି ଭୂତାତ୍ମା ଭୂତାନାଂ ଭୂତଭାଵନ ।
ନ ତ୍ଵାଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଭୂତାନି ପଶ୍ଯନ୍ତଂ ମୋହିତାନି ତେ ॥ 4॥
ଯାଃ କାଃ ଚ ଭୂମୌ ଦିଵି ଵୈ ରସାଯାମ୍
ଵିଭୂତଯଃ ଦିକ୍ଷୁ ମହାଵିଭୂତେ ।
ତାଃ ମହ୍ଯଂ ଆଖ୍ଯାହି ଅନୁଭାଵିତାଃ ତେ
ନମାମି ତେ ତୀର୍ଥ ପଦ ଅଙ୍ଘ୍ରିପଦ୍ମମ୍ ॥ 5॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଏଵଂ ଏତତ୍ ଅହଂ ପୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଶ୍ନଂ ପ୍ରଶ୍ନଵିଦାଂ ଵର ।
ଯୁଯୁତ୍ସୁନା ଵିନଶନେ ସପତ୍ନୈଃ ଅର୍ଜୁନେନ ଵୈ ॥ 6॥
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜ୍ଞାତିଵଧଂ ଗର୍ହ୍ଯଂ ଅଧର୍ମଂ ରାଜ୍ଯହେତୁକମ୍ ।
ତତଃ ନିଵୃତ୍ତଃ ହନ୍ତା ଅହଂ ହତଃ ଅଯଂ ଇତି ଲୌକିକଃ ॥ 7॥
ସଃ ତଦା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ମେ ପ୍ରତିବୋଧିତଃ ।
ଅଭ୍ଯଭାଷତ ମାଂ ଏଵଂ ଯଥା ତ୍ଵଂ ରଣମୂର୍ଧନି ॥ 8॥
ଅହଂ ଆତ୍ମା ଉଦ୍ଧଵ ଆମୀଷାଂ ଭୂତାନାଂ ସୁହୃତ୍ ଈଶ୍ଵରଃ ।
ଅହଂ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ତେଷାଂ ସ୍ଥିତି ଉଦ୍ଭଵ ଅପ୍ଯଯଃ ॥ 9॥
ଅହଂ ଗତିଃ ଗତିମତାଂ କାଲଃ କଲଯତାଂ ଅହମ୍ ।
ଗୁଣାନାଂ ଚ ଅପି ଅହଂ ସାମ୍ଯଂ ଗୁଣିନ୍ଯା ଉତ୍ପତ୍ତିକଃ ଗୁଣଃ ॥ 10॥
ଗୁଣିନାଂ ଅପି ଅହଂ ସୂତ୍ରଂ ମହତାଂ ଚ ମହାନ୍ ଅହମ୍ ।
ସୂକ୍ଷ୍ମାଣାଂ ଅପି ଅହଂ ଜୀଵଃ ଦୁର୍ଜଯାନାଂ ଅହଂ ମନଃ ॥ 11॥
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଃ ଵେଦାନାଂ ମନ୍ତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରଣଵଃ ତ୍ରିଵୃତ୍ ।
ଅକ୍ଷରାଣାଂ ଅକାରଃ ଅସ୍ମି ପଦାନି ଛନ୍ଦସାଂ ଅହମ୍ ॥ 12॥
ଇନ୍ଦ୍ରଃ ଅହଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ଵସୂନାମସ୍ମି ହଵ୍ଯଵାଟ୍ ।
ଆଦିତ୍ଯାନାଂ ଅହଂ ଵିଷ୍ଣୂ ରୁଦ୍ରାଣାଂ ନୀଲଲୋହିତଃ ॥ 13॥
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷୀଣାଂ ଭୃଗୁଃ ଅହଂ ରାଜର୍ଷୀଣାଂ ଅହଂ ମନୁଃ ।
ଦେଵର୍ଷିଣାଂ ନାରଦଃ ଅହଂ ହଵିର୍ଧାନି ଅସ୍ମି ଧେନୁଷୁ ॥ 14॥
ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରାଣାଂ କପିଲଃ ସୁପର୍ଣଃ ଅହଂ ପତତ୍ରିଣାମ୍ ।
ପ୍ରଜାପତୀନାଂ ଦକ୍ଷଃ ଅହଂ ପିତୄଣାଂ ଅହଂ ଅର୍ଯମା ॥ 15॥
ମାଂ ଵିଦ୍ଧି ଉଦ୍ଧଵ ଦୈତ୍ଯାନାଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦଂ ଅସୁରେଶ୍ଵରମ୍ ।
ସୋମଂ ନକ୍ଷତ୍ର ଓଷଧୀନାଂ ଧନେଶଂ ଯକ୍ଷରକ୍ଷସାମ୍ ॥ 16॥
ଐରାଵତଂ ଗଜେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଯାଦସାଂ ଵରୁଣଂ ପ୍ରଭୁମ୍ ।
ତପତାଂ ଦ୍ଯୁମତାଂ ସୂର୍ଯଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚ ଭୂପତିମ୍ ॥ 17॥
ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵାଃ ତୁରଙ୍ଗାଣାଂ ଧାତୂନାଂ ଅସ୍ମି କାଞ୍ଚନମ୍ ।
ଯମଃ ସଂଯମତାଂ ଚ ଅହଂ ସର୍ପାଣାଂ ଅସ୍ମି ଵାସୁକିଃ ॥ 18॥
ନାଗେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଅନନ୍ତଃ ଅହଂ ମୃଗେନ୍ଦ୍ରଃ ଶ‍ଋଙ୍ଗିଦଂଷ୍ଟ୍ରିଣାମ୍ ।
ଆଶ୍ରମାଣାଂ ଅହଂ ତୁର୍ଯଃ ଵର୍ଣାନାଂ ପ୍ରଥମଃ ଅନଘ ॥ 19॥
ତୀର୍ଥାନାଂ ସ୍ରୋତସାଂ ଗଙ୍ଗା ସମୁଦ୍ରଃ ସରସାଂ ଅହମ୍ ।
ଆଯୁଧାନାଂ ଧନୁଃ ଅହଂ ତ୍ରିପୁରଘ୍ନଃ ଧନୁଷ୍ମତାମ୍ ॥ 20॥
ଧିଷ୍ଣ୍ଯାନାଂ ଅସ୍ମି ଅହଂ ମେରୁଃ ଗହନାନାଂ ହିମାଲଯଃ ।
ଵନସ୍ପତୀନାଂ ଅଶ୍ଵତ୍ଥଃ ଓଷଧୀନାଂ ଅହଂ ଯଵଃ ॥ 21॥
ପୁରୋଧସାଂ ଵସିଷ୍ଠଃ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠାନାଂ ବୃହସ୍ପତିଃ ।
ସ୍କନ୍ଦଃ ଅହଂ ସର୍ଵସେନାନ୍ଯାଂ ଅଗ୍ରଣ୍ଯାଂ ଭଗଵାନ୍ ଅଜଃ ॥ 22॥
ଯଜ୍ଞାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞଃ ଅହଂ ଵ୍ରତାନାଂ ଅଵିହିଂସନମ୍ ।
ଵାଯୁ ଅଗ୍ନି ଅର୍କ ଅମ୍ବୁ ଵାକ୍ ଆତ୍ମା ଶୁଚୀନାଂ ଅପି ଅହଂ ଶୁଚିଃ ॥ 23॥
ଯୋଗାନାଂ ଆତ୍ମସଂରୋଧଃ ମନ୍ତ୍ରଃ ଅସ୍ମି ଵିଜିଗୀଷତାମ୍ ।
ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀ କୌଶଲାନାଂ ଵିକଲ୍ପଃ ଖ୍ଯାତିଵାଦିନାମ୍ ॥ 24॥
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ତୁ ଶତରୂପା ଅହଂ ପୁଂସାଂ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଃ ମନୁଃ ।
ନାରାଯଣଃ ମୁନୀନାଂ ଚ କୁମାରଃ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣାମ୍ ॥ 25॥
ଧର୍ମାଣାଂ ଅସ୍ମି ସନ୍ନ୍ଯାସଃ କ୍ଷେମାଣାଂ ଅବହିଃ ମତିଃ ।
ଗୁହ୍ଯାନାଂ ସୂନୃତଂ ମୌନଂ ମିଥୁନାନାଂ ଅଜଃ ତୁ ଅହମ୍ ॥ 26॥
ସଂଵତ୍ସରଃ ଅସ୍ମି ଅନିମିଷାଂ ଋତୂନାଂ ମଧୁମାଧଵୌ ।
ମାସାନାଂ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷଃ ଅହଂ ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ତଥା ଅଭିଜିତ୍ ॥ 27॥
ଅହଂ ଯୁଗାନାଂ ଚ କୃତଂ ଧୀରାଣାଂ ଦେଵଲଃ ଅସିତଃ ।
ଦ୍ଵୈପାଯନଃ ଅସ୍ମି ଵ୍ଯାସାନାଂ କଵୀନାଂ କାଵ୍ଯଃ ଆତ୍ମଵାନ୍ ॥ 28॥
ଵାସୁଦେଵଃ ଭଗଵତାଂ ତ୍ଵଂ ଭାଗଵତେଷୁ ଅହମ୍ ।
କିମ୍ପୁରୁଷାଣାଂ ହନୁମାନ୍ ଵିଦ୍ଯାଘ୍ରାଣାଂ ସୁଦର୍ଶନଃ ॥ 29॥
ରତ୍ନାନାଂ ପଦ୍ମରାଗଃ ଅସ୍ମି ପଦ୍ମକୋଶଃ ସୁପେଶସାମ୍ ।
କୁଶଃ ଅସ୍ମି ଦର୍ଭଜାତୀନାଂ ଗଵ୍ଯଂ ଆଜ୍ଯଂ ହଵିଷ୍ଷୁ ଅହମ୍ ॥
30॥
ଵ୍ଯଵସାଯିନାଂ ଅହଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ କିତଵାନାଂ ଛଲଗ୍ରହଃ ।
ତିତିକ୍ଷା ଅସ୍ମି ତିତିକ୍ଷଣାଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵଵତାଂ ଅହମ୍ ॥ 31॥
ଓଜଃ ସହୋବଲଵତାଂ କର୍ମ ଅହଂ ଵିଦ୍ଧି ସାତ୍ତ୍ଵତାମ୍ ।
ସାତ୍ତ୍ଵତାଂ ନଵମୂର୍ତୀନାଂ ଆଦିମୂର୍ତିଃ ଅହଂ ପରା ॥ 32॥
ଵିଶ୍ଵାଵସୁଃ ପୂର୍ଵଚିତ୍ତିଃ ଗନ୍ଧର୍ଵ ଅପ୍ସରସାଂ ଅହମ୍ ।
ଭୂଧରାଣାଂ ଅହଂ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ଗନ୍ଧମାତ୍ରଂ ଅହଂ ଭୁଵଃ ॥ 33॥
ଅପାଂ ରସଃ ଚ ପରମଃ ତେଜିଷ୍ଠାନାଂ ଵିଭାଵସୁଃ ।
ପ୍ରଭା ସୂର୍ଯ ଇନ୍ଦୁ ତାରାଣାଂ ଶବ୍ଦଃ ଅହଂ ନଭସଃ ପରଃ ॥ 34॥
ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯାନାଂ ବଲିଃ ଅହଂ ଵିରାଣାଂ ଅହଂ ଅର୍ଜୁନଃ ।
ଭୂତାନାଂ ସ୍ଥିତିଃ ଉତ୍ପତ୍ତିଃ ଅହଂ ଵୈ ପ୍ରତିସଙ୍କ୍ରମଃ ॥ 35॥
ଗତି ଉକ୍ତି ଉତ୍ସର୍ଗ ଉପାଦାନଂ ଆନନ୍ଦ ସ୍ପର୍ଶ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।
ଆସ୍ଵାଦ ଶ୍ରୁତି ଅଵଘ୍ରାଣଂ ଅହଂ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ॥ 36॥
ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁଃ ଆକାଶଃ ଆପଃ ଜ୍ଯୋତିଃ ଅହଂ ମହାନ୍ ।
ଵିକାରଃ ପୁରୁଷଃ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତମଃ ପରମ୍ ।
ଅହଂ ଏତତ୍ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାନଂ ଜ୍ଞାନଂ ସତ୍ତ୍ଵଵିନିଶ୍ଚଯଃ ॥ 37॥
ମଯା ଈଶ୍ଵରେଣ ଜୀଵେନ ଗୁଣେନ ଗୁଣିନା ଵିନା ।
ସର୍ଵାତ୍ମନା ଅପି ସର୍ଵେଣ ନ ଭାଵଃ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍ ॥ 38॥
ସଙ୍ଖ୍ଯାନଂ ପରମାଣୂନାଂ କାଲେନ କ୍ରିଯତେ ମଯା ।
ନ ତଥା ମେ ଵିଭୂତୀନାଂ ସୃଜତଃ ଅଣ୍ଡାନି କୋଟିଶଃ ॥ 39॥
ତେଜଃ ଶ୍ରୀଃ କୀର୍ତିଃ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ହ୍ରୀଃ ତ୍ଯାଗଃ ସୌଭଗଂ ଭଗଃ ।
ଵୀର୍ଯଂ ତିତିକ୍ଷା ଵିଜ୍ଞାନଂ ଯତ୍ର ଯତ୍ର ସ ମେ ଅଂଶକଃ ॥ 40॥
ଏତାଃ ତେ କୀର୍ତିତାଃ ସର୍ଵାଃ ସଙ୍କ୍ଷେପେଣ ଵିଭୂତଯଃ ।
ମନୋଵିକାରାଃ ଏଵ ଏତେ ଯଥା ଵାଚା ଅଭିଧୀଯତେ ॥ 41॥
ଵାଚଂ ଯଚ୍ଛ ମନଃ ଯଚ୍ଛ ପ୍ରାଣାନି ଯଚ୍ଛ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ।
ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନା ଯଚ୍ଛ ନ ଭୂଯଃ କଲ୍ପସେ ଅଧ୍ଵନେ ॥ 42॥
ଯଃ ଵୈ ଵାକ୍ ମନସି ସମ୍ଯକ୍ ଅସଂଯଚ୍ଛନ୍ ଧିଯା ଯତିଃ ।
ତସ୍ଯ ଵ୍ରତଂ ତପଃ ଦାନଂ ସ୍ରଵତ୍ଯାମଘଟାମ୍ବୁଵତ୍ ॥ 43॥
ତସ୍ମାତ୍ ମନଃ ଵଚଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ନିଯଚ୍ଛେତ୍ ମତ୍ ପରାଯଣଃ ।
ମତ୍ ଭକ୍ତି ଯୁକ୍ତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତତଃ ପରିସମାପ୍ଯତେ ॥ 44॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ଵିଭୂତିଯୋଗୋ ନାମ ଷୋଡଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 16॥
ଅଥ ସପ୍ତଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ଯଃ ତ୍ଵଯା ଅଭିତଃ ପୂର୍ଵଂ ଧର୍ମଃ ତ୍ଵତ୍ ଭକ୍ତିଲକ୍ଷଣଃ ।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମ ଆଚାରଵତାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଦ୍ଵିପଦାଂ ଅପି ॥ 1॥
ଯଥା ଅନୁଷ୍ଠୀଯମାନେନ ତ୍ଵଯି ଭକ୍ତିଃ ନୃଣାଂ ଭଵେତ୍ ।
ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ଅରଵିନ୍ଦାକ୍ଷ ତତ୍ ସମାଖ୍ଯାତୁଂ ଅର୍ହସି ॥ 2॥
ପୁରା କିଲ ମହାବାହୋ ଧର୍ମଂ ପରମକଂ ପ୍ରଭୋ ।
ଯତ୍ ତେନ ହଂସରୂପେଣ ବ୍ରହ୍ମଣେ ଅଭ୍ଯାତ୍ଥ ମାଧଵ ॥ 3॥
ସଃ ଇଦାନୀଂ ସୁମହତା କାଲେନ ଅମିତ୍ରକର୍ଶନ ।
ନ ପ୍ରାଯଃ ଭଵିତା ମର୍ତ୍ଯଲୋକେ ପ୍ରାକ୍ ଅନୁଶାସିତଃ ॥ 4॥
ଵକ୍ତା କର୍ତା ଅଵିତା ନ ଅନ୍ଯଃ ଧର୍ମସ୍ଯ ଅଚ୍ଯୁତ ତେ ଭୁଵି ।
ସଭାଯାଂ ଅପି ଵୈରିଞ୍ଚ୍ଯାଂ ଯତ୍ର ମୂର୍ତିଧରାଃ କଲାଃ ॥ 5॥
କର୍ତ୍ରା ଅଵିତ୍ରା ପ୍ରଵକ୍ତ୍ରା ଚ ଭଵତା ମଧୁସୂଦନ ।
ତ୍ଯକ୍ତେ ମହୀତଲେ ଦେଵ ଵିନଷ୍ଟଂ କଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯତି ॥ 6॥
ତତ୍ତ୍ଵଂ ନଃ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ଧର୍ମଃ ତ୍ଵତ୍ ଭକ୍ତିଲକ୍ଷଣଃ ।
ଯଥା ଯସ୍ଯ ଵିଧୀଯେତ ତଥା ଵର୍ଣଯ ମେ ପ୍ରଭୋ ॥ 7॥
ଶ୍ରୀଶୁକଃ ଉଵାଚ ।
ଇତ୍ଥଂ ସ୍ଵଭୃତ୍ଯମୁଖ୍ଯେନ ପୃଷ୍ଟଃ ସଃ ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ ।
ପ୍ରୀତଃ କ୍ଷେମାଯ ମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଧର୍ମାନ୍ ଆହ ସନାତନାନ୍ ॥ 8॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଧର୍ମ୍ଯଃ ଏଷ ତଵ ପ୍ରଶ୍ନଃ ନୈଃଶ୍ରେଯସକରଃ ନୃଣାମ୍ ।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମ ଆଚାରଵତାଂ ତଂ ଉଦ୍ଧଵ ନିବୋଧ ମେ ॥ 9॥
ଆଦୌ କୃତଯୁଗେ ଵର୍ଣଃ ନୃଣାଂ ହଂସଃ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ।
କୃତକୃତ୍ଯାଃ ପ୍ରଜାଃ ଜାତ୍ଯାଃ ତସ୍ମାତ୍ କୃତଯୁଗଂ ଵିଦୁଃ ॥ 10॥
ଵେଦଃ ପ୍ରଣଵଃ ଏଵ ଅଗ୍ରେ ଧର୍ମଃ ଅହଂ ଵୃଷରୂପଧୃକ୍ ।
ଉପାସତେ ତପୋନିଷ୍ଠାଂ ହଂସଂ ମାଂ ମୁକ୍ତକିଲ୍ବିଷାଃ ॥ 11॥
ତ୍ରେତାମୁଖେ ମହାଭାଗ ପ୍ରାଣାତ୍ ମେ ହୃଦଯାତ୍ ତ୍ରଯୀ ।
ଵିଦ୍ଯା ପ୍ରାଦୁଃ ଅଭୂତ୍ ତସ୍ଯାଃ ଅହଂ ଆସଂ ତ୍ରିଵୃନ୍ମଖଃ ॥ 12॥
ଵିପ୍ର କ୍ଷତ୍ରିଯ ଵିଟ୍ ଶୂଦ୍ରାଃ ମୁଖ ବାହୁ ଉରୁ ପାଦଜାଃ ।
ଵୈରାଜାତ୍ ପୁରୁଷାତ୍ ଜାତାଃ ଯଃ ଆତ୍ମାଚାରଲକ୍ଷଣାଃ ॥ 13॥
ଗୃହାଶ୍ରମଃ ଜଘନତଃ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ହୃଦଃ ମମ ।
ଵକ୍ଷଃସ୍ଥାନାତ୍ ଵନେ ଵାସଃ ନ୍ଯାସଃ ଶୀର୍ଷଣି ସଂସ୍ଥିତଃ ॥ 14॥
ଵର୍ଣାନାଂ ଆଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ଜନ୍ମଭୂମି ଅନୁସାରିଣୀଃ ।
ଆସନ୍ ପ୍ରକୃତଯଃ ନୄଣାଂ ନୀଚୈଃ ନୀଚ ଉତ୍ତମ ଉତ୍ତମାଃ ॥ 15॥
ଶମଃ ଦମଃ ତପଃ ଶୌଚଂ ସନ୍ତୋଷଃ କ୍ଷାନ୍ତିଃ ଆର୍ଜଵମ୍ ।
ମଦ୍ଭକ୍ତିଃ ଚ ଦଯା ସତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରକୃତଯଃ ତୁ ଇମାଃ ॥ 16॥
ତେଜଃ ବଲଂ ଧୃତିଃ ଶୌର୍ଯଂ ତିତିକ୍ଷା ଔଦାର୍ଯଂ ଉଦ୍ଯମଃ ।
ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ଅତ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ କ୍ଷତ୍ରପ୍ରକୃତଯଃ ତୁ ଇମାଃ ॥
17॥
ଆସ୍ତିକ୍ଯଂ ଦାନନିଷ୍ଠା ଚ ଅଦମ୍ଭଃ ବ୍ରହ୍ମସେଵନମ୍ ।
ଅତୁଷ୍ଟିଃ ଅର୍ଥ ଉପଚଯୈଃ ଵୈଶ୍ଯପ୍ରକୃତଯଃ ତୁ ଇମାଃ ॥ 18॥
ଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ଦ୍ଵିଜଗଵାଂ ଦେଵାନାଂ ଚ ଅପି ଅମାଯଯା ।
ତତ୍ର ଲବ୍ଧେନ ସନ୍ତୋଷଃ ଶୂଦ୍ରପ୍ରକୃତଯଃ ତୁ ଇମାଃ ॥ 19॥
ଅଶୌଚଂ ଅନୃତଂ ସ୍ତେଯଂ ନାସ୍ତିକ୍ଯଂ ଶୁଷ୍କଵିଗ୍ରହଃ ।
କାମଃ କ୍ରୋଧଃ ଚ ତର୍ଷଃ ଚ ସ୍ଵଭାଵଃ ଅନ୍ତେଵସାଯିନାମ୍ ॥ 20॥
ଅହିଂସା ସତ୍ଯଂ ଅସ୍ତେଯଂ ଅକାମକ୍ରୋଧଲୋଭତା ।
ଭୂତପ୍ରିଯହିତେହା ଚ ଧର୍ମଃ ଅଯଂ ସାର୍ଵଵର୍ଣିକଃ ॥ 21॥
ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଅନୁପୂର୍ଵ୍ଯାତ୍ ଜନ୍ମ ଉପନଯନଂ ଦ୍ଵିଜଃ ।
ଵସନ୍ ଗୁରୁକୁଲେ ଦାନ୍ତଃ ବ୍ରହ୍ମ ଅଧୀଯୀତ ଚ ଆହୁତଃ ॥ 22॥
ମେଖଲା ଅଜିନ ଦଣ୍ଡ ଅକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର କମଣ୍ଡଲୂନ୍ ।
ଜଟିଲଃ ଅଧୌତଦଦ୍ଵାସଃ ଅରକ୍ତପୀଠଃ କୁଶାନ୍ ଦଧତ୍ ॥ 23॥
ସ୍ନାନ ଭୋଜନ ହୋମେଷୁ ଜପ ଉଚ୍ଚାରେ ଚ ଵାଗ୍ଯତଃ ।
ନ ଚ୍ଛିନ୍ଦ୍ଯାତ୍ ନଖ ରୋମାଣି କକ୍ଷ ଉପସ୍ଥଗତାନି ଅପି ॥ 24॥
ରେତଃ ନ ଅଵରିକେତ୍ ଜାତୁ ବ୍ରହ୍ମଵ୍ରତଧରଃ ସ୍ଵଯମ୍ ।
ଅଵକୀର୍ଣେ ଅଵଗାହ୍ଯ ଅପ୍ସୁ ଯତାସୁଃ ତ୍ରିପଦୀଂ ଜପେତ୍ ॥ 25॥
ଅଗ୍ନି ଅର୍କ ଆଚାର୍ଯ ଗୋ ଵିପ୍ର ଗୁରୁ ଵୃଦ୍ଧ ସୁରାନ୍ ଶୁଚିଃ ।
ସମାହିତଃ ଉପାସୀତ ସନ୍ଧ୍ଯେ ଚ ଯତଵାକ୍ ଜପନ୍ ॥ 26॥
ଆଚାର୍ଯଂ ମାଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ ନ ଅଵମନ୍ଯେତ କର୍ହିଚିତ୍ ।
ନ ମର୍ତ୍ଯବୁଦ୍ଧି ଆସୂଯେତ ସର୍ଵଦେଵମଯଃ ଗୁରୁଃ ॥ 27॥
ସାଯଂ ପ୍ରାତଃ ଉପାନୀଯ ଭୈକ୍ଷ୍ଯଂ ତସ୍ମୈ ନିଵେଦଯେତ୍ ।
ଯତ୍ ଚ ଅନ୍ଯତ୍ ଅପି ଅନୁଜ୍ଞାତଂ ଉପଯୁଞ୍ଜୀତ ସଂଯତଃ ॥ 28॥
ଶୁଶ୍ରୂଷମାଣଃ ଆଚାର୍ଯଂ ସଦା ଉପାସୀତ ନୀଚଵତ୍ ।
ଯାନ ଶଯ୍ଯା ଆସନ ସ୍ଥାନୈଃ ନ ଅତିଦୂରେ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ॥ 29॥
ଏଵଂଵୃତ୍ତଃ ଗୁରୁକୁଲେ ଵସେତ୍ ଭୋଗଵିଵର୍ଜିତଃ ।
ଵିଦ୍ଯା ସମାପ୍ଯତେ ଯାଵତ୍ ବିଭ୍ରତ୍ ଵ୍ରତଂ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ ॥ 30॥
ଯଦି ଅସୌ ଛନ୍ଦସାଂ ଲୋକଂ ଆରୋକ୍ଷ୍ଯନ୍ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଟପମ୍ ।
ଗୁରଵେ ଵିନ୍ଯସେତ୍ ଦେହଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାର୍ଥଂ ଵୃହତ୍ ଵ୍ରତଃ ॥ 31॥
ଅଗ୍ନୌ ଗୁରୌ ଆତ୍ମନି ଚ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ମାଂ ପରମ୍ ।
ଅପୃଥକ୍ ଧୀଃ ଉପାସୀତ ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସ୍ଵୀ ଅକଲ୍ମଷଃ ॥ 32॥
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ନିରୀକ୍ଷଣ ସ୍ପର୍ଶ ସଂଲାପ କ୍ଷ୍ଵେଲନ ଆଦିକମ୍ ।
ପ୍ରାଣିନଃ ମିଥୁନୀଭୂତାନ୍ ଅଗୃହସ୍ଥଃ ଅଗ୍ରତଃ ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ 33॥
ଶୌଚଂ ଆଚମନଂ ସ୍ନାନଂ ସନ୍ଧ୍ଯା ଉପାସନଂ ଆର୍ଜଵମ୍ ।
ତୀର୍ଥସେଵା ଜପଃ ଅସ୍ପୃଶ୍ଯ ଅଭକ୍ଷ୍ଯ ଅସମ୍ଭାଷ୍ଯ ଵର୍ଜନମ୍ ॥
34॥
ସର୍ଵ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଯୁକ୍ତଃ ଅଯଂ ନିଯମଃ କୁଲନନ୍ଦନ।
ମଦ୍ଭାଵଃ ସର୍ବଭୂତେଷୁ ମନୋଵାକ୍କାଯ ସଂଯମଃ ॥ 35॥
ଏଵଂ ବୃହତ୍ ଵ୍ରତଧରଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଅଗ୍ନିଃ ଇଵ ଜ୍ଵଲନ୍ ।
ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ତୀଵ୍ରତପସା ଦଗ୍ଧକର୍ମ ଆଶଯଃ ଅମଲଃ ॥ 36॥
ଅଥ ଅନନ୍ତରଂ ଆଵେକ୍ଷ୍ଯନ୍ ଯଥା ଜିଜ୍ଞାସିତ ଆଗମଃ ।
ଗୁରଵେ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସ୍ନାଯତ୍ ଗୁରୁ ଅନୁମୋଦିତଃ ॥ 37॥
ଗୃହଂ ଵନଂ ଵା ଉପଵିଶେତ୍ ପ୍ରଵ୍ରଜେତ୍ ଵା ଦ୍ଵିଜ ଉତ୍ତମଃ ।
ଆଶ୍ରମାତ୍ ଆଶ୍ରମଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ ନ ଅନ୍ଯଥା ମତ୍ପରଃ ଚରେତ୍ ॥ 38॥
ଗୃହାର୍ଥୀ ସଦୃଶୀଂ ଭାର୍ଯାଂ ଉଦ୍ଵହେତ୍ ଅଜୁଗୁପ୍ସିତାମ୍ ।
ଯଵୀଯସୀଂ ତୁ ଵଯସା ଯାଂ ସଵର୍ଣାଂ ଅନୁକ୍ରମାତ୍ ॥ 39॥
ଇଜ୍ଯ ଅଧ୍ଯଯନ ଦାନାନି ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍ ।
ପ୍ରତିଗ୍ରହଃ ଅଧ୍ଯାପନଂ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଏଵ ଯାଜନମ୍ ॥ 40॥
ପ୍ରତିଗ୍ରହଂ ମନ୍ଯମାନଃ ତପଃ ତେଜୋଯଶୋନୁଦମ୍ ।
ଅନ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଏଵ ଜୀଵେତ ଶିଲୈଃ ଵା ଦୋଷଦୃକ୍ ତଯୋଃ ॥ 41॥
ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ହି ଦେହଃ ଅଯଂ କ୍ଷୁଦ୍ରକାମାଯ ନ ଇଷ୍ଯତେ ।
କୃଚ୍ଛ୍ରାଯ ତପସେ ଚ ଇହ ପ୍ରେତ୍ଯ ଅନନ୍ତସୁଖାଯ ଚ ॥ 42॥
ଶିଲୋଞ୍ଛଵୃତ୍ତ୍ଯା ପରିତୁଷ୍ଟଚିତ୍ତଃ
ଧର୍ମଂ ମହାନ୍ତଂ ଵିରଜଂ ଜୁଷାଣଃ ।
ମଯି ଅର୍ପିତାତ୍ମା ଗୃହଃ ଏଵ ତିଷ୍ଠନ୍
ନ ଅତିପ୍ରସକ୍ତଃ ସମୁପୈତି ଶାନ୍ତିମ୍ ॥ 43॥
ସମୁଦ୍ଧରନ୍ତି ଯେ ଵିପ୍ରଂ ସୀଦନ୍ତଂ ମତ୍ପରାଯଣମ୍ ।
ତାନ୍ ଉଦ୍ଧରିଷ୍ଯେ ନ ଚିରାତ୍ ଆପଦ୍ଭ୍ଯଃ ନୌଃ ଇଵ ଅର୍ଣଵାତ୍ ॥ 44॥
ସର୍ଵାଃ ସମୁଦ୍ଧରେତ୍ ରାଜା ପିତା ଇଵ ଵ୍ଯସନାତ୍ ପ୍ରଜାଃ ।
ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନା ଧୀରଃ ଯଥା ଗଜପତିଃ ଗଜାନ୍ ॥ 45॥
ଏଵଂଵିଧଃ ନରପତିଃ ଵିମାନେନ ଅର୍କଵଚସା ।
ଵିଧୂଯ ଇହ ଅଶୁଭଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ସହ ମୋଦତେ ॥ 46॥
ସୀଦନ୍ ଵିପ୍ରଃ ଵଣିକ୍ ଵୃତ୍ତ୍ଯା ପଣ୍ଯୈଃ ଏଵ ଆପଦଂ ତରେତ୍ ।
ଖଡ୍ଗେନ ଵା ଆପଦାକ୍ରାନ୍ତଃ ନ ଶ୍ଵଵୃତ୍ତ୍ଯା କଥଞ୍ଚନ ॥ 47॥
ଵୈଶ୍ଯଵୃତ୍ତ୍ଯା ତୁ ରାଜନ୍ ଯଃ ଜୀଵେତ୍ ମୃଗଯଯା ଆପଦି ।
ଚରେତ୍ ଵା ଵିପ୍ରରୂପେଣ ନ ଶ୍ଵଵୃତ୍ତ୍ଯା କଥଞ୍ଚନ ॥ 48॥
ଶୂଦ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଭଜେତ୍ ଵୈଶ୍ଯଃ ଶୂଦ୍ରଃ କାରୁକଟପ୍ରିଯାମ୍ ।
କୃଚ୍ଛ୍ରାତ୍ ମୁକ୍ତଃ ନ ଗର୍ହ୍ଯେଣ ଵୃତ୍ତିଂ ଲିପ୍ସେତ କର୍ମଣା ॥ 49॥
ଵେଦ ଅଧ୍ଯାଯ ସ୍ଵଧା ସ୍ଵାହା ବଲି ଅନ୍ନ ଆଦ୍ଯୈଃ ଯଥା ଉଦଯମ୍ ।
ଦେଵର୍ଷି ପିତୃଭୂତାନି ମଦ୍ରୂପାଣି ଅନ୍ଵହଂ ଯଜେତ୍ ॥ 50॥
ଯଦୃଚ୍ଛଯା ଉପପନ୍ନେନ ଶୁକ୍ଲେନ ଉପାର୍ଜିତେନ ଵା ।
ଧନେନ ଅପୀଡଯନ୍ ଭୃତ୍ଯାନ୍ ନ୍ଯାଯେନ ଏଵ ଆହରେତ୍ କ୍ରତୂନ୍ ॥ 51॥
କୁଟୁମ୍ବେଷୁ ନ ସଜ୍ଜେତ ନ ପ୍ରମାଦ୍ଯେତ୍ କୁଟୁମ୍ବି ଅପି ।
ଵିପଶ୍ଚିତ୍ ନଶ୍ଵରଂ ପଶ୍ଯେତ୍ ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଅପି ଦୃଷ୍ଟଵତ୍ ॥ 52॥
ପୁତ୍ର ଦାରା ଆପ୍ତ ବନ୍ଧୂନାଂ ସଙ୍ଗମଃ ପାନ୍ଥସଙ୍ଗମଃ ।
ଅନୁଦେହଂ ଵିଯନ୍ତି ଏତେ ସ୍ଵପ୍ନଃ ନିଦ୍ରାନୁଗଃ ଯଥା ॥ 53॥
ଇତ୍ଥଂ ପରିମୃଶନ୍ ମୁକ୍ତଃ ଗୃହେଷୁ ଅତିଥିଵତ୍ ଵସନ୍ ।
ନ ଗୃହୈଃ ଅନୁବଧ୍ଯେତ ନିର୍ମମଃ ନିରହଙ୍କୃତଃ ॥ 54॥
କର୍ମଭିଃ ଗୃହଂ ଏଧୀଯୈଃ ଇଷ୍ଟ୍ଵା ମାଂ ଏଵ ଭକ୍ତିମାନ୍ ।
ତିଷ୍ଠେତ୍ ଵନଂ ଵା ଉପଵିଶେତ୍ ପ୍ରଜାଵାନ୍ ଵା ପରିଵ୍ରଜେତ୍ ॥ 55॥
ଯଃ ତୁ ଆସକ୍ତଂ ଅତିଃ ଗେହେ ପୁତ୍ର ଵିତ୍ତୈଷଣ ଆତୁରଃ ।
ସ୍ତ୍ରୈଣଃ କୃପଣଧୀଃ ମୂଢଃ ମମ ଅହଂ ଇତି ବଧ୍ଯତେ ॥ 56॥
ଅହୋ ମେ ପିତରୌ ଵୃଦ୍ଧୌ ଭାର୍ଯା ବାଲାତ୍ମଜା ଆତ୍ମଜାଃ ।
ଅନାଥାଃ ମାଂ ଋତେ ଦୀନାଃ କଥଂ ଜୀଵନ୍ତି ଦୁଃଖିତାଃ ॥ 57॥
ଏଵଂ ଗୃହ ଆଶଯ ଆକ୍ଷିପ୍ତ ହୃଦଯଃ ମୂଢଧୀଃ ଅଯମ୍ ।
ଅତୃପ୍ତଃ ତାନ୍ ଅନୁଧ୍ଯାଯନ୍ ମୃତଃ ଅନ୍ଧଂ ଵିଶତେ ତମଃ ॥ 58॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଗୃହସ୍ଥକର୍ମଧର୍ମନିରୂପଣେ ସପ୍ତଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥
17॥
ଅଥ ଅଷ୍ଟାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଵନଂ ଵିଵିକ୍ଷୁଃ ପୁତ୍ରେଷୁ ଭାର୍ଯାଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ସହ ଏଵ ଵା ।
ଵନଃ ଏଵ ଵସେତ୍ ଶାନ୍ତଃ ତୃତୀଯଂ ଭାଗଂ ଆଯୁଷଃ ॥ 1॥
କନ୍ଦମୂଲଫଲୈଃ ଵନ୍ଯୈଃ ମେଧ୍ଯୈଃ ଵୃତ୍ତିଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ ।
ଵସୀତ ଵଲ୍କଲଂ ଵାସଃ ତୃଣପର୍ଣ ଅଜିନାନି ଚ ॥ 2॥
କେଶରୋମନଖଶ୍ମଶ୍ରୁମଲାନି ବିଭୃଯାତ୍ ଅତଃ ।
ନ ଧାଵେତ୍ ଅପ୍ସୁ ମଜ୍ଜେତ ତ୍ରିକାଲଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେଶଯଃ ॥ 3॥
ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ତପ୍ଯେତ ପଞ୍ଚାଗ୍ନୀନ୍ ଵର୍ଷାସ୍ଵାସାରଷାଡ୍ ଜଲେ ।
ଆକଣ୍ଠମଗ୍ନଃ ଶିଶିରଃ ଏଵଂଵୃତ୍ତଃ ତପଶ୍ଚରେତ୍ ॥ 4॥
ଅଗ୍ନିପକ୍ଵଂ ସମଶ୍ନୀଯାତ୍ କାଲପକ୍ଵଂ ଅଥ ଅପି ଵା ।
ଉଲୂଖଲ ଅଶ୍ମକୁଟ୍ଟଃ ଵା ଦନ୍ତ ଉଲୂଖଲଃ ଏଵ ଵା ॥ 5॥
ସ୍ଵଯଂ ସଞ୍ଚିନୁଯାତ୍ ସର୍ଵଂ ଆତ୍ମନଃ ଵୃତ୍ତିକାରଣମ୍ ।
ଦେଶକାଲବଲ ଅଭିଜ୍ଞଃ ନ ଆଦଦୀତ ଅନ୍ଯଦା ଆହୃତମ୍ ॥ 6॥
ଵନ୍ଯୈଃ ଚରୁପୁରୋଡାଶୈଃ ନିର୍ଵପେତ୍ କାଲଚୋଦିତାନ୍ ।
ନ ତୁ ଶ୍ରୌତେନ ପଶୁନା ମାଂ ଯଜେତ ଵନାଶ୍ରମୀ ॥ 7॥
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଚ ଦର୍ଶଃ ଚ ପୂର୍ଣମାସଃ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ ।
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯାନି ଚ ମୁନେଃ ଆମ୍ନାତାନି ଚ ନୈଗମୈଃ ॥ 8॥
ଏଵଂ ଚୀର୍ଣେନ ତପସା ମୁନିଃ ଧମନିସନ୍ତତଃ ।
ମାଂ ତପୋମଯଂ ଆରାଧ୍ଯ ଋଷିଲୋକାତ୍ ଉପୈତି ମାମ୍ ॥ 9॥
ଯଃ ତୁ ଏତତ୍ କୃଚ୍ଛ୍ରତଃ ଚୀର୍ଣଂ ତପଃ ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ମହତ୍ ।
କାମାଯ ଅଲ୍ପୀଯସେ ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାତ୍ ଵାଲିଶଃ କଃ ଅପରଃ ତତଃ ॥ 10॥
ଯଦା ଅସୌ ନିଯମେ ଅକଲ୍ପଃ ଜରଯା ଜାତଵେପଥୁଃ ।
ଆତ୍ମନି ଅଗ୍ନୀନ୍ ସମାରୋପ୍ଯ ମଚ୍ଚିତ୍ତଃ ଅଗ୍ନିଂ ସମାଵିଶେତ୍ ॥ 11॥
ଯଦା କର୍ମଵିପାକେଷୁ ଲୋକେଷୁ ନିରଯ ଆତ୍ମସୁ ।
ଵିରାଗଃ ଜାଯତେ ସମ୍ଯକ୍ ନ୍ଯସ୍ତ ଅଗ୍ନିଃ ପ୍ରଵ୍ରଜେତ୍ ତତଃ ॥ 12॥
ଇଷ୍ଟ୍ଵା ଯଥା ଉପଦେଶଂ ମାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵସ୍ଵଂ ଋତ୍ଵିଜେ ।
ଅଗ୍ନୀନ୍ ସ୍ଵପ୍ରାଣଃ ଆଵେଶ୍ଯ ନିରପେକ୍ଷଃ ପରିଵ୍ରଜେତ୍ ॥ 13॥
ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ସନ୍ନ୍ଯସତଃ ଦେଵାଃ ଦାରାଦିରୂପିଣଃ ।
ଵିଘ୍ନାନ୍ କୁର୍ଵନ୍ତି ଅଯଂ ହି ଅସ୍ମାନ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ସମିଯାତ୍ ପରମ୍ ॥ 14॥
ବିଭୃଯାତ୍ ଚେତ୍ ମୁନିଃ ଵାସଃ କୌପୀନ ଆଚ୍ଛାଦନଂ ପରମ୍ ।
ତ୍ଯକ୍ତଂ ନ ଦଣ୍ଡପାତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଅନ୍ଯତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ଅନାପଦି ॥ 15॥
ଦୃଷ୍ଟିପୂତଂ ନ୍ଯସେତ୍ ପାଦଂ ଵସ୍ତ୍ରପୂତଂ ପିବେତ୍ ଜଲମ୍ ।
ସତ୍ଯପୂତାଂ ଵଦେତ୍ ଵାଚଂ ମନଃପୂତଂ ସମାଚରେତ୍ ॥ 16॥
ମୌନ ଅନୀହା ଅନିଲ ଆଯାମାଃ ଦଣ୍ଡାଃ ଵାକ୍ ଦେହ ଚେତସାମ୍ ।
ନହି ଏତେ ଯସ୍ଯ ସନ୍ତି ଅଙ୍ଗଃ ଵେଣୁଭିଃ ନ ଭଵେତ୍ ଯତିଃ ॥ 17॥
ଭିକ୍ଷାଂ ଚତୁଷୁ ଵର୍ଣେଷୁ ଵିଗର୍ହ୍ଯାନ୍ ଵର୍ଜଯନ୍ ଚରେତ୍ ।
ସପ୍ତାଗାରାନ୍ ଅସଙ୍କ୍ଲୃପ୍ତାନ୍ ତୁଷ୍ଯେତ୍ ଲବ୍ଧେନ ତାଵତା ॥ 18॥
ବହିଃ ଜଲାଶଯଂ ଗତ୍ଵା ତତ୍ର ଉପସ୍ପୃଶ୍ଯ ଵାଗ୍ଯତଃ ।
ଵିଭଜ୍ଯ ପାଵିତଂ ଶେଷଂ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଅଶେଷଂ ଆହୃତମ୍ ॥ 19॥
ଏକଃ ଚରେତ୍ ମହୀଂ ଏତାଂ ନିଃସଙ୍ଗଃ ସଂଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ଆତ୍ମକ୍ରୀଡଃ ଆତ୍ମରତଃ ଆତ୍ମଵାନ୍ ସମଦର୍ଶନଃ ॥ 20॥
ଵିଵିକ୍ତକ୍ଷେମଶରଣଃ ମଦ୍ଭାଵଵିମଲାଶଯଃ ।
ଆତ୍ମାନଂ ଚିନ୍ତଯେତ୍ ଏକଂ ଅଭେଦେନ ମଯା ମୁନିଃ ॥ 21॥
ଅନ୍ଵୀକ୍ଷେତ ଆତ୍ମନଃ ବନ୍ଧଂ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠଯା ।
ବନ୍ଧଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଵିକ୍ଷେପଃ ମୋକ୍ଷଃ ଏଷାଂ ଚ ସଂଯମଃ ॥ 22॥
ତସ୍ମାତ୍ ନିଯମ୍ଯ ଷଡ୍ଵର୍ଗଂ ମଦ୍ଭାଵେନ ଚରେତ୍ ମୁନିଃ ।
ଵିରକ୍ତଃ କ୍ଷୁଲ୍ଲକାମେଭ୍ଯଃ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଆତ୍ମନି ସୁଖଂ ମହତ୍ ॥ 23॥
ପୁରଗ୍ରାମଵ୍ରଜାନ୍ ସାର୍ଥାନ୍ ଭିକ୍ଷାର୍ଥଂ ପ୍ରଵିଶନ୍ ଚରେତ୍ ।
ପୁଣ୍ଯଦେଶସରିତ୍ ଶୈଲଵନ ଆଶ୍ରମଵତୀଂ ମହୀମ୍ ॥ 24॥
ଵାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ପଦେଷୁ ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ଭୈକ୍ଷ୍ଯଂ ଆଚରେତ୍ ।
ସଂସିଧ୍ଯତ୍ଯାଶ୍ଵସମ୍ମୋହଃ ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵଃ ଶିଲାନ୍ଧସା ॥ 25॥
ନ ଏତତ୍ ଵସ୍ତୁତଯା ପଶ୍ଯେତ୍ ଦୃଶ୍ଯମାନଂ ଵିନଶ୍ଯତି ।
ଅସକ୍ତଚିତ୍ତଃ ଵିରମେତ୍ ଇହ ଅମୁତ୍ର ଚିକୀର୍ଷିତାତ୍ ॥ 26॥
ଯତ୍ ଏତତ୍ ଆତ୍ମନି ଜଗତ୍ ମନୋଵାକ୍ପ୍ରାଣସଂହତମ୍ ।
ସର୍ଵଂ ମାଯା ଇତି ତର୍କେଣ ସ୍ଵସ୍ଥଃ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନ ତତ୍ ସ୍ମରେତ୍ ॥ 27॥
ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠଃ ଵିରକ୍ତଃ ଵା ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ଵା ଅନପେକ୍ଷକଃ ।
ସଲିଙ୍ଗାନ୍ ଆଶ୍ରମାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚରେତ୍ ଅଵିଧିଗୋଚରଃ ॥ 28॥
ବୁଧଃ ବାଲକଵତ୍ କ୍ରୀଡେତ୍ କୁଶଲଃ ଜଡଵତ୍ ଚରେତ୍ ।
ଵଦେତ୍ ଉନ୍ମତ୍ତଵତ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଗୋଚର୍ଯାଂ ନୈଗମଃ ଚରେତ୍ ॥ 29॥
ଵେଦଵାଦରତଃ ନ ସ୍ଯାତ୍ ନ ପାଖଣ୍ଡୀ ନ ହୈତୁକଃ ।
ଶୁଷ୍କଵାଦଵିଵାଦେ ନ କଞ୍ଚିତ୍ ପକ୍ଷଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ ॥ 30॥
ନ ଉଦ୍ଵିଜେତ ଜନାତ୍ ଧୀରଃ ଜନଂ ଚ ଉଦ୍ଵେଜଯେତ୍ ନ ତୁ ।
ଅତିଵାଦାନ୍ ତିତିକ୍ଷେତ ନ ଅଵମନ୍ଯେତ କଞ୍ଚନ ।
ଦେହଂ ଉଦ୍ଦିଶ୍ଯ ପଶୁଵତ୍ ଵୈରଂ କୁର୍ଯାତ୍ ନ କେନଚିତ୍ ॥ 31॥
ଏକଃ ଏଵ ପରଃ ହି ଆତ୍ମା ଭୂତେଷୁ ଆତ୍ମନି ଅଵସ୍ଥିତଃ ।
ଯଥା ଇନ୍ଦୁଃ ଉଦପାତ୍ରେଷୁ ଭୂତାନି ଏକାତ୍ମକାନି ଚ ॥ 32॥
ଅଲବ୍ଧ୍ଵା ନ ଵିଷୀଦେତ କାଲେ କାଲେ ଅଶନଂ କ୍ଵଚିତ୍ ।
ଲବ୍ଧ୍ଵା ନ ହୃଷ୍ଯେତ୍ ଧୃତିଂ ଆନୁଭଯଂ ଦୈଵତନ୍ତ୍ରିତମ୍ ॥ 33॥
ଆହାରାର୍ଥଂ ସମୀହେତ ଯୁକ୍ତଂ ତତ୍ ପ୍ରାଣଧାରଣମ୍ ।
ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିମୃଶ୍ଯତେ ତେନ ତତ୍ ଵିଜ୍ଞାଯ ଵିମୁଚ୍ଯତେ ॥ 34॥
ଯତ୍ ଋଚ୍ଛଯା ଉପପନ୍ନାତ୍ ଅନ୍ନଂ ଅଦ୍ଯାତ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଉତ ଅପରମ୍ ।
ତଥା ଵାସଃ ତଥା ଶଯ୍ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଭଜେତ୍ ମୁନିଃ ॥ 35॥
ଶୌଚଂ ଆଚମନଂ ସ୍ନାନଂ ନ ତୁ ଚୋଦନଯା ଚରେତ୍ ।
ଅନ୍ଯାନ୍ ଚ ନିଯମାନ୍ ଜ୍ଞାନୀ ଯଥା ଅହଂ ଲୀଲଯା ଈଶ୍ଵରଃ ॥ 36॥
ନହି ତସ୍ଯ ଵିକଲ୍ପାଖ୍ଯା ଯା ଚ ମଦ୍ଵୀକ୍ଷଯା ହତା ।
ଆଦେହାନ୍ତାତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ଖ୍ଯାତିଃ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ମଯା ॥ 37॥
ଦୁଃଖ ଉଦର୍କେଷୁ କାମେଷୁ ଜାତନିର୍ଵେଦଃ ଆତ୍ମଵାନ୍ ।
ଅଜିଜ୍ଞାସିତ ମଦ୍ଧର୍ମଃ ଗୁରୁଂ ମୁନିଂ ଉପାଵ୍ରଜେତ୍ ॥ 38॥
ତାଵତ୍ ପରିଚରେତ୍ ଭକ୍ତଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାନ୍ ଅନସୂଯକଃ ।
ଯାଵତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଜାନୀଯାତ୍ ମାଂ ଏଵ ଗୁରୁଂ ଆଦୃତଃ ॥ 39॥
ଯଃ ତୁ ଅସଂଯତ ଷଡ୍ଵର୍ଗଃ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ସାରଥିଃ ।
ଜ୍ଞାନ ଵୈରାଗ୍ଯ ରହିତଃ ତ୍ରିଦଣ୍ଡଂ ଉପଜୀଵତି ॥ 40॥
ସୁରାନ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମସ୍ଥଂ ନିହ୍ନୁତେ ମାଂ ଚ ଧର୍ମହା ।
ଅଵିପକ୍ଵ କଷାଯଃ ଅସ୍ମାତ୍ ଉଷ୍ମାତ୍ ଚ ଵିହୀଯତେ ॥ 41॥
ଭିକ୍ଷୋଃ ଧର୍ମଃ ଶମଃ ଅହିଂସା ତପଃ ଈକ୍ଷା ଵନୌକସଃ ।
ଗୃହିଣଃ ଭୂତରକ୍ଷ ଇଜ୍ଯାଃ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ଆଚାର୍ଯସେଵନମ୍ ॥ 42॥
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ତପଃ ଶୌଚଂ ସନ୍ତୋଷଃ ଭୂତସୌହୃଦମ୍ ।
ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଅପି ଋତୌ ଗନ୍ତୁଃ ସର୍ଵେଷାଂ ମଦୁପାସନମ୍ ॥ 43॥
ଇତି ମାଂ ଯଃ ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ଭଜନ୍ ନିତ୍ଯଂ ଅନନ୍ଯଭାକ୍ ।
ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ମଦ୍ଭାଵଃ ମଦ୍ଭକ୍ତିଂ ଵିନ୍ଦତେ ଅଚିରାତ୍ ॥ 44॥
ଭକ୍ତ୍ଯା ଉଦ୍ଧଵ ଅନପାଯିନ୍ଯା ସର୍ଵଲୋକମହେଶ୍ଵରମ୍ ।
ସର୍ଵ ଉତ୍ପତ୍ତି ଅପି ଅଯଂ ବ୍ରହ୍ମ କାରଣଂ ମା ଉପଯାତି ସଃ ॥ 45॥
ଇତି ସ୍ଵଧର୍ମ ନିର୍ଣିକ୍ତ ସତ୍ତ୍ଵଃ ନିର୍ଜ୍ଞାତ୍ ମଦ୍ଗତିଃ ।
ଜ୍ଞାନ ଵିଜ୍ଞାନ ସମ୍ପନ୍ନଃ ନ ଚିରାତ୍ ସମୁପୈତି ମାମ୍ ॥ 46॥
ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵତାଂ ଧର୍ମଃ ଏଷଃ ଆଚାରଲକ୍ଷଣଃ ।
ସଃ ଏଵ ମଦ୍ଭକ୍ତିଯୁତଃ ନିଃଶ୍ରେଯସକରଃ ପରଃ ॥ 47॥
ଏତତ୍ ତେ ଅଭିହିତଂ ସାଧୋ ଭଵାନ୍ ପୃଚ୍ଛତି ଯତ୍ ଚ ମାମ୍ ।
ଯଥା ସ୍ଵଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତଃ ଭକ୍ତଃ ମାଂ ସମିଯାତ୍ ପରମ୍ ॥ 48॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ଵାନପ୍ରସ୍ଥସନ୍ନ୍ଯାସଧର୍ମନିରୂପଣଂ ନାମାଷ୍ଟାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 18॥
ଅଥ ଏକୋନଵିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଯଃ ଵିଦ୍ଯାଶ୍ରୁତସମ୍ପନ୍ନଃ ଆତ୍ମଵାନ୍ ନ ଅନୁମାନିକଃ ।
ମାଯାମାତ୍ରଂ ଇଦଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜ୍ଞାନଂ ଚ ମଯି ସନ୍ନ୍ଯସେତ୍ ॥ 1॥
ଜ୍ଞାନିନଃ ତୁ ଅହଂ ଏଵ ଇଷ୍ଟଃ ସ୍ଵାର୍ଥଃ ହେତୁଃ ଚ ସମ୍ମତଃ ।
ସ୍ଵର୍ଗଃ ଚ ଏଵ ଅପଵର୍ଗଃ ଚ ନ ଅନ୍ଯଃ ଅର୍ଥଃ ମଦୃତେ ପ୍ରିଯଃ ॥ 2॥
ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସଂସିଦ୍ଧାଃ ପଦଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵିଦୁଃ ମମ ।
ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରିଯତମଃ ଅତଃ ମେ ଜ୍ଞାନେନ ଅସୌ ବିଭର୍ତି ମାମ୍ ॥ 3॥
ତପଃ ତୀର୍ଥଂ ଜପଃ ଦାନଂ ପଵିତ୍ରାଣି ଇତରାଣି ଚ ।
ନ ଅଲଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ତାଂ ସିଦ୍ଧିଂ ଯା ଜ୍ଞାନକଲଯା କୃତା ॥ 4॥
ତସ୍ମାତ୍ ଜ୍ଞାନେନ ସହିତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵାତ୍ମାନଂ ଉଦ୍ଧଵ ।
ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନଃ ଭଜ ମାଂ ଭକ୍ତିଭାଵତଃ ॥ 5॥
ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞେନ ମାଂ ଇଷ୍ଟ୍ଵା ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନି ।
ସର୍ଵଯଜ୍ଞପତିଂ ମାଂ ଵୈ ସଂସିଦ୍ଧିଂ ମୁନଯଃ ଅଗମନ୍॥ 6॥
ତ୍ଵଯି ଉଦ୍ଧଵ ଆଶ୍ରଯତି ଯଃ ତ୍ରିଵିଧଃ ଵିକାରଃ
ମାଯାନ୍ତରା ଆପତତି ନ ଆଦି ଅପଵର୍ଗଯୋଃ ଯତ୍ ।
ଜନ୍ମାଦଯଃ ଅସ୍ଯ ଯତ୍ ଅମୀ ତଵ ତସ୍ଯ କିଂ ସ୍ଯୁଃ
ଆଦି ଅନ୍ତଯୋଃ ଯତ୍ ଅସତଃ ଅସ୍ତି ତତ୍ ଏଵ ମଧ୍ଯେ ॥ 7॥
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ଜ୍ଞାନଂ ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ଵିପୁଲଂ ଯଥା ଏତତ୍
ଵୈରାଗ୍ଯଵିଜ୍ଞାନଯୁତଂ ପୁରାଣମ୍ ।
ଆଖ୍ଯାହି ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ଵିଶ୍ଵମୂର୍ତେ
ତ୍ଵତ୍ ଭକ୍ତିଯୋଗଂ ଚ ମହତ୍ ଵିମୃଗ୍ଯମ୍ ॥ 8॥
ତାପତ୍ରଯେଣ ଅଭିହତସ୍ଯ ଘୋରେ
ସନ୍ତପ୍ଯମାନସ୍ଯ ଭଵାଧ୍ଵନୀଶ ।
ପଶ୍ଯାମି ନ ଅନ୍ଯତ୍ ଶରଣଂ ତଵାଙ୍ଘ୍ରି
ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵ ଆତପତ୍ରାତ୍ ଅମୃତ ଅଭିଵର୍ଷାତ୍ ॥ 9॥
ଦଷ୍ଟଂ ଜନଂ ସମ୍ପତିତଂ ବିଲେ ଅସ୍ମିନ୍
କାଲାହିନା କ୍ଷୁଦ୍ରସୁଖୋଃ ଉତର୍ଷମ୍ ।
ସମୁଦ୍ଧର ଏନଂ କୃପଯା ଅପଵର୍ଗ୍ଯୈଃ
ଵଚୋଭିଃ ଆସିଞ୍ଚ ମହାନୁଭାଵ ॥ 10॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଇତ୍ଥଂ ଏତତ୍ ପୁରା ରାଜା ଭୀଷ୍ମଂ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରମ୍ ।
ଅଜାତଶତ୍ରୁଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସର୍ଵେଷାଂ ନଃ ଅନୁଶ୍ରୁଣ୍ଵତାମ୍ ॥ 11॥
ନିଵୃତ୍ତେ ଭାରତେ ଯୁଦ୍ଧେ ସୁହୃତ୍ ନିଧନଵିହ୍ଵଲଃ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧର୍ମାନ୍ ବହୂନ୍ ପଶ୍ଚାତ୍ ମୋକ୍ଷଧର୍ମାନ୍ ଅପୃଚ୍ଛତ ॥
12॥
ତାନ୍ ଅହଂ ତେ ଅଭିଧାସ୍ଯାମି ଦେଵଵ୍ରତମୁଖାତ୍ ଶ୍ରୁତାନ୍ ।
ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଵିଜ୍ଞାନଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତି ଉପବୃଂହିତାନ୍ ॥ 13॥
ନଵ ଏକାଦଶ ପଞ୍ଚ ତ୍ରୀନ୍ ଭାଵାନ୍ ଭୂତେଷୁ ଯେନ ଵୈ ।
ଈକ୍ଷେତ ଅଥ ଏକଂ ଅପି ଏଷୁ ତତ୍ ଜ୍ଞାନଂ ମମ ନିଶ୍ଚିତମ୍ ॥ 14॥
ଏତତ୍ ଏଵ ହି ଵିଜ୍ଞାନଂ ନ ତଥା ଏକେନ ଯେନ ଯତ୍ ।
ସ୍ଥିତି ଉତ୍ପତ୍ତି ଅପି ଅଯାନ୍ ପଶ୍ଯେତ୍ ଭାଵାନାଂ ତ୍ରିଗୁଣ ଆତ୍ମନାମ୍ ॥
15॥
ଆଦୌ ଅନ୍ତେ ଚ ମଧ୍ଯେ ଚ ସୃଜ୍ଯାତ୍ ସୃଜ୍ଯଂ ଯତ୍ ଅନ୍ଵିଯାତ୍ ।
ପୁନଃ ତତ୍ ପ୍ରତିସଙ୍କ୍ରାମେ ଯତ୍ ଶିଷ୍ଯେତ ତତ୍ ଏଵ ସତ୍ ॥ 16॥
ଶ୍ରୁତିଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଐତିହ୍ଯଂ ଅନୁମାନଂ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ।
ପ୍ରମାଣେଷୁ ଅନଵସ୍ଥାନାତ୍ ଵିକଲ୍ପାତ୍ ସଃ ଵିରଜ୍ଯତେ ॥ 17॥
କର୍ମଣାଂ ପରିଣାମିତ୍ଵାତ୍ ଆଵିରିଞ୍ଚାତ୍ ଅମଙ୍ଗଲମ୍ ।
ଵିପଶ୍ଚିତ୍ ନଶ୍ଵରଂ ପଶ୍ଯେତ୍ ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଅପି ଦୃଷ୍ଟଵତ୍ ॥ 18॥
ଭକ୍ତିଯୋଗଃ ପୁରା ଏଵ ଉକ୍ତଃ ପ୍ରୀଯମାଣାଯ ତେ ଅନଘ ।
ପୁନଃ ଚ କଥଯିଷ୍ଯାମି ମଦ୍ଭକ୍ତେଃ କାରଣଂ ପରମ୍ ॥ 19॥
ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅମୃତକଥାଯାଂ ମେ ଶଶ୍ଵତ୍ ମତ୍ ଅନୁକୀର୍ତନମ୍ ।
ପରିନିଷ୍ଠା ଚ ପୂଜାଯାଂ ସ୍ତୁତିଭିଃ ସ୍ତଵନଂ ମମ ॥ 20॥
ଆଦରଃ ପରିଚର୍ଯାଯାଂ ସର୍ଵାଙ୍ଗୈଃ ଅଭିଵନ୍ଦନମ୍ ।
ମଦ୍ଭକ୍ତପୂଜାଭ୍ଯଧିକା ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ମନ୍ମତିଃ ॥ 21॥
ମଦର୍ଥେଷୁ ଅଙ୍ଗଚେଷ୍ଟା ଚ ଵଚସା ମଦ୍ଗୁଣେରଣମ୍ ।
ମଯ୍ଯର୍ପଣଂ ଚ ମନସଃ ସର୍ଵକାମଵିଵର୍ଜନମ୍ ॥ 22॥
ମଦର୍ଥେ ଅର୍ଥ ପରିତ୍ଯାଗଃ ଭୋଗସ୍ଯ ଚ ସୁଖସ୍ଯ ଚ ।
ଇଷ୍ଟଂ ଦତ୍ତଂ ହୁତଂ ଜପ୍ତଂ ମଦର୍ଥଂ ଯତ୍ ଵ୍ରତଂ ତପଃ ॥ 23॥
ଏଵଂ ଧର୍ମୈଃ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଉଦ୍ଧଵ ଆତ୍ମନିଵେଦିନାମ୍ ।
ମଯି ସଞ୍ଜାଯତେ ଭକ୍ତିଃ କଃ ଅନ୍ଯଃ ଅର୍ଥଃ ଅସ୍ଯ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ ॥ 24॥
ଯଦା ଆତ୍ମନି ଅର୍ପିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଶାନ୍ତଂ ସତ୍ତ୍ଵ ଉପବୃଂହିତମ୍ ।
ଧର୍ମଂ ଜ୍ଞାନଂ ସଵୈରାଗ୍ଯଂ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ଚ ଅଭିପଦ୍ଯତେ ॥ 25॥
ଯତ୍ ଅର୍ପିତଂ ତତ୍ ଵିକଲ୍ପେ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ପରିଧାଵତି ।
ରଜସ୍ଵଲଂ ଚ ଆସନ୍ ନିଷ୍ଠଂ ଚିତ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ଵିପର୍ଯଯମ୍ ॥ 26॥
ଧର୍ମଃ ମଦ୍ଭକ୍ତିକୃତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଏକାତ୍ମ୍ଯଦର୍ଶନମ୍ ।
ଗୁଣେଷୁ ଅସଙ୍ଗଃ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ଚ ଅଣିଂ ଆଦଯଃ ॥ 27॥
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ଯମଃ କତିଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ନିଯମଃ ଵା ଅରିକର୍ଶନ ।
କଃ ଶମଃ କଃ ଦମଃ କୃଷ୍ଣ କା ତିତିକ୍ଷା ଧୃତିଃ ପ୍ରଭୋ ॥ 28॥
କିଂ ଦାନଂ କିଂ ତପଃ ଶୌର୍ଯଂ କିଂ ସତ୍ଯଂ ଋତଂ ଉଚ୍ଯତେ ।
କଃ ତ୍ଯାଗଃ କିଂ ଧନଂ ଚେଷ୍ଟଂ କଃ ଯଜ୍ଞଃ କା ଚ ଦକ୍ଷିଣା ॥
29॥
ପୁଂସଃ କିଂସ୍ଵିତ୍ ବଲଂ ଶ୍ରୀମନ୍ ଭଗଃ ଲାଭଃ ଚ କେଶଵ ।
କା ଵିଦ୍ଯା ହ୍ରୀଃ ପରା କା ଶ୍ରୀଃ କିଂ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଏଵ ଚ ॥
30॥
କଃ ପଣ୍ଡିତଃ କଃ ଚ ମୂର୍ଖଃ କଃ ପନ୍ଥାଃ ଉତ୍ପଥଃ ଚ କଃ ।
କଃ ସ୍ଵର୍ଗଃ ନରକଃ କଃ ସ୍ଵିତ୍ କଃ ବନ୍ଧୁଃ ଉତ କିଂ ଗୃହମ୍ ॥ 31॥
କଃ ଆଢ୍ଯଃ କଃ ଦରିଦ୍ରଃ ଵା କୃପଣଃ କଃ ଈଶ୍ଵରଃ ।
ଏତାନ୍ ପ୍ରଶ୍ନାନ୍ ମମ ବ୍ରୂହି ଵିପରୀତାନ୍ ଚ ସତ୍ପତେ ॥ 32॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଅହିଂସା ସତ୍ଯଂ ଅସ୍ତେଯଂ ଅସଙ୍ଗଃ ହ୍ରୀଃ ଅସଞ୍ଚଯଃ ।
ଆସ୍ତିକ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚ ମୌନଂ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ କ୍ଷମା ଅଭଯମ୍ ॥
33।
ଶୌଚଂ ଜପଃ ତପଃ ହୋମଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଆତିଥ୍ଯଂ ମତ୍ ଅର୍ଚନମ୍ ।
ତୀର୍ଥାଟନଂ ପରାର୍ଥେହା ତୁଷ୍ଟିଃ ଆଚାର୍ଯସେଵନମ୍ ॥ 34॥
ଏତେ ଯମାଃ ସନିଯମାଃ ଉଭଯୋଃ ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ ।
ପୁଂସାଂ ଉପାସିତାଃ ତାତ ଯଥାକାମଂ ଦୁହନ୍ତି ହି ॥ 35॥
ଶମଃ ମତ୍ ନିଷ୍ଠତା ବୁଦ୍ଧେଃ ଦମଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯସଂଯମଃ ।
ତିତିକ୍ଷା ଦୁଃଖସମ୍ମର୍ଷଃ ଜିହ୍ଵା ଉପସ୍ଥଜଯଃ ଧୃତିଃ ॥ 36॥
ଦଣ୍ଡନ୍ଯାସଃ ପରଂ ଦାନଂ କାମତ୍ଯାଗଃ ତପଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।
ସ୍ଵଭାଵଵିଜଯଃ ଶୌର୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଚ ସମଦର୍ଶନମ୍ ॥ 37॥
ଋତଂ ଚ ସୂନୃତା ଵାଣୀ କଵିଭିଃ ପରିକୀର୍ତିତା ।
କର୍ମସ୍ଵସଙ୍ଗମଃ ଶୌଚଂ ତ୍ଯାଗଃ ସନ୍ନ୍ଯାସଃ ଉଚ୍ଯତେ ॥ 38॥
ଧର୍ମଃ ଇଷ୍ଟଂ ଧନଂ ନୄଣାଂ ଯଜ୍ଞଃ ଅହଂ ଭଗଵତ୍ତମଃ ।
ଦକ୍ଷିଣା ଜ୍ଞାନସନ୍ଦେଶଃ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ପରଂ ବଲମ୍ ॥ 39॥
ଭଗଃ ମେ ଐଶ୍ଵରଃ ଭାଵଃ ଲାଭଃ ମଦ୍ଭକ୍ତିଃ ଉତ୍ତମଃ ।
ଵିଦ୍ଯା ଆତ୍ମନି ଭିଦ ଅବାଧଃ ଜୁଗୁପ୍ସା ହ୍ରୀଃ ଅକର୍ମସୁ ॥ 40॥
ଶ୍ରୀଃ ଗୁଣାଃ ନୈରପେକ୍ଷ୍ଯ ଆଦ୍ଯାଃ ସୁଖଂ ଦୁଃଖସୁଖ ଅତ୍ଯଯଃ ।
ଦୁଃଖଂ କାମସୁଖ ଅପେକ୍ଷା ପଣ୍ଡିତଃ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଵିତ୍ ॥ 41॥
ମୂର୍ଖଃ ଦେହ ଆଦି ଅହଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ପନ୍ଥାଃ ମତ୍ ନିଗମଃ ସ୍ମୃତଃ ।
ଉତ୍ପଥଃ ଚିତ୍ତଵିକ୍ଷେପଃ ସ୍ଵର୍ଗଃ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣ ଉଅଦଯଃ ॥ 42॥
ନରକଃ ତମଃ ଉନ୍ନହଃ ବନ୍ଧୁଃ ଗୁରୁଃ ଅହଂ ସଖେ ।
ଗୃହଂ ଶରୀରଂ ମାନୁଷ୍ଯଂ ଗୁଣାଢ୍ଯଃ ହି ଆଢ୍ଯଃ ଉଚ୍ଯତେ ॥ 43॥
ଦରିଦ୍ରଃ ଯଃ ତୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ କୃପଣଃ ଯଃ ଅଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ଗୁଣେଷୁ ଅସକ୍ତଧୀଃ ଈଶଃ ଗୁଣସଙ୍ଗଃ ଵିପର୍ଯଯଃ ॥ 44॥
ଏତଃ ଉଦ୍ଧଵ ତେ ପ୍ରଶ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ସାଧୁ ନିରୂପିତାଃ ।
କିଂ ଵର୍ଣିତେନ ବହୁନା ଲକ୍ଷଣଂ ଗୁଣଦୋଷଯୋଃ ।
ଗୁଣଦୋଷ ଦୃଶିଃ ଦୋଷଃ ଗୁଣଃ ତୁ ଉଭଯଵର୍ଜିତଃ ॥ 45॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦୁଧଵସଂଵାଦେ
ଏକୋନଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 19॥
ଅଥ ଵିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ ।
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ଵିଧିଃ ଚ ପ୍ରତିଷେଧଃ ଚ ନିଗମଃ ହି ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ତେ ।
ଅଵେକ୍ଷତେ ଅରଵିନ୍ଦାକ୍ଷ ଗୁଣଂ ଦୋଷଂ ଚ କର୍ମଣାମ୍ ॥ 1॥
ଵର୍ଣାଶ୍ରମ ଵିକଲ୍ପଂ ଚ ପ୍ରତିଲୋମ ଅନୁଲୋମଜମ୍ ।
ଦ୍ରଵ୍ଯ ଦେଶ ଵଯଃ କାଲାନ୍ ସ୍ଵର୍ଗଂ ନରକଂ ଏଵ ଚ ॥ 2॥
ଗୁଣ ଦୋଷ ଭିଦା ଦୃଷ୍ଟିଂ ଅନ୍ତରେଣ ଵଚଃ ତଵ ।
ନିଃଶ୍ରେଯସଂ କଥଂ ନୄଣାଂ ନିଷେଧ ଵିଧି ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ 3॥
ପିତୃଦେଵମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଵେଦଃ ଚକ୍ଷୁଃ ତଵ ଈଶ୍ଵର ।
ଶ୍ରେଯଃ ତୁ ଅନୁପଲବ୍ଧେ ଅର୍ଥେ ସାଧ୍ଯସାଧନଯୋଃ ଅପି ॥ 4॥
ଗୁଣଦୋଷଭିଦାଦୃଷ୍ଟିଃ ନିଗମାତ୍ ତେ ନ ହି ସ୍ଵତଃ ।
ନିଗମେନ ଅପଵାଦଃ ଚ ଭିଦାଯାଃ ଇତି ହି ଭ୍ରମଃ ॥ 5॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଯୋଗାଃ ତ୍ରଯଃ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ନୄଣାଂ ଶ୍ରେଯୋଵିଧିତ୍ସଯା ।
ଜ୍ଞାନଂ କର୍ମ ଚ ଭକ୍ତିଃ ଚ ନ ଉପାଯଃ ଅନ୍ଯଃ ଅସ୍ତି କୁତ୍ରଚିତ୍ ॥
6॥
ନିର୍ଵିଣ୍ଣାନାଂ ଜ୍ଞାନଯୋଗଃ ନ୍ଯାସିନାଂ ଇହ କର୍ମସୁ ।
ତେଷୁ ଅନିର୍ଵିଣ୍ଣଚିତ୍ତାନାଂ କର୍ମଯୋଗଃ ତି କାମିନାମ୍ ॥ 7॥
ଯଦୃଚ୍ଛଯା ମତ୍ କଥା ଆଦୌ ଜାତଶ୍ରଦ୍ଧଃ ତୁ ଯଃ ପୁମାନ୍ ।
ନ ନିର୍ଵିଣ୍ଣଃ ନ ଅତିସକ୍ତଃ ଭକ୍ତିଯୋଗଃ ଅସ୍ଯ ସିଦ୍ଧିଦଃ ॥ 8॥
ତାଵତ୍ କର୍ମାଣି କୁର୍ଵୀତ ନ ନିର୍ଵିଦ୍ଯେତ ଯାଵତା ।
ମତ୍ କଥାଶ୍ରଵଣ ଆଦୌ ଵା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଯାଵତ୍ ନ ଜାଯତେ ॥ 9॥
ସ୍ଵଧର୍ମସ୍ଥଃ ଯଜନ୍ଯଜ୍ଞୈଃ ଅନାଶୀଃ କାମଃ ଉଦ୍ଧଵ ।
ନ ଯାତି ସ୍ଵର୍ଗନରକୌ ଯଦି ଅନ୍ଯତ୍ର ସମାଚରେତ୍ ॥ 10॥
ଅସ୍ମିନ୍ ଲୋକେ ଵର୍ତମାନଃ ସ୍ଵଧର୍ମସ୍ଥଃ ଅନଘଃ ଶୁଚିଃ ।
ଜ୍ଞାନଂ ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ଆପ୍ନୋତି ମଦ୍ଭକ୍ତିଂ ଵା ଯଦୃଚ୍ଛଯା ॥ 11॥
ସ୍ଵର୍ଗିଣଃ ଅପି ଏତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଲୋକଂ ନିରଯିଣଃ ତଥା ।
ସାଧକଂ ଜ୍ଞାନଭକ୍ତିଭ୍ଯାଂ ଉଭଯଂ ତତ୍ ଅସାଧକମ୍ ॥ 12॥
ନ ନରଃ ସ୍ଵର୍ଗତିଂ କାଙ୍କ୍ଷେତ୍ ନାରକୀଂ ଵା ଵିଚକ୍ଷଣଃ ।
ନ ଇମଂ ଲୋକଂ ଚ କାଙ୍କ୍ଷେତ ଦେହ ଆଵେଶାତ୍ ପ୍ରମାଦ୍ଯତି ॥ 13॥
ଏତତ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ପୁରା ମୃତ୍ଯୋଃ ଅଭଵାଯ ଘଟେତ ସଃ ।
ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ଇଦଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମର୍ତ୍ଯଂ ଅପି ଅର୍ଥସିଦ୍ଧିଦମ୍ ॥ 14॥
ଛିଦ୍ଯମାନଂ ଯମୈଃ ଏତୈଃ କୃତନୀଡଂ ଵନସ୍ପତିମ୍ ।
ଖଗଃ ସ୍ଵକେତଂ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ କ୍ଷେମଂ ଯାତି ହି ଅଲମ୍ପଟଃ ॥ 15॥
ଅହୋରାତ୍ରୈଃ ଛିଦ୍ଯମାନଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵାଯୁଃ ଭଯଵେପଥୁଃ ।
ମୁକ୍ତସଙ୍ଗଃ ପରଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ନିରୀହ ଉପଶାମ୍ଯତି ॥ 16॥
ନୃଦେହଂ ଆଦ୍ଯଂ ସୁଲଭଂ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍
ପ୍ଲଵଂ ସୁକଲ୍ପଂ ଗୁରୁକର୍ଣଧାରମ୍ ।
ମଯା ଅନୁକୂଲେନ ନଭସ୍ଵତେରିତମ୍
ପୁମାନ୍ ଭଵାବ୍ଧିଂ ନ ତରେତ୍ ସଃ ଆତ୍ମହା ॥ 17॥
ଯଦା ଆରମ୍ଭେଷୁ ନିର୍ଵିଣ୍ଣଃ ଵିରକ୍ତଃ ସଂଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ଅଭ୍ଯାସେନ ଆତ୍ମନଃ ଯୋଗୀ ଧାରଯେତ୍ ଅଚଲଂ ମନଃ ॥ 18॥
ଧାର୍ଯମାଣଂ ମନଃ ଯଃ ହି ଭ୍ରାମ୍ଯଦାଶୁ ଅନଵସ୍ଥିତମ୍ ।
ଅତନ୍ଦ୍ରିତଃ ଅନୁରୋଧେନ ମାର୍ଗେଣ ଆତ୍ମଵଶଂ ନଯେତ୍ ॥ 19॥
ମନୋଗତିଂ ନ ଵିସୃଜେତ୍ ଜିତପ୍ରାଣଃ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ସତ୍ତ୍ଵସମ୍ପନ୍ନଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ମନଃ ଆତ୍ମଵଶଂ ନଯେତ୍ ॥ 20॥
ଏଷଃ ଵୈ ପରମଃ ଯୋଗଃ ମନସଃ ସଙ୍ଗ୍ରହଃ ସ୍ମୃତଃ ।
ହୃଦଯଜ୍ଞତ୍ଵଂ ଅନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ ଦମ୍ଯସ୍ଯ ଏଵ ଅର୍ଵତଃ ମୁହୁଃ ॥ 21॥
ସାଙ୍ଖ୍ଯେନ ସର୍ଵଭାଵାନାଂ ପ୍ରତିଲୋମ ଅନୁଲୋମତଃ ।
ଭଵ ଅପି ଅଯୌ ଅନୁଧ୍ଯଯେତ୍ ମନଃ ଯାଵତ୍ ପ୍ରସୀଦତି ॥ 22॥
ନିର୍ଵିଣ୍ଣସ୍ଯ ଵିରକ୍ତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଉକ୍ତଵେଦିନଃ ।
ମନଃ ତ୍ଯଜତି ଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂ ଚିନ୍ତିତସ୍ଯ ଅନୁଚିନ୍ତଯା ॥ 23॥
ଯମ ଆଦିଭିଃ ଯୋଗପଥୈଃ ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକ୍ଯା ଚ ଵିଦ୍ଯଯା ।
ମମ ଅର୍ଚୋପାସନାଭିଃ ଵା ନ ଅନ୍ଯୈଃ ଯୋଗ୍ଯଂ ସ୍ମରେତ୍ ମନଃ ॥ 24॥
ଯଦି କୁର୍ଯାତ୍ ପ୍ରମାଦେନ ଯୋଗୀ କର୍ମ ଵିଗର୍ହିତମ୍ ।
ଯୋଗେନ ଏଵ ଦହେତ୍ ଅଂହଃ ନ ଅନ୍ଯତ୍ ତତ୍ର କଦାଚନ ॥ 25॥
ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ ଅଧିକାରେ ଯା ନିଷ୍ଠା ସଃ ଗୁଣଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ ।
କର୍ମଣାଂ ଜାତି ଅଶୁଦ୍ଧାନାଂ ଅନେନ ନିଯମଃ କୃତଃ ।
ଗୁଣଦୋଷଵିଧାନେନ ସଙ୍ଗାନାଂ ତ୍ଯାଜନେଚ୍ଛଯା ॥ 26॥
ଜାତଶ୍ରଦ୍ଦଃ ମତ୍କଥାସୁ ନିର୍ଵିଣ୍ଣଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ ।
ଵେଦ ଦୁଃଖାତ୍ମକାନ୍ କାମାନ୍ ପରିତ୍ଯାଗେ ଅପି ଅନୀଶ୍ଵରଃ ॥ 27॥
ତତଃ ଭଜେତ ମାଂ ପ୍ରୀତଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାଲୁଃ ଦୃଢନିଶ୍ଚଯଃ ।
ଜୁଷମାଣଃ ଚ ତାନ୍ କାମାନ୍ ଦୁଃଖ ଉଦର୍କାନ୍ ଚ ଗର୍ହଯନ୍ ॥ 28॥
ପ୍ରୋକ୍ତେନ ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ଭଜତଃ ମା ଅସକୃତ୍ ମୁନେଃ ।
କାମାଃ ହୃଦଯ୍ଯାଃ ନଶ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵେ ମଯି ହୃଦି ସ୍ଥିତେ ॥ 29॥
ଭିଦ୍ଯତେ ହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥିଃ ଛିଦ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵସଂଶଯାଃ ।
କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ଚ ଅସ୍ଯ କର୍ମାଣି ମଯି ଦୃଷ୍ଟେ ଅଖିଲ ଆତ୍ମନି ॥ 30॥
ତସ୍ମାତ୍ ମଦ୍ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ ଵୈ ମତ୍ ଆତ୍ମନଃ ।
ନ ଜ୍ଞାନଂ ନ ଚ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପ୍ରାଯଃ ଶ୍ରେଯଃ ଭଵେତ୍ ଇହ ॥ 31॥
ଯତ୍ କର୍ମଭିଃ ଯତ୍ ତପସା ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯତଃ ଚ ଯତ୍ ।
ଯୋଗେନ ଦାନଧର୍ମେଣ ଶ୍ରେଯୋଭିଃ ଇତରୈଃ ଅପି ॥ 32॥
ସର୍ଵଂ ମଦ୍ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ଲଭତେ ଅଞ୍ଜସା ।
ସ୍ଵର୍ଗ ଅପଵର୍ଗଂ ମତ୍ ଧାମ କଥଞ୍ଚିତ୍ ଯଦି ଵାଞ୍ଛତି ॥ 33॥
ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ସାଧଵଃ ଧୀରାଃ ଭକ୍ତାଃ ହି ଏକାନ୍ତିନଃ ମମ ।
ଵାଞ୍ଛତି ଅପି ମଯା ଦତ୍ତଂ କୈଵଲ୍ଯଂ ଅପୁନର୍ଭଵମ୍ ॥ 34॥
ନୈରପେକ୍ଷ୍ଯଂ ପରଂ ପ୍ରାହୁଃ ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ଅନଲ୍ପକମ୍ ।
ତସ୍ମାତ୍ ନିରାଶିଷଃ ଭକ୍ତିଃ ନିରପେକ୍ଷସ୍ଯ ମେ ଭଵେତ୍ ॥ 35॥
ନ ମଯି ଏକାନ୍ତଭକ୍ତାନାଂ ଗୁଣଦୋଷ ଉଦ୍ଭଵାଃ ଗୁଣାଃ ।
ସାଧୂନାଂ ସମଚିତ୍ତାନାଂ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରଂ ଉପେଯୁଷାମ୍ ॥ 36॥
ଏଵଂ ଏତତ୍ ମଯା ଆଦିଷ୍ଟାନ୍ ଅନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମେ ପଥଃ ।
କ୍ଷେମଂ ଵିନ୍ଦନ୍ତି ମତ୍ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ଵିଦୁଃ ॥ 37॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦୁଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ଵେଦତ୍ରଯୀଵିଭାଗଯୋଗୋ ନାମ ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 20॥
ଅଥ ଏକଵିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଯଃ ଏତାନ୍ ମତ୍ପଥଃ ହିତ୍ଵା ଭକ୍ତିଜ୍ଞାନକ୍ରିଯାତ୍ମକାନ୍ ।
କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ କାମାନ୍ ଚଲୈଃ ପ୍ରାଣୈଃ ଜୁଷନ୍ତଃ ସଂସରନ୍ତି ତେ ॥ 1॥
ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ ଅଧିକାରେ ଯା ନିଷ୍ଠା ସଃ ଗୁଣଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ ।
ଵିପର୍ଯଯଃ ତୁ ଦୋଷଃ ସ୍ଯାତ୍ ଉଭଯୋଃ ଏଷଃ ନିଶ୍ଚଯଃ ॥ 2॥
ଶୁଦ୍ଧି ଅଶୁଦ୍ଧୀ ଵିଧୀଯେତେ ସମାନେଷୁ ଅପି ଵସ୍ତୁଷୁ ।
ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ଵିଚିକିତ୍ସାର୍ଥଂ ଗୁଣଦୋଷୌ ଶୁଭ ଅଶୁଭୌ ॥ 3॥
ଧର୍ମାର୍ଥଂ ଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥଂ ଯାତ୍ରାର୍ଥଂ ଇତି ଚ ଅନଘ ।
ଦର୍ଶିତଃ ଅଯଂ ମଯା ଆଚାରଃ ଧର୍ମଂ ଉଦ୍ଵହତାଂ ଧୁରମ୍ ॥ 4॥
ଭୂମି ଅମ୍ବୁ ଅଗ୍ନି ଅନିଲ ଆକାଶାଃ ଭୂତାନାଂ ପଞ୍ଚ ଧାତଵଃ ।
ଆବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥାଵର ଆଦୀନାଂ ଶରୀରାଃ ଆତ୍ମସଂଯୁତାଃ ॥ 5॥
ଵେଦେନ ନାମରୂପାଣି ଵିଷମାଣି ସମେଷୁ ଅପି ।
ଧାତୁଷୁ ଉଦ୍ଧଵ କଲ୍ପ୍ଯନ୍ତଃ ଏତେଷାଂ ସ୍ଵାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ ॥ 6॥
ଦେଶ କାଲ ଆଦି ଭାଵାନାଂ ଵସ୍ତୂନାଂ ମମ ସତ୍ତମ ।
ଗୁଣଦୋଷୌ ଵିଧୀଯେତେ ନିଯମାର୍ଥଂ ହି କର୍ମଣାମ୍ ॥ 7॥
ଅକୃଷ୍ଣସାରଃ ଦେଶାନାଂ ଅବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଃ ଅଶୁଚିଃ ଭଵେତ୍ ।
କୃଷ୍ଣସାରଃ ଅପି ଅସୌଵୀର କୀକଟ ଅସଂସ୍କୃତେରିଣମ୍ ॥ 8॥
କର୍ମଣ୍ଯଃ ଗୁଣଵାନ୍ କାଲଃ ଦ୍ରଵ୍ଯତଃ ସ୍ଵତଃ ଏଵ ଵା ।
ଯତଃ ନିଵର୍ତତେ କର୍ମ ସଃ ଦୋଷଃ ଅକର୍ମକଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ 9॥
ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧି ଅଶୁଦ୍ଧୀ ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଵଚନେନ ଚ ।
ସଂସ୍କାରେଣ ଅଥ କାଲେନ ମହତ୍ତ୍ଵ ଅଲ୍ପତଯା ଅଥଵା ॥ 10॥
ଶକ୍ତ୍ଯା ଅଶକ୍ତ୍ଯା ଅଥଵା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସମୃଦ୍ଧ୍ଯା ଚ ଯତ୍ ଆତ୍ମନେ ।
ଅଘଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ହି ଯଥା ଦେଶ ଅଵସ୍ଥା ଅନୁସାରତଃ ॥ 11॥
ଧାନ୍ଯ ଦାରୁ ଅସ୍ଥି ତନ୍ତୂନାଂ ରସ ତୈଜସ ଚର୍ମଣାମ୍ ।
କାଲ ଵାଯୁ ଅଗ୍ନି ମୃତ୍ତୋଯୈଃ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଯୁତ ଅଯୁତୈଃ ॥ 12॥
ଅମେଧ୍ଯଲିପ୍ତଂ ଯତ୍ ଯେନ ଗନ୍ଧଂ ଲେପଂ ଵ୍ଯପୋହତି ।
ଭଜତେ ପ୍ରକୃତିଂ ତସ୍ଯ ତତ୍ ଶୌଚଂ ତାଵତ୍ ଇଷ୍ଯତେ ॥ 13॥
ସ୍ନାନ ଦାନ ତପଃ ଅଵସ୍ଥା ଵୀର୍ଯ ସଂସ୍କାର କର୍ମଭିଃ ।
ମତ୍ ସ୍ମୃତ୍ଯା ଚ ଆତ୍ମନଃ ଶୌଚଂ ଶୁଦ୍ଧଃ କର୍ମ ଆଚରେତ୍ ଦ୍ଵିଜଃ ॥ 14॥
ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଚ ପରିଜ୍ଞାନଂ କର୍ମଶୁଦ୍ଧିଃ ମଦର୍ପଣମ୍ ।
ଧର୍ମଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଷଡ୍ଭିଃ ଅଧର୍ମଃ ତୁ ଵିପର୍ଯଯଃ ॥ 15॥
କ୍ଵଚିତ୍ ଗୁଣଃ ଅପି ଦୋଷଃ ସ୍ଯାତ୍ ଦୋଷଃ ଅପି ଵିଧିନା ଗୁଣଃ ।
ଗୁଣଦୋଷାର୍ଥନିଯମଃ ତତ୍ ଭିଦାଂ ଏଵ ବାଧତେ ॥ 16॥
ସମାନକର୍ମ ଆଚରଣଂ ପତିତାନାଂ ନ ପାତକମ୍ ।
ଔତ୍ପତ୍ତିକଃ ଗୁଣଃ ସଙ୍ଗଃ ନ ଶଯାନଃ ପତତି ଅଧଃ ॥ 17॥
ଯତଃ ଯତଃ ନିଵର୍ତେତ ଵିମୁଚ୍ଯେତ ତତଃ ତତଃ ।
ଏଷଃ ଧର୍ମଃ ନୄଣାଂ କ୍ଷେମଃ ଶୋକମୋହଭଯ ଅପହଃ ॥ 18॥
ଵିଷଯେଷୁ ଗୁଣାଧ୍ଯାସାତ୍ ପୁଂସଃ ସଙ୍ଗଃ ତତଃ ଭଵେତ୍ ।
ସଙ୍ଗାତ୍ ତତ୍ର ଭଵେତ୍ କାମଃ କାମାତ୍ ଏଵ କଲିଃ ନୄଣାମ୍ ॥ 19॥
କଲେଃ ଦୁର୍ଵିଷହଃ କ୍ରୋଧଃ ତମଃ ତଂ ଅନୁଵର୍ତତେ ।
ତମସା ଗ୍ରସ୍ଯତେ ପୁଂସଃ ଚେତନା ଵ୍ଯାପିନୀ ଦ୍ରୁତମ୍ ॥ 20॥
ତଯା ଵିରହିତଃ ସାଧୋ ଜନ୍ତୁଃ ଶୂନ୍ଯାଯ କଲ୍ପତେ ।
ତତଃ ଅସ୍ଯ ସ୍ଵାର୍ଥଵିଭ୍ରଂଶଃ ମୂର୍ଚ୍ଛିତସ୍ଯ ମୃତସ୍ଯ ଚ ॥ 21॥
ଵିଷଯାଭିନିଵେଶେନ ନ ଆତ୍ମାନଂ ଵେଦ ନ ଅପରମ୍ ।
ଵୃକ୍ଷଜୀଵିକଯା ଜୀଵନ୍ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଭସ୍ତ୍ର ଇଵ ଯଃ ଶ୍ଵସନ୍ ॥ 22॥
ଫଲଶ୍ରୁତିଃ ଇଯଂ ନୄଣାଂ ନ ଶ୍ରେଯଃ ରୋଚନଂ ପରମ୍ ।
ଶ୍ରେଯୋଵିଵକ୍ଷଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଥା ଭୈଷଜ୍ଯରୋଚନମ୍ ॥ 23॥
ଉତ୍ପତ୍ତି ଏଵ ହି କାମେଷୁ ପ୍ରାଣେଷୁ ସ୍ଵଜନେଷୁ ଚ ।
ଆସକ୍ତମନସଃ ମର୍ତ୍ଯା ଆତ୍ମନଃ ଅନର୍ଥହେତୁଷୁ ॥ 24॥
ନ ତାନ୍ ଅଵିଦୁଷଃ ସ୍ଵାର୍ଥଂ ଭ୍ରାମ୍ଯତଃ ଵୃଜିନାଧ୍ଵନି ।
କଥଂ ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାତ୍ ପୁନଃ ତେଷୁ ତାନ୍ ତମଃ ଵିଶତଃ ବୁଧଃ ॥ 25॥
ଏଵଂ ଵ୍ଯଵସିତଂ କେଚିତ୍ ଅଵିଜ୍ଞାଯ କୁବୁଦ୍ଧଯଃ ।
ଫଲଶ୍ରୁତିଂ କୁସୁମିତାଂ ନ ଵେଦଜ୍ଞାଃ ଵଦନ୍ତି ହି ॥ 26॥
କାମିନଃ କୃପଣାଃ ଲୁବ୍ଧାଃ ପୁଷ୍ପେଷୁ ଫଲବୁଦ୍ଧଯଃ ।
ଅଗ୍ନିମୁଗ୍ଧା ଧୁମତାନ୍ତାଃ ସ୍ଵଂ ଲୋକଂ ନ ଵିନ୍ଦନ୍ତି ତେ ॥ 27॥
ନ ତେ ମାଂ ଅଙ୍ଗଃ ଜାନନ୍ତି ହୃଦିସ୍ଥଂ ଯଃ ଇଦଂ ଯତଃ ।
ଉକ୍ଥଶସ୍ତ୍ରାଃ ହି ଅସୁତୃପଃ ଯଥା ନୀହାରଚକ୍ଷୁଷଃ ॥ 28॥
ତେ ମେ ମତଂ ଅଵିଜ୍ଞାଯ ପରୋକ୍ଷଂ ଵିଷଯାତ୍ମକାଃ ।
ହିଂସାଯାଂ ଯଦି ରାଗଃ ସ୍ଯାତ୍ ଯଜ୍ଞଃ ଏଵ ନ ଚୋଦନା ॥ 29॥
ହିଂସାଵିହାରାଃ ହି ଅଲବ୍ଧୈଃ ପଶୁଭିଃ ସ୍ଵସୁଖେଚ୍ଛଯା ।
ଯଜନ୍ତେ ଦେଵତାଃ ଯଜ୍ଞୈଃ ପିତୃଭୂତପତୀନ୍ ଖଲାଃ ॥ 30॥
ସ୍ଵପ୍ନ୍ ଉପମଂ ଅମୁଂ ଲୋକଂ ଅସନ୍ତଂ ଶ୍ରଵଣପ୍ରିଯମ୍ ।
ଆଶିଷଃ ହୃଦି ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ତ୍ଯଜନ୍ତି ଅର୍ଥାନ୍ ଯଥା ଵଣିକ୍ ॥ 31॥
ରଜଃସତ୍ତ୍ଵତମୋନିଷ୍ଠାଃ ରଜଃସତ୍ତ୍ଵତମୋଜୁଷଃ ।
ଉପାସତଃ ଇନ୍ଦ୍ରମୁଖ୍ଯାନ୍ ଦେଵାଦୀନ୍ ନ ତଥା ଏଵ ମାମ୍ ॥ 32॥
ଇଷ୍ଟ୍ଵା ଇହ ଦେଵତାଃ ଯଜ୍ଞୈଃ ଗତ୍ଵା ରଂସ୍ଯାମହେ ଦିଵି ।
ତସ୍ଯ ଅନ୍ତଃ ଇହ ଭୂଯାସ୍ମଃ ମହାଶାଲା ମହାକୁଲାଃ ॥ 33॥
ଏଵଂ ପୁଷ୍ପିତଯା ଵାଚା ଵ୍ଯାକ୍ଷିପ୍ତମନସାଂ ନୄଣାମ୍ ।
ମାନିନାନ୍ ଚ ଅତିସ୍ତବ୍ଧାନାଂ ମଦ୍ଵାର୍ତା ଅପି ନ ରୋଚତେ ॥ 34॥
ଵେଦାଃ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମଵିଷଯାଃ ତ୍ରିକାଣ୍ଡଵିଷଯାଃ ଇମେ ।
ପରୋକ୍ଷଵାଦାଃ ଋଷଯଃ ପରୋକ୍ଷଂ ମମ ଚ ପ୍ରିଯମ୍ ॥ 35॥
ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ସୁଦୁର୍ବୋଧଂ ପ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ମନୋମଯମ୍ ।
ଅନନ୍ତପାରଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ଦୁର୍ଵିଗାହ୍ଯଂ ସମୁଦ୍ରଵତ୍ ॥ 36॥
ମଯା ଉପବୃଂହିତଂ ଭୂମ୍ନା ବ୍ରହ୍ମଣା ଅନନ୍ତଶକ୍ତିନା ।
ଭୂତେଷୁ ଘୋଷରୂପେଣ ବିସେଷୁ ଊର୍ଣ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ 37॥
ଯଥା ଊର୍ଣନାଭିଃ ହୃଦଯାତ୍ ଊର୍ଣାଂ ଉଦ୍ଵମତେ ମୁଖାତ୍ ।
ଆକାଶାତ୍ ଘୋଷଵାନ୍ ପ୍ରାଣଃ ମନସା ସ୍ପର୍ଶରୂପିଣା ॥ 38॥
ଛନ୍ଦୋମଯଃ ଅମୃତମଯଃ ସହସ୍ରପଦଵୀଂ ପ୍ରଭୁଃ ।
ଓଙ୍କାରାତ୍ ଵ୍ଯଞ୍ଜିତ ସ୍ପର୍ଶ ସ୍ଵର ଉଷ୍ମ ଅନ୍ତସ୍ଥ ଭୂଷିତାମ୍ ॥
39॥
ଵିଚିତ୍ରଭାଷାଵିତତାଂ ଛନ୍ଦୋଭିଃ ଚତୁର ଉତ୍ତରୈଃ ।
ଅନନ୍ତପାରାଂ ବୃହତୀଂ ସୃଜତି ଆକ୍ଷିପତେ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ 40॥
ଗାଯତ୍ରୀ ଉଷ୍ଣିକ୍ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଚ ବୃହତୀ ପଙ୍କ୍ତିଃ ଏଵ ଚ ।
ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଜଗତୀ ଅତିଚ୍ଛନ୍ଦଃ ହି ଅତ୍ଯଷ୍ଟି ଅତିଜଗତ୍ ଵିରାଟ୍ ॥ 41॥
କିଂ ଵିଧତ୍ତେ କିଂ ଆଚଷ୍ଟେ କିଂ ଅନୂଦ୍ଯ ଵିକଲ୍ପଯେତ୍ ।
ଇତି ଅସ୍ଯାଃ ହୃଦଯଂ ଲୋକେ ନ ଅନ୍ଯଃ ମତ୍ ଵେଦ କଶ୍ଚନ ॥42॥
ମାଂ ଵିଧତ୍ତେ ଅଭିଧତ୍ତେ ମାଂ ଵିକଲ୍ପ୍ଯ ଅପୋହ୍ଯତେ ତୁ ଅହମ୍ ।
ଏତାଵାନ୍ ସର୍ଵଵେଦାର୍ଥଃ ଶବ୍ଦଃ ଆସ୍ଥାଯ ମାଂ ଭିଦାମ୍ ।
ମାଯାମାତ୍ରଂ ଅନୂଦ୍ଯ ଅନ୍ତେ ପ୍ରତିଷିଧ୍ଯ ପ୍ରସୀଦତି ॥ 43॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦ୍ଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ଵେଦତ୍ରଯଵିଭାଗନିରୂପଣଂ ନାମ ଏକଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 21॥
ଅଥ ଦ୍ଵାଵିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ ।
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
କତି ତତ୍ତ୍ଵାନି ଵିଶ୍ଵେଶ ସଙ୍ଖ୍ଯାତାନି ଋଷିଭିଃ ପ୍ରଭୋ ।
ନଵ ଏକାଦଶ ପଞ୍ଚ ତ୍ରୀଣି ଆତ୍ଥ ତ୍ଵଂ ଇହ ଶୁଶ୍ରୁମ ॥ 1॥
କେଚିତ୍ ଷଡ୍ଵିଂଶତିଂ ପ୍ରାହୁଃ ଅପରେ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିମ୍ ।
ସପ୍ତ ଏକେ ନଵ ଷଟ୍ କେଚିତ୍ ଚତ୍ଵାରି ଏକାଦଶ ଅପରେ ।
କେଚିତ୍ ସପ୍ତଦଶ ପ୍ରାହୁଃ ଷୋଡଶ ଏକେ ତ୍ରଯୋଦଶ ॥ 2॥
ଏତାଵତ୍ ତ୍ଵଂ ହି ସଙ୍ଖ୍ଯାନାଂ ଋଷଯଃ ଯତ୍ ଵିଵକ୍ଷଯା ।
ଗାଯନ୍ତି ପୃଥକ୍ ଆଯୁଷ୍ମନ୍ ଇଦଂ ନଃ ଵକ୍ତୁଂ ଅର୍ହସି ॥ 3॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଯୁକ୍ତଂ ଚ ସନ୍ତି ସର୍ଵତ୍ର ଭାଷନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ଯଥା ।
ମାଯାଂ ମଦୀଯାଂ ଉଦ୍ଗୃହ୍ଯ ଵଦତାଂ କିଂ ନୁ ଦୁର୍ଘଟମ୍ ॥ 4॥
ନ ଏତତ୍ ଏଵଂ ଯଥା ଆତ୍ଥ ତ୍ଵଂ ଯତ୍ ଅହଂ ଵଚ୍ମି ତତ୍ ତଥା ।
ଏଵଂ ଵିଵଦତାଂ ହେତୁଂ ଶକ୍ତଯଃ ମେ ଦୁରତ୍ଯଯାଃ ॥ 5॥
ଯାସାଂ ଵ୍ଯତିକରାତ୍ ଆସୀତ୍ ଵିକଲ୍ପଃ ଵଦତାଂ ପଦମ୍ ।
ପ୍ରାପ୍ତେ ଶମଦମେ ଅପି ଏତି ଵାଦସ୍ତମନୁ ଶାମ୍ଯତି ॥ 6॥
ପରସ୍ପରାନ୍ ଅନୁପ୍ରଵେଶାତ୍ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।
ପୌର୍ଵ ଅପର୍ଯ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାନଂ ଯଥା ଵକ୍ତୁଃ ଵିଵକ୍ଷିତମ୍ ॥ 7॥
ଏକସ୍ମିନ୍ ଅପି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ଇତରାଣି ଚ ।
ପୂର୍ଵସ୍ମିନ୍ ଵା ପରସ୍ମିନ୍ ଵା ତତ୍ତ୍ଵେ ତତ୍ତ୍ଵାନି ସର୍ଵଶଃ ॥ 8॥
ପୌର୍ଵ ଅପର୍ଯଂ ଅତଃ ଅମୀଷାଂ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାନଂ ଅଭୀପ୍ସତାମ୍ ।
ଯଥା ଵିଵିକ୍ତଂ ଯତ୍ ଵକ୍ତ୍ରଂ ଗୃହ୍ଣୀମଃ ଯୁକ୍ତିସମ୍ଭଵାତ୍ ॥ 9॥
ଅନାଦି ଅଵିଦ୍ଯାଯୁକ୍ତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଆତ୍ମଵେଦନମ୍ ।
ସ୍ଵତଃ ନ ସମ୍ଭଵାତ୍ ଅନ୍ଯଃ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ଜ୍ଞାନଦଃ ଭଵେତ୍ ॥ 10॥
ପୁରୁଷ ଈଶ୍ଵରଯୋଃ ଅତ୍ର ନ ଵୈଲକ୍ଷଣ୍ଯଂ ଅଣୁ ଅପି ।
ତତ୍ ଅନ୍ଯକଲ୍ପନାପାର୍ଥା ଜ୍ଞାନଂ ଚ ପ୍ରକୃତେଃ ଗୁଣଃ ॥ 11॥
ପ୍ରକୃତିଃ ଗୁଣସାମ୍ଯଂ ଵୈ ପ୍ରକୃତେଃ ନ ଆତ୍ମନଃ ଗୁଣାଃ ।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଃ ତମଃ ଇତି ସ୍ଥିତି ଉତ୍ପତ୍ତି ଅନ୍ତହେତଵଃ ॥ 12॥
ସତ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ରଜଃ କର୍ମ ତମଃ ଅଜ୍ଞାନଂ ଇହ ଉଚ୍ଯତେ ।
ଗୁଣଵ୍ଯତିକରଃ କାଲଃ ସ୍ଵଭାଵଃ ସୂତ୍ରଂ ଏଵ ଚ ॥ 13॥
ପୁରୁଷଃ ପ୍ରକୃତିଃ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଅହଙ୍କାରଃ ନଭଃ ଅନିଲଃ ।
ଜ୍ଯୋତିଃ ଆପଃ କ୍ଷିତିଃ ଇତି ତତ୍ତ୍ଵାନି ଉକ୍ତାନି ମେ ନଵ ॥ 14॥
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ ଦର୍ଶନଂ ଘ୍ରାଣଃ ଜିହ୍ଵା ଇତି ଜ୍ଞାନଶକ୍ତଯଃ ।
ଵାକ୍ ପାଣି ଉପସ୍ଥ ପାଯୁ ଅଙ୍ଘ୍ରିଃ କର୍ମାଣ୍ଯଙ୍ଗ ଉଭଯଂ ମନଃ ॥ 15॥
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଃ ରସଃ ଗନ୍ଧଃ ରୂପଂ ଚ ଇତି ଅର୍ଥଜାତଯଃ ।
ଗତି ଉକ୍ତି ଉତ୍ସର୍ଗ ଶିଲ୍ପାନି କର୍ମ ଆଯତନ ସିଦ୍ଧଯଃ ॥ 16॥
ସର୍ଗ ଆଦୌ ପ୍ରକୃତିଃ ହି ଅସ୍ଯ କାର୍ଯ କାରଣ ରୂପିଣୀ ।
ସତ୍ତ୍ଵ ଆଦିଭିଃ ଗୁଣୈଃ ଧତ୍ତେ ପୁରୁଷଃ ଅଵ୍ଯକ୍ତଃ ଈକ୍ଷତେ ॥ 17॥
ଵ୍ଯକ୍ତ ଆଦଯଃ ଵିକୁର୍ଵାଣାଃ ଧାତଵଃ ପୁରୁଷ ଈକ୍ଷଯା ।
ଲବ୍ଧଵୀର୍ଯାଃ ସୃଜନ୍ତି ଅଣ୍ଡଂ ସଂହତାଃ ପ୍ରକୃତେଃ ବଲାତ୍ ॥ 18॥
ସପ୍ତ ଏଵ ଧାତଵଃ ଇତି ତତ୍ର ଅର୍ଥାଃ ପଞ୍ଚ ଖାଦଯଃ ।
ଜ୍ଞାନଂ ଆତ୍ମା ଉଭଯ ଆଧାରଃ ତତଃ ଦେହ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଆସଵଃ ॥ 19॥
ଷଡ୍ ଇତି ଅତ୍ର ଅପି ଭୂତାନି ପଞ୍ଚ ଷଷ୍ଠଃ ପରଃ ପୁମାନ୍ ।
ତୈଃ ଯୁକ୍ତଃ ଆତ୍ମସମ୍ଭୂତୈଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଇଦଂ ସମୁପାଵିଶତ୍ ॥ 20॥
ଚତ୍ଵାରି ଏଵ ଇତି ତତ୍ର ଅପି ତେଜଃ ଆପଃ ଅନ୍ନଂ ଆତ୍ମନଃ ।
ଜାତାନି ତୈଃ ଇଦଂ ଜାତଂ ଜନ୍ମ ଅଵଯଵିନଃ ଖଲୁ ॥ 21॥
ସଙ୍ଖ୍ଯାନେ ସପ୍ତଦଶକେ ଭୂତମାତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ।
ପଞ୍ଚପଞ୍ଚ ଏକ ମନସା ଆତ୍ମା ସପ୍ତଦଶଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ 22॥
ତଦ୍ଵତ୍ ଷୋଡଶସଙ୍ଖ୍ଯାନେ ଆତ୍ମା ଏଵ ମନଃ ଉଚ୍ଯତେ ।
ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପଞ୍ଚ ଏଵ ମନଃ ଆତ୍ମା ତ୍ରଯୋଦଶଃ ॥ 23॥
ଏକାଦଶତ୍ଵଃ ଆତ୍ମା ଅସୌ ମହାଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ।
ଅଷ୍ଟୌ ପ୍ରକୃତଯଃ ଚ ଏଵ ପୁରୁଷଃ ଚ ନଵ ଇତି ଅଥ ॥ 24॥
ଇତି ନାନା ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାନଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଋଷିଭିଃ କୃତମ୍ ।
ସର୍ଵଂ ନ୍ଯାଯ୍ଯଂ ଯୁକ୍ତିମତ୍ଵାତ୍ ଵିଦୁଷାଂ କିଂ ଅଶୋଭନମ୍ ॥ 25॥
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଃ ଚ ଉଭୌ ଯଦି ଅପି ଆତ୍ମଵିଲକ୍ଷଣୌ ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯ ଅପାଶ୍ରଯାତ୍ କୃଷ୍ଣ ଦୃଶ୍ଯତେ ନ ଭିଦା ତଯୋଃ ।
ପ୍ରକୃତୌ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ହି ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତିଃ ଚ ତଥା ଆତ୍ମନି ॥ 26॥
ଏଵଂ ମେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ମହାନ୍ତଂ ସଂଶଯଂ ହୃଦି ।
ଛେତ୍ତୁଂ ଅର୍ହସି ସର୍ଵଜ୍ଞ ଵଚୋଭିଃ ନଯନୈପୁଣୈଃ ॥ 27॥
ତ୍ଵତ୍ତଃ ଜ୍ଞାନଂ ହି ଜୀଵାନାଂ ପ୍ରମୋଷଃ ତେ ଅତ୍ର ଶକ୍ତିତଃ ।
ତ୍ଵଂ ଏଵ ହି ଆତ୍ମ ମାଯାଯା ଗତିଂ ଵେତ୍ଥ ନ ଚ ଅପରଃ ॥ 28॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଃ ଚ ଇତି ଵିକଲ୍ପଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।
ଏଷଃ ଵୈକାରିକଃ ସର୍ଗଃ ଗୁଣଵ୍ଯତିକରାତ୍ମକଃ ॥ 29॥
ମମ ଅଙ୍ଗ ମାଯା ଗୁଣମଯୀ ଅନେକଧା
ଵିକଲ୍ପବୁଦ୍ଧୀଃ ଚ ଗୁଣୈଃ ଵିଧତ୍ତେ ।
ଵୈକାରିକଃ ତ୍ରିଵିଧଃ ଅଧ୍ଯାତ୍ମଂ ଏକମ୍
ଅଥ ଅଧିଦୈଵଂ ଅଧିଭୂତଂ ଅନ୍ଯତ୍ ॥ 30॥
ଦୃକ୍ ରୂପଂ ଆର୍କଂ ଵପୁଃ ଅତ୍ର ରନ୍ଧ୍ରେ
ପରସ୍ପରଂ ସିଧ୍ଯତି ଯଃ ସ୍ଵତଃ ଖେ ।
ଆତ୍ମା ଯତ୍ ଏଷଂ ଅପରଃ ଯଃ ଆଦ୍ଯଃ
ସ୍ଵଯା ଅନୁଭୂତ୍ଯ ଅଖିଲସିଦ୍ଧସିଦ୍ଧିଃ ।
ଏଵଂ ତ୍ଵକ୍ ଆଦି ଶ୍ରଵଣାଦି ଚକ୍ଷୁଃ
ଜିହ୍ଵ ଆଦି ନାସ ଆଦି ଚ ଚିତ୍ତଯୁକ୍ତମ୍ ॥ 31॥
ଯଃ ଅସୌ ଗୁଣକ୍ଷୋଭକୃତୌ ଵିକାରଃ
ପ୍ରଧାନମୂଲାତ୍ ମହତଃ ପ୍ରସୂତଃ ।
ଅହଂ ତ୍ରିଵୃତ୍ ମୋହଵିକଲ୍ପହେତୁଃ
ଵୈକାରିକଃ ତାମସଃ ଐନ୍ଦ୍ରିଯଃ ଚ ॥ 32॥
ଆତ୍ମାପରିଜ୍ଞାନମଯଃ ଵିଵାଦଃ
ହି ଅସ୍ତି ଇତି ନ ଅସ୍ତି ଇତି ଭିଦାର୍ଥନିଷ୍ଠଃ ।
ଵ୍ଯର୍ଥଃ ଅପି ନ ଏଵ ଉପରମେତ ପୁଂସାଂ
ମତ୍ତଃ ପରାଵୃତ୍ତଧିଯାଂ ସ୍ଵଲୋକାତ୍ ॥ 33॥
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ତ୍ଵତ୍ତଃ ପରାଵୃତ୍ତଧିଯଃ ସ୍ଵକୃତୈଃ କର୍ମଭିଃ ପ୍ରଭୋ ।
ଉଚ୍ଚ ଅଵଚାନ୍ ଯଥା ଦେହାନ୍ ଗୃହ୍ଣନ୍ତି ଵିସୃଜନ୍ତି ଚ ॥ 34॥
ତତ୍ ମମ ଆଖ୍ଯାହି ଗୋଵିନ୍ଦ ଦୁର୍ଵିଭାଵ୍ଯଂ ଅନାତ୍ମଭିଃ ।
ନ ହି ଏତତ୍ ପ୍ରାଯଶଃ ଲୋକେ ଵିଦ୍ଵାଂସଃ ସନ୍ତି ଵଞ୍ଚିତାଃ ॥ 35॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ମନଃ କର୍ମମଯଂ ନୃଣାଂ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ପଞ୍ଚଭିଃ ଯୁତମ୍ ।
ଲୋକାତ୍ ଲୋକଂ ପ୍ରଯାତି ଅନ୍ଯଃ ଆତ୍ମା ତତ୍ ଅନୁଵର୍ତତେ ॥ 36॥
ଧ୍ଯାଯନ୍ ମନଃ ଅନୁଵିଷଯାନ୍ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ ଵା ଅନୁଶ୍ରୁତାନ୍ ଅଥ ।
ଉଦ୍ଯତ୍ ସୀଦତ୍ କର୍ମତନ୍ତ୍ରଂ ସ୍ମୃତିଃ ତତ୍ ଅନୁଶାମ୍ଯତି ॥ 37॥
ଵିଷଯ ଅଭିନିଵେଶେନ ନ ଆତ୍ମାନଂ ଯତ୍ ସ୍ମରେତ୍ ପୁନଃ ।
ଜନ୍ତୋଃ ଵୈ କସ୍ଯଚିତ୍ ହେତୋଃ ମୃତ୍ଯୁଃ ଅତ୍ଯନ୍ତଵିସ୍ମୃତିଃ ॥ 38॥
ଜନ୍ମ ତୁ ଆତ୍ମତଯା ପୁଂସଃ ସର୍ଵଭାଵେନ ଭୂରିଦ ।
ଵିଷଯ ସ୍ଵୀକୃତିଂ ପ୍ରାହୁଃ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନମନୋରଥଃ ॥ 39॥
ସ୍ଵପ୍ନଂ ମନୋରଥଂ ଚ ଇତ୍ଥଂ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ନ ସ୍ମରତି ଅସୌ ।
ତତ୍ର ପୂର୍ଵଂ ଇଵ ଆତ୍ମାନଂ ଅପୂର୍ଵଂ ଚ ଅନୁପଶ୍ଯତି ॥ 40॥
ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଆଯନ ସୃଷ୍ଟ୍ଯା ଇଦଂ ତ୍ରୈଵିଧ୍ଯଂ ଭାତି ଵସ୍ତୁନି ।
ବହିଃ ଅନ୍ତଃ ଭିଦାହେତୁଃ ଜନଃ ଅସତ୍ ଜନକୃତ୍ ଯଥା ॥ 41॥
ନିତ୍ଯଦା ହି ଅଙ୍ଗଃ ଭୂତାନି ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ।
କାଲେନ ଅଲ୍କ୍ଷ୍ଯଵେଗେନ ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାତ୍ ତତ୍ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ॥ 42॥
ଯଥା ଅର୍ଚିଷାଂ ସ୍ରୋତସାଂ ଚ ଫଲାନାଂ ଵା ଵନସ୍ପତେଃ ।
ତଥା ଏଵ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵଯଃ ଅଵସ୍ଥା ଆଦଯଃ କୃତାଃ ॥ 43॥
ସଃ ଅଯଂ ଦୀପଃ ଅର୍ଚିଷାଂ ଯଦ୍ଵତ୍ ସ୍ରୋତସାଂ ତତ୍ ଇଦଂ ଜଲମ୍ ।
ସଃ ଅଯଂ ପୁମାନ୍ ଇତି ନୃଣାଂ ମୃଷାଃ ଗୀଃ ଧୀଃ ମୃଷା
ଆଯୁଷାମ୍ ॥ 44॥
ମା ସ୍ଵସ୍ଯ କର୍ମବୀଜେନ ଜାଯତେ ସଃ ଅପି ଅଯଂ ପୁମାନ୍ ।
ମ୍ରିଯତେ ଵାମରଃ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଯଥା ଅଗ୍ନିଃ ଦାରୁ ସଂଯୁତଃ ॥ 45॥
ନିଷେକଗର୍ଭଜନ୍ମାନି ବାଲ୍ଯକୌମାରଯୌଵନମ୍ ।
ଵଯୋମଧ୍ଯଂ ଜରା ମୃତ୍ଯୁଃ ଇତି ଅଵସ୍ଥାଃ ତନୋଃ ନଵ ॥ 46॥
ଏତାଃ ମନୋରଥମଯୀଃ ହି ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଉଚ୍ଚାଵଚାଃ ତନୂଃ ।
ଗୁଣସଙ୍ଗାତ୍ ଉପାଦତ୍ତେ କ୍ଵଚିତ୍ କଶ୍ଚିତ୍ ଜହାତି ଚ ॥ 47॥
ଆତ୍ମନଃ ପିତୃପୁତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଅନୁମେଯୌ ଭଵାପ୍ଯଯୌ ।
ନ ଭଵାପ୍ଯଯଵସ୍ତୂନାଂ ଅଭିଜ୍ଞଃ ଦ୍ଵଯଲକ୍ଷଣଃ ॥ 48॥
ତରୋଃ ବୀଜଵିପାକାଭ୍ଯାଂ ଯଃ ଵିଦ୍ଵାତ୍ ଜନ୍ମସଂଯମୌ ।
ତରୋଃ ଵିଲକ୍ଷଣଃ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟା ତନୋଃ ପୃଥକ୍ ॥ 49॥
ପ୍ରକୃତେଃ ଏଵଂ ଆତ୍ମାନଂ ଅଵିଵିଚ୍ଯ ଅବୁଧଃ ପୁମାନ୍ ।
ତତ୍ତ୍ଵେନ ସ୍ପର୍ଶସମ୍ମୂଢଃ ସଂସାରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ 50॥
ସତ୍ତ୍ଵସଙ୍ଗାତ୍ ଋଷୀନ୍ ଦେଵାନ୍ ରଜସା ଅସୁରମାନୁଷାନ୍ ।
ତମସା ଭୂତତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାମିତଃ ଯାତି କର୍ମଭିଃ ॥ 51॥
ନୃତ୍ଯତଃ ଗାଯତଃ ପଶ୍ଯନ୍ ଯଥା ଏଵ ଅନୁକରୋତି ତାନ୍ ।
ଏଵଂ ବୁଦ୍ଧିଗୁଣାନ୍ ପଶ୍ଯନ୍ ଅନୀହଃ ଅପି ଅନୁକାର୍ଯତେ ॥ 52॥
ଯଥା ଅମ୍ଭସା ପ୍ରଚଲତା ତରଵଃ ଅପି ଚଲାଃ ଇଵ ।
ଚକ୍ଷୁଷା ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣେନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଭ୍ରମତି ଇଵ ଭୂଃ ॥ 53॥
ଯଥା ମନୋରଥଧିଯଃ ଵିଷଯାନୁଭଵଃ ମୃଷା ।
ସ୍ଵପ୍ନଦୃଷ୍ଟାଃ ଚ ଦାଶାର୍ହ ତଥା ସଂସାରଃ ଆତ୍ମନଃ ॥ 54॥
ଅର୍ଥେ ହି ଅଵିଦ୍ଯମାନେ ଅପି ସଂସୃତିଃ ନ ନିଵର୍ତତେ ।
ଧ୍ଯାଯତଃ ଵିଷଯାନ୍ ଅସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେ ଅନର୍ଥ ଆଗମଃ ଯଥା ॥ 55॥
ତସ୍ମାତ୍ ଉଦ୍ଧଵ ମା ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ଵିଷଯାନ୍ ଅସତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ।
ଆତ୍ମା ଅଗ୍ରହଣନିର୍ଭାତଂ ପଶ୍ଯ ଵୈକଲ୍ପିକଂ ଭ୍ରମମ୍ ॥ 56॥
କ୍ଷିପ୍ତଃ ଅଵମାନିତଃ ଅସଦ୍ଭିଃ ପ୍ରଲବ୍ଧଃ ଅସୂଯିତଃ ଅଥଵା ।
ତାଡିତଃ ସନ୍ନିବଦ୍ଧଃ ଵା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵା ପରିହାପିତଃ ॥ 57॥
ନିଷ୍ଠିତଃ ମୂତ୍ରିତଃ ବହୁଧା ଏଵଂ ପ୍ରକମ୍ପିତଃ ।
ଶ୍ରେଯସ୍କାମଃ କୃଚ୍ଛ୍ରଗତଃ ଆତ୍ମନା ଆତ୍ମାନଂ ଉଦ୍ଧରେତ୍ ॥ 58॥
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ଯଥା ଏଵଂ ଅନୁବୁଦ୍ଧ୍ଯେଯଂ ଵଦ ନଃ ଵଦତାଂ ଵର ।
ସୁଦୁଃସହଂ ଇମଂ ମନ୍ଯଃ ଆତ୍ମନି ଅସତ୍ ଅତିକ୍ରମମ୍ ॥ 59॥
ଵିଦୁଷଂ ଅପି ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନ୍ ପ୍ରକୃତିଃ ହି ବଲୀଯସୀ ।
ଋତେ ତ୍ଵତ୍ ଧର୍ମନିରତାନ୍ ଶାନ୍ତାଃ ତେ ଚରଣାଲଯାନ୍ ॥ 60॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦୁଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ଦ୍ଵାଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 22॥
ଅଥ ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ ।
ବାଦରାଯଣିଃ ଉଵାଚ ।
ସଃ ଏଵଂ ଆଶଂସିତଃ ଉଦ୍ଧଵେନ
ଭାଗଵତମୁଖ୍ଯେନ ଦାଶାର୍ହମୁଖ୍ଯଃ ।
ସଭାଜଯନ୍ ବୃତ୍ଯଵଚଃ ମୁକୁନ୍ଦଃ
ତଂ ଆବଭାଷେ ଶ୍ରଵଣୀଯଵୀର୍ଯଃ ॥ 1॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ବର୍ହସ୍ପତ୍ଯ ସଃ ଵୈ ନ ଅତ୍ର ସାଧୁଃ ଵୈ ଦୁର୍ଜନ୍ ଈରିତୈଃ ।
ଦୁରୁକ୍ତୈଃ ଭିନ୍ନଂ ଆତ୍ମାନଂ ଯଃ ସମାଧାତୁଂ ଈଶ୍ଵରଃ ॥ 2॥
ନ ତଥା ତପ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଧଃ ପୁମାନ୍ ବାଣୈଃ ସୁମର୍ମଗୈଃ ।
ଯଥା ତୁଦନ୍ତି ମର୍ମସ୍ଥାଃ ହି ଅସତାଂ ପରୁଷେଷଵଃ ॥ 3॥
କଥଯନ୍ତି ମହତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଇତିହାସଂ ଇହ ଉଦ୍ଧଵ ।
ତଂ ଅହଂ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମି ନିବୋଧ ସୁସମାହିତଃ ॥ 4॥
କେନଚିତ୍ ଭିକ୍ଷୁଣା ଗୀତଂ ପରିଭୂତେନ ଦୁର୍ଜନୈଃ ।
ସ୍ମରତାଃ ଧୃତିଯୁକ୍ତେନ ଵିପାକଂ ନିଜକର୍ମଣାମ୍ ॥ 5॥
ଅଵନିଷୁ ଦ୍ଵିଜଃ କଶ୍ଚିତ୍ ଆସୀତ୍ ଆଢ୍ଯତମଃ ଶ୍ରିଯା ।
ଵାର୍ତାଵୃତ୍ତିଃ କଦର୍ଯଃ ତୁ କାମୀ ଲୁବ୍ଧଃ ଅତିକୋପନଃ ॥ 6॥
ଜ୍ଞାତଯଃ ଅତିଥଯଃ ତସ୍ଯ ଵାଙ୍ମାତ୍ରେଣ ଅପି ନ ଅର୍ଚିତାଃ ।
ଶୂନ୍ଯ ଅଵସଥଃ ଆତ୍ମା ଅପି କାଲେ କାମୈଃ ଅନର୍ଚିତଃ ॥ 7॥
ଦୁଃଶୀଲସ୍ଯ କଦର୍ଯସ୍ଯ ଦ୍ରୁହ୍ଯନ୍ତେ ପୁତ୍ରବାନ୍ଧଵାଃ ।
ଦାରା ଦୁହିତରଃ ଭୃତ୍ଯାଃ ଵିଷଣ୍ଣାଃ ନ ଆଚରନ୍ ପ୍ରିଯମ୍ ॥ 8॥
ତସ୍ଯ ଏଵଂ ଯକ୍ଷଵିତ୍ତସ୍ଯ ଚ୍ଯୁତସ୍ଯ ଉଭଯଲୋକତଃ ।
ଧର୍ମକାମଵିହୀନସ୍ଯ ଚୁକ୍ରୁଧୁଃ ପଞ୍ଚଭାଗିନଃ ॥ 9॥
ତତ୍ ଅଵଧ୍ଯାନ ଵିସ୍ରସ୍ତ ପୁଣ୍ଯ ସ୍କନ୍ଧସ୍ଯ ଭୂରିଦ ।
ଅର୍ଥଃ ଅପି ଅଗଚ୍ଛନ୍ ନିଧନଂ ବହୁ ଆଯାସ ପରିଶ୍ରମଃ ॥ 10॥
ଜ୍ଞାତଯଃ ଜଗୃହୁଃ କିଞ୍ଚିତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ଅସ୍ଯଵଃ ଉଦ୍ଧଵ ।
ଦୈଵତଃ କାଲତଃ କିଞ୍ଚିତ୍ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୋଃ ନୃପାର୍ଥିଵାତ୍ ॥ 11॥
ସଃ ଏଵଂ ଦ୍ରଵିଣେ ନଷ୍ଟେ ଧର୍ମକାମଵିଵର୍ଜିତଃ ।
ଉପେକ୍ଷିତଃ ଚ ସ୍ଵଜନୈଃ ଚିନ୍ତାଂ ଆପ ଦୁରତ୍ଯଯାମ୍ ॥ 12॥
ତସ୍ଯ ଏଵଂ ଧ୍ଯାଯତଃ ଦୀର୍ଘଂ ନଷ୍ଟରାଯଃ ତପସ୍ଵିନଃ ।
ଖିଦ୍ଯତଃ ବାଷ୍ପକଣ୍ଠସ୍ଯ ନିର୍ଵେଦଃ ସୁମହାନ୍ ଅଭୂତ୍ ॥ 13॥
ସଃ ଚ ଆହ ଇଦଂ ଅହୋ କଷ୍ଟଂ ଵୃଥା ଆତ୍ମା ମେ ଅନୁତାପିତଃ ।
ନ ଧର୍ମାଯ ନ କାମାଯ ଯସ୍ଯ ଅର୍ଥ ଆଯାସଃ ଈଦୃଶଃ ॥ 14॥
ପ୍ରାଯେଣ ଅର୍ଥାଃ କଦର୍ଯାଣାଂ ନ ସୁଖାଯ କଦାଚନ ।
ଇହ ଚ ଆତ୍ମୋପତାପାଯ ମୃତସ୍ଯ ନରକାଯ ଚ ॥ 15॥
ଯଶଃ ଯଶସ୍ଵିନାଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଶ୍ଲାଘ୍ଯାଃ ଯେ ଗୁଣିନାଂ ଗୁଣାଃ ।
ଲୋଭଃ ସ୍ଵଲ୍ପଃ ଅପି ତାନ୍ ହନ୍ତି ଶ୍ଵିତ୍ରଃ ରୂପଂ ଇଵ ଇପ୍ସିତମ୍ ॥ 16॥
ଅର୍ଥସ୍ଯ ସାଧନେ ସିଦ୍ଧଃ ଉତ୍କର୍ଷେ ରକ୍ଷଣେ ଵ୍ଯଯେ ।
ନାଶ ଉପଭୋଗଃ ଆଯାସଃ ତ୍ରାସଃ ଚିନ୍ତା ଭ୍ରମଃ ନୃଣାମ୍ ॥ 17॥
ସ୍ତେଯଂ ହିଂସା ଅନୃତଂ ଦମ୍ଭଃ କାମଃ କ୍ରୋଧଃ ସ୍ମଯଃ ମଦଃ ।
ଭେଦଃ ଵୈରଂ ଅଵିଶ୍ଵାସଃ ସଂସ୍ପର୍ଧା ଵ୍ଯସନାନି ଚ ॥ 18॥
ଏତେ ପଞ୍ଚଦଶାନ୍ ଅର୍ଥାଃ ହି ଅର୍ଥମୂଲାଃ ମତାଃ ନୃଣାମ୍ ।
ତସ୍ମାତ୍ ଅନର୍ଥଂ ଅର୍ଥାଖ୍ଯଂ ଶ୍ରେଯଃ ଅର୍ଥୀ ଦୂରତଃ ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ 19॥
ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ଭ୍ରାତରଃ ଦାରାଃ ପିତରଃ ସୁହୃଦଃ ତଥା ।
ଏକାସ୍ନିଗ୍ଧାଃ କାକିଣିନା ସଦ୍ଯଃ ସର୍ଵେ ଅରଯଃ କୃତାଃ ॥ 20॥
ଅର୍ଥେନ ଅଲ୍ପୀଯସା ହି ଏତେ ସଂରବ୍ଧା ଦୀପ୍ତଂ ଅନ୍ଯଵଃ ।
ତ୍ଯଜନ୍ତି ଆଶୁ ସ୍ପୃଧଃ ଘ୍ନନ୍ତି ସହସା ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ସୌହୃଦମ୍ ॥
21॥
ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜନ୍ମ ଅମରପ୍ରାର୍ଥ୍ଯଂ ମାନୁଷ୍ଯଂ ତତ୍ ଦ୍ଵିଜ ଅଗ୍ର୍ଯତାମ୍ ।
ତତ୍ ଅନାଦୃତ୍ଯ ଯେ ସ୍ଵାର୍ଥଂ ଘ୍ନନ୍ତି ଯାନ୍ତି ଅଶୁଭାଂ ଗତିମ୍ ॥
22॥
ସ୍ଵର୍ଗ ଅପଵର୍ଗଯୋଃ ଦ୍ଵାରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଲୋକଂ ଇମଂ ପୁମାନ୍ ।
ଦ୍ରଵିଣେ କଃ ଅନୂଷଜ୍ଜେତ ମର୍ତ୍ଯଃ ଅନର୍ଥସ୍ଯ ଧାମନି ॥ 23॥
ଦେଵର୍ଷି ପିତୃ ଭୂତାନି ଜ୍ଞାତୀନ୍ ବନ୍ଧୂନ୍ ଚ ଭାଗିନଃ ।
ଅସଂଵିଭଜ୍ଯ ଚ ଆତ୍ମାନଂ ଯକ୍ଷଵିତ୍ତଃ ପତତି ଅଧଃ ॥ 24॥
ଵ୍ଯର୍ଥଯା ଅର୍ଥେହଯା ଵିତ୍ତଂ ପ୍ରମତ୍ତସ୍ଯ ଵଯଃ ବଲମ୍ ।
କୁଶଲାଃ ଯେନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ଜରଠଃ କିଂ ନୁ ସାଧଯେ ॥ 25॥
କସ୍ମାତ୍ ସଙ୍କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଵ୍ଯର୍ଥଯା ଅର୍ଥେହଯା ଅସକୃତ୍ ।
କସ୍ଯଚିତ୍ ମାଯଯା ନୂନଂ ଲୋକଃ ଅଯଂ ସୁଵିମୋହିତଃ ॥ 26॥
କିଂ ଧନୈଃ ଧନଦୈଃ ଵା କିଂ କାମୈଃ ଵା କାମଦୈଃ ଉତ ।
ମୃତ୍ଯୁନା ଗ୍ରସ୍ଯମାନସ୍ଯ କର୍ମଭିଃ ଵା ଉତ ଜନ୍ମଦୈଃ ॥ 27॥
ନୂନଂ ମେ ଭଗଵାନ୍ ତୁଷ୍ଟଃ ସର୍ଵଦେଵମଯଃ ହରିଃ ।
ଯେନ ନୀତଃ ଦଶାଂ ଏତାଂ ନିର୍ଵେଦଃ ଚ ଆତ୍ମନଃ ପ୍ଲଵଃ ॥ 28॥
ସଃ ଅହଂ କଲୌ ଅଶେଷେଣ ଶୋଷଯିହ୍ହ୍ଯେ ଅଙ୍ଗଂ ଆତ୍ମନଃ ।
ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ଅଖିଲସ୍ଵାର୍ଥେ ଯଦି ସ୍ଯାତ୍ ସିଦ୍ଧଃ ଆତ୍ମନି ॥ 29॥
ତତ୍ର ମାଂ ଅନୁମୋଦେରନ୍ ଦେଵାଃ ତ୍ରିଭୁଵନେଶ୍ଵରାଃ ।
ମୁହୂର୍ତେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଖଟ୍ଵାଙ୍ଗଃ ସମସାଧଯତ୍ ॥ 30॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଇତି ଅଭିପ୍ରେତ୍ଯ ମନସା ହି ଆଵନ୍ତ୍ଯଃ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ ।
ଉନ୍ମୁଚ୍ଯ ହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥୀନ୍ ଶାନ୍ତଃ ଭିକ୍ଷୁଃ ଅଭୂତ୍ ମୁନିଃ ॥ 31॥
ସଃ ଚଚାର ମହୀଂ ଏତାଂ ସଂଯତ ଆତ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯ ଅନିଲଃ ।
ଭିକ୍ଷାର୍ଥଂ ନଗର ଗ୍ରାମାନ୍ ଅସଙ୍ଗଃ ଅଲକ୍ଷିତଃ ଅଵିଶତ୍ ॥ 32॥
ତଂ ଵୈ ପ୍ରଵଯସଂ ଭିକ୍ଷୁଂ ଅଵଧୂତଂ ଅସଜ୍ଜନାଃ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପର୍ଯଭଵନ୍ ଭଦ୍ରଃ ବହ୍ଵୀଭିଃ ପରିଭୂତିଭିଃ ॥ 33॥
କେଚିତ୍ ତ୍ରିଵେଣୁଂ ଜଗୃହୁଃ ଏକେ ପାତ୍ରଂ କମଣ୍ଡଲୁମ୍ ।
ପୀଠଂ ଚ ଏକେ ଅକ୍ଷସୂତ୍ରଂ ଚ କନ୍ଥାଂ ଚୀରାଣି କେଚନ ॥ 34॥
ପ୍ରଦାଯ ଚ ପୁନଃ ତାନି ଦର୍ଶିତାନି ଆଦଦୁଃ ମୁନେଃ ।
ଅନ୍ନଂ ଚ ଭୈକ୍ଷ୍ଯସମ୍ପନ୍ନଂ ଭୁଞ୍ଜାନସ୍ଯ ସରିତ୍ ତଟେ ॥ 35॥
ମୂତ୍ରଯନ୍ତି ଚ ପାପିଷ୍ଠାଃ ଷ୍ଠୀଵନ୍ତି ଅସ୍ଯ ଚ ମୂର୍ଧନି ।
ଯତଵାଚଂ ଵାଚଯନ୍ତି ତାଡଯନ୍ତି ନ ଵକ୍ତି ଚେତ୍ ॥ 36॥
ତର୍ଜଯନ୍ତି ଅପରେ ଵାଗ୍ଭିଃ ସ୍ତେନଃ ଅଯଂ ଇତି ଵାଦିନଃ ।
ବଧ୍ନନ୍ତି ରଜ୍ଜ୍ଵା ତଂ କେଚିତ୍ ବଧ୍ଯତାଂ ବଧ୍ଯତାଂ ଇତି ॥ 37॥
କ୍ଷିପନ୍ତି ଏକେ ଅଵଜାନନ୍ତଃ ଏଷଃ ଧର୍ମଧ୍ଵଜଃ ଶଠଃ ।
କ୍ଷୀଣଵିତ୍ତଃ ଇମାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଅଗ୍ରହୀତ୍ ସ୍ଵଜନ ଉଜ୍ଝିତଃ ॥ 38॥
ଅହୋ ଏଷଃ ମହାସାରଃ ଧୃତିମାନ୍ ଗିରିଃ ଆଡିଵ ।
ମୌନେନ ସାଧଯତି ଅର୍ଥଂ ବକଵତ୍ ଦୃଢନିଶ୍ଚଯଃ ॥ 39॥
ଇତି ଏକେ ଵିହସନ୍ତି ଏନଂ ଏକେ ଦୁର୍ଵାତଯନ୍ତି ଚ ।
ତଂ ବବନ୍ଧୁଃ ନିରୁରୁଧୁଃ ଯଥା କ୍ରୀଡନକଂ ଦ୍ଵିଜମ୍ ॥ 40॥
ଏଵଂ ସଃ ଭୌତିକଂ ଦୁଃଖଂ ଦୈଵିକଂ ଦୈହିକଂ ଚ ଯତ୍ ।
ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଆତ୍ମନଃ ଦିଷ୍ଟଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଅବୁଧ୍ଯତ ॥ 41॥
ପରିଭୂତଃ ଇମାଂ ଗାଥାଂ ଅଗାଯତ ନରାଧମୈଃ ।
ପାତଯଦ୍ଭିଃ ସ୍ଵଧର୍ମସ୍ଥଃ ଧୃତିଂ ଆସ୍ଥାଯ ସାତ୍ଵିକୀମ୍ ॥ 42॥
ଦ୍ଵିଜଃ ଉଵାଚ ।
ନ ଅଯଂ ଜନଃ ମେ ସୁଖଦୁଃଖହେତୁଃ
ନ ଦେଵତାତ୍ମା ଗ୍ରହକର୍ମକାଲାଃ ।
ମନଃ ପରଂ କାରଣଂ ଆମନନ୍ତି
ସଂସାରଚକ୍ରଂ ପରିଵର୍ତଯେତ୍ ଯତ୍ ॥ 43॥
ମନଃ ଗୁଣାନ୍ ଵୈ ସୃଜତେ ବଲୀଯଃ
ତତଃ ଚ କର୍ମାଣି ଵିଲକ୍ଷଣାନି ।
ଶୁକ୍ଲାନି କୃଷ୍ଣାନି ଅଥ ଲୋହିତାନି
ତେଭ୍ଯଃ ସଵର୍ଣାଃ ସୃତଯଃ ଭଵନ୍ତି ॥ 44॥
ଅନୀହଃ ଆତ୍ମା ମନସା ସମୀହତା
ହିରଣ୍ମଯଃ ମତ୍ସଖଃ ଉଦ୍ଵିଚଷ୍ଟେ ।
ମନଃ ସ୍ଵଲିଙ୍ଗଂ ପରିଗୃହ୍ଯ କାମାନ୍
ଜୁଷନ୍ ନିବଦ୍ଧଃ ଗୁଣସଙ୍ଗତଃ ଅସୌ ॥ 45॥
ଦାନଂ ସ୍ଵଧର୍ମଃ ନିଯମଃ ଯମଃ ଚ
ଶ୍ରୁତଂ ଚ କର୍ମାଣି ଚ ସଦ୍ଵ୍ରତାନି ।
ସର୍ଵେ ମନୋନିଗ୍ରହଲକ୍ଷଣାନ୍ତାଃ
ପରଃ ହି ଯୋଗଃ ମନସଃ ସମାଧି ॥ 46॥
ସମାହିତଂ ଯସ୍ଯ ମନଃ ପ୍ରଶାନ୍ତମ୍
ଦାନାଦିଭିଃ କିଂ ଵଦ ତସ୍ଯ କୃତ୍ଯମ୍ ।
ଅସଂଯତଂ ଯସ୍ଯ ମନଃ ଵିନଶ୍ଯତ୍
ଦାନାଦିଭିଃ ଚେତ୍ ଅପରଂ କିମେଭିଃ ॥ 47॥
ମନୋଵଶେ ଅନ୍ଯେ ହି ଅଭଵନ୍ ସ୍ମ ଦେଵାଃ
ମନଃ ଚ ନ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଵଶଂ ସମେତି ।
ଭୀଷ୍ମଃ ହି ଦେଵଃ ସହସଃ ସହୀଯାନ୍
ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାତ୍ ଵଶେ ତଂ ସଃ ହି ଦେଵଦେଵଃ ॥ 48॥
ତଂ ଦୁର୍ଜଯଂ ଶତ୍ରୁଂ ଅସହ୍ଯଵେଗଂ
ମରୁନ୍ତୁଦଂ ତତ୍ ନ ଵିଜିତ୍ଯ କେଚିତ୍ ।
କୁର୍ଵନ୍ତି ଅସତ୍ ଵିଗ୍ରହଂ ଅତ୍ର ମର୍ତ୍ଯୈଃ
ମିତ୍ରାଣି ଉଦାସୀନ ରିପୂନ୍ ଵିମୂଢାଃ ॥ 49॥
ଦେହଂ ମନୋମାତ୍ରଂ ଇମଂ ଗୃହୀତ୍ଵା
ମମ ଅହଂ ଇତି ଅନ୍ଧ ଧିଯଃ ମନୁଷ୍ଯାଃ ।
ଏଷଃ ଅହଂ ଅନ୍ଯଃ ଅଯଂ ଇତି ଭ୍ରମେଣ
ଦୁରନ୍ତପାରେ ତମସି ଭ୍ରମନ୍ତି ॥ 50॥
ଜନଃ ତୁ ହେତୁଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ଚେତ୍
କିଂ ଆତ୍ମନଃ ଚ ଅତ୍ର ହ ଭୌମଯୋଃ ତତ୍ ।
ଜିହ୍ଵାଂ କ୍ଵଚିତ୍ ସନ୍ଦଶତି ସ୍ଵଦଦ୍ଭିଃ
ତତ୍ ଵେଦନାଯାଂ କତମାଯ କୁପ୍ଯେତ୍ ॥ 51॥
ଦୁଃଖସ୍ଯ ହେତୁଃ ଯଦି ଦେଵତାଃ ତୁ
କିଂ ଆତ୍ମନଃ ତତ୍ର ଵିକାରଯୋଃ ତତ୍ ।
ଯତ୍ ଅଙ୍ଗଂ ଅଙ୍ଗେନ ନିହନ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵଦେହେ ॥ 52॥
ଆତ୍ମା ଯଦି ସ୍ଯାତ୍ ସୁଖଦୁଃଖହେତୁଃ
କିଂ ଅନ୍ଯତଃ ତତ୍ର ନିଜସ୍ଵଭାଵଃ ।
ନ ହି ଆତ୍ମନଃ ଅନ୍ଯତ୍ ଯଦି ତତ୍ ମୃଷା ସ୍ଯାତ୍
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମାତ୍ ନ ସୁଖଂ ନ ଦୁଃଖମ୍ ॥ 53॥
ଗ୍ରହାଃ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ଚେତ୍
କିଂ ଆତ୍ମନଃ ଅଜସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ତେ ଵୈ ।
ଗ୍ରହୈଃ ଗ୍ରହସ୍ଯ ଏଵ ଵଦନ୍ତି ପୀଡାମ୍
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ପୁରୁଷଃ ତତଃ ଅନ୍ଯଃ ॥ 54॥
କର୍ମାଃ ତୁ ହେତୁଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ଚେତ୍
କିଂ ଆତ୍ମନଃ ତତ୍ ହି ଜଡାଜଡତ୍ଵେ ।
ଦେହଃ ତୁ ଅଚିତ୍ପୁରୁଷଃ ଅଯଂ ସୁପର୍ଣଃ
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ନ ହି କର୍ମମୂଲମ୍ ॥ 55॥
କାଲଃ ତୁ ହେତୁଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ଚେତ୍
କିଂ ଆତ୍ମନଃ ତତ୍ର ତତ୍ ଆତ୍ମକଃ ଅସୌ ।
ନ ଅଗ୍ନେଃ ହି ତାପଃ ନ ହିମସ୍ଯ ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ନ ପରସ୍ଯ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମ୍ ॥ 56॥
ନ କେନଚିତ୍ କ୍ଵ ଅପି କଥଞ୍ଚନ ଅସ୍ଯ
ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵ ଉପରାଗଃ ପରତଃ ପରସ୍ଯ ।
ଯଥାହମଃ ସଂସୃତିରୂପିଣଃ ସ୍ଯାତ୍
ଏଵଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ ନ ବିଭେତି ଭୂତୈଃ ॥ 57॥
ଏତାଂ ସଃ ଆସ୍ଥାଯ ପରାତ୍ମନିଷ୍ଠାମ୍
ଅଧ୍ଯାସିତାଂ ପୂର୍ଵତମୈଃ ମହର୍ଷିଭିଃ ।
ଅହଂ ତରିଷ୍ଯାମି ଦୁରନ୍ତପାରମ୍
ତମଃ ମୁକୁନ୍ଦ ଅଙ୍ଘ୍ରିନିଷେଵଯା ଏଵ ॥ 58॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ନିର୍ଵିଦ୍ଯ ନଷ୍ଟଦ୍ରଵିଣଃ ଗତକ୍ଲମଃ
ପ୍ରଵ୍ରଜ୍ଯ ଗାଂ ପର୍ଯଟମାନଃ ଇତ୍ଥମ୍ ।
ନିରାକୃତଃ ଅସଦ୍ଭିଃ ଅପି ସ୍ଵଧର୍ମାତ୍
ଅକମ୍ପିତଃ ଅମୁଂ ମୁନିଃ ଆହ ଗାଥାମ୍ ॥ 59॥
ସୁଖଦୁଃଖପ୍ରଦଃ ନ ଅନ୍ଯଃ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଆତ୍ମଵିଭ୍ରମଃ ।
ମିତ୍ର ଉଦାସୀନରିପଵଃ ସଂସାରଃ ତମସଃ କୃତଃ ॥ 60॥
ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାତ୍ମନା ତାତ ନିଗୃହାଣ ମନୋ ଧିଯା ।
ମଯି ଆଵେଶିତଯା ଯୁକ୍ତଃ ଏତାଵାନ୍ ଯୋଗସଙ୍ଗ୍ରହଃ ॥ 61॥
ଯଃ ଏତାଂ ଭିକ୍ଷୁଣା ଗୀତାଂ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠାଂ ସମାହିତଃ ।
ଧାରଯନ୍ ଶ୍ରାଵଯନ୍ ଶ୍ରୁଣ୍ଵନ୍ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈଃ ନ ଏଵ ଅଭିଭୂଯତେ ॥ 62॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦୁଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ବିକ୍ଷୁଗୀତନିରୂପଣଂ ନାମ ତ୍ରଯୋଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 23॥
ଅଥ ଚତୁର୍ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଃ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଅଥ ତେ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସାଙ୍ଖ୍ଯଂ ପୂର୍ଵୈଃ ଵିନିଶ୍ଚିତମ୍ ।
ଯତ୍ ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁମାନ୍ ସଦ୍ଯଃ ଜହ୍ଯାତ୍ ଵୈକଲ୍ପିକଂ ଭ୍ରମମ୍ ॥ 1॥
ଆସୀତ୍ ଜ୍ଞାନଂ ଅଥଃ ହି ଅର୍ଥଃ ଏକଂ ଏଵ ଅଵିକଲ୍ପିତମ୍ ।
ଯଦା ଵିଵେକନିପୁଣାଃ ଆଦୌ କୃତଯୁଗେ ଅଯୁଗେ ॥ 2॥
ତତ୍ ମାଯାଫଲରୂପେଣ କେଵଲଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପିତମ୍ ।
ଵାଙ୍ମନଃ ଅଗୋଚରଂ ସତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଧା ସମଭଵତ୍ ବୃହତ୍ ॥ 3॥
ତଯୋଃ ଏକତରଃ ହି ଅର୍ଥଃ ପ୍ରକୃତିଃ ସୋଭଯାତ୍ମିକା ।
ଜ୍ଞାନଂ ତୁ ଅନ୍ଯତରଃ ଭାଵଃ ପୁରୁଷଃ ସଃ ଅଭିଧୀଯତେ ॥ 4॥
ତମଃ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଇତି ପ୍ରକୃତେଃ ଅଭଵନ୍ ଗୁଣାଃ ।
ମଯା ପ୍ରକ୍ଷୋଭ୍ଯମାଣାଯାଃ ପୁରୁଷ ଅନୁମତେନ ଚ ॥ 5॥
ତେଭ୍ଯଃ ସମଭଵତ୍ ସୂତ୍ରଂ ମହାନ୍ ସୂତ୍ରେଣ ସଂଯୁତଃ ।
ତତଃ ଵିକୁର୍ଵତଃ ଜାତଃ ଯଃ ଅହଙ୍କାରଃ ଵିମୋହନଃ ॥ 6॥
ଵୈକାରିକଃ ତୈଜସଃ ଚ ତାମସଃ ଚ ଇତି ଅହଂ ତ୍ରିଵୃତ୍ ।
ତନ୍ମାତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ମନସାଂ କାରଣଂ ଚିତ୍ ଅଚିତ୍ ମଯଃ ॥ 7॥
ଅର୍ଥଃ ତନ୍ମାତ୍ରିକାତ୍ ଜଜ୍ଞେ ତାମସାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ।
ତୈଜସାତ୍ ଦେଵତାଃ ଆସନ୍ ଏକାଦଶ ଚ ଵୈକୃତାତ୍ ॥ 8॥
ମଯା ସଞ୍ଚୋଦିତାଃ ଭାଵାଃ ସର୍ଵେ ସଂହତି ଅକାରିଣଃ ।
ଅଣ୍ଡଂ ଉତ୍ପାଦଯାମାସୁଃ ମମ ଆଯତନଂ ଉତ୍ତମମ୍ ॥ 9॥
ତସ୍ମିନ୍ ଅହଂ ସମଭଵଂ ଅଣ୍ଡେ ସଲିଲସଂସ୍ଥିତୌ ।
ମମ ନାଭ୍ଯାଂ ଅଭୂତ୍ ପଦ୍ମଂ ଵିଶ୍ଵାଖ୍ଯଂ ତତ୍ର ଚ ଆତ୍ମଭୂଃ ॥
10॥
ସଃ ଅସୃଜତ୍ ତପସା ଯୁକ୍ତଃ ରଜସା ମତ୍ ଅନୁଗ୍ରହାତ୍ ।
ଲୋକାନ୍ ସପାଲାନ୍ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଭୂଃ ଭୁଵଃ ସ୍ଵଃ ଇତି ତ୍ରିଧା ॥ 11॥
ଦେଵାନାଂ ଓକଃ ଆସୀତ୍ ସ୍ଵଃ ଭୂତାନାଂ ଚ ଭୁଵଃ ପଦମ୍ ।
ମର୍ତ୍ଯ ଆଦୀନାଂ ଚ ଭୂଃ ଲୋକଃ ସିଦ୍ଧାନାଂ ତ୍ରିତଯାତ୍ ପରମ୍ ॥
12॥
ଅଧଃ ଅସୁରାଣାଂ ନାଗାନାଂ ଭୂମେଃ ଓକଃ ଅସୃଜତ୍ ପ୍ରଭୁଃ ।
ତ୍ରିଲୋକ୍ଯାଂ ଗତଯଃ ସର୍ଵାଃ କର୍ମଣାଂ ତ୍ରିଗୁଣ ଆତ୍ମନାମ୍ ॥ 13॥
ଯୋଗସ୍ଯ ତପସଃ ଚ ଏଵ ନ୍ଯାସସ୍ଯ ଗତଯଃ ଅମଲାଃ ।
ମହଃ ଜନଃ ତପଃ ସତ୍ଯଂ ଭକ୍ତିଯୋଗସ୍ଯ ମଦ୍ଗତିଃ ॥ 14॥
ମଯା କାଲାତ୍ମନା ଧାତ୍ରା କର୍ମଯୁକ୍ତଂ ଇଦଂ ଜଗତ୍ ।
ଗୁଣପ୍ରଵାହଃ ଏତସ୍ମିନ୍ ଉନ୍ମଜ୍ଜତି ନିମଜ୍ଜତି ॥ 15॥
ଅଣୁଃ ବୃହତ୍ କୃଶଃ ସ୍ଥୂଲଃ ଯଃ ଯଃ ଭାଵଃ ପ୍ରସିଧ୍ଯତି ।
ସର୍ଵଃ ଅପି ଉଭଯସଂଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ପୁରୁଷେଣ ଚ ॥ 16॥
ଯଃ ତୁ ଯସ୍ଯ ଆଦିଃ ଅନ୍ତଃ ଚ ସଃ ଵୈ ମଧ୍ଯଂ ଚ ତସ୍ଯ ସନ୍ ।
ଵିକାରଃ ଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥଃ ଯଥା ତୈଜସ ପାର୍ଥିଵାଃ ॥ 17॥
ଯତ୍ ଉପାଦାଯ ପୂର୍ଵଃ ତୁ ଭାଵଃ ଵିକୁରୁତେ ଅପରମ୍ ।
ଆଦିଃ ଅନ୍ତଃ ଯଦା ଯସ୍ଯ ତତ୍ ସତ୍ଯଂ ଅଭିଧୀଯତେ ॥ 18॥
ପ୍ରକୃତିଃ ହି ଅସ୍ଯ ଉପାଦାନଂ ଆଧାରଃ ପୁରୁଷଃ ପରଃ ।
ସତଃ ଅଭିଵ୍ଯଞ୍ଜକଃ କାଲଃ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ ତ୍ରିତଯଂ ତୁ ଅହମ୍ ॥ 19॥
ସର୍ଗଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ତାଵତ୍ ପୌର୍ଵ ଅପର୍ଯେଣ ନିତ୍ଯଶଃ ।
ମହାନ୍ ଗୁଣଵିସର୍ଗ ଅର୍ଥଃ ସ୍ଥିତି ଅନ୍ତଃ ଯାଵତ୍ ଈକ୍ଷଣମ୍ ॥ 20॥
ଵିରାଟ୍ ମଯା ଆସାଦ୍ଯମାନଃ ଲୋକକଲ୍ପଵିକଲ୍ପକଃ ।
ପଞ୍ଚତ୍ଵାଯ ଵିଶେଷାଯ କଲ୍ପତେ ଭୁଵନୈଃ ସହ ॥ 21॥
ଅନ୍ନେ ପ୍ରଲୀଯତେ ମର୍ତ୍ଯଂ ଅନ୍ନଂ ଧାନାସୁ ଲୀଯତେ ।
ଧାନାଃ ଭୂମୌ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ଭୂମିଃ ଗନ୍ଧେ ପ୍ରଲୀଯତେ ॥ 22॥
ଅପ୍ସୁ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ଗନ୍ଧଃ ଆପଃ ଚ ସ୍ଵଗୁଣେ ରସେ ।
ଲୀଯତେ ଜ୍ଯୋତିଷି ରସଃ ଜ୍ଯୋତୀ ରୂପେ ପ୍ରଲୀଯତେ ॥ 23॥
ରୂପଂ ଵାଯୌ ସଃ ଚ ସ୍ପର୍ଶେ ଲୀଯତେ ସଃ ଅପି ଚ ଅମ୍ବରେ ।
ଅମ୍ବରଂ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସ୍ଵଯୋନିଷୁ ॥ 24॥
ଯୋନିଃ ଵୈକାରିକେ ସୌମ୍ଯ ଲୀଯତେ ମନସି ଈଶ୍ଵରେ ।
ଶବ୍ଦଃ ଭୂତାଦିଂ ଅପି ଏତି ଭୂତାଦିଃ ମହତି ପ୍ରଭୁଃ ॥ 25॥
ସଃ ଲୀଯତେ ମହାନ୍ ସ୍ଵେଷୁ ଗୁଣେଷୁ ଗୁଣଵତ୍ତମଃ ।
ତେ ଅଵ୍ଯକ୍ତେ ସମ୍ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ତତ୍କଲେ ଲୀଯତେ ଅଵ୍ଯଯେ ॥ 26॥
କାଲଃ ମାଯାମଯେ ଜୀଵେ ଜୀଵଃ ଆତ୍ମନି ମଯି ଅଜେ ।
ଆତ୍ମା କେଵଲଃ ଆତ୍ମସ୍ଥଃ ଵିକଲ୍ପ ଅପାଯ ଲକ୍ଷଣଃ ॥ 27॥
ଏଵଂ ଅନ୍ଵୀକ୍ଷମାଣସ୍ଯ କଥଂ ଵୈକଲ୍ପିକଃ ଭ୍ରମଃ ।
ମନସଃ ହୃଦି ତିଷ୍ଠେତ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଇଵ ଅର୍କ ଉଦଯେ ତମଃ ॥ 28॥
ଏଷଃ ସାଙ୍ଖ୍ଯଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସଂଶଯଗ୍ରନ୍ଥିଭେଦନଃ ।
ପ୍ରତିଲୋମ ଅନୁଲୋମାଭ୍ଯାଂ ପରାଵରଦୃଶା ମଯା ॥ 29॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ପ୍ରକୃତିପୁରୁଷସାଙ୍ଖ୍ଯଯୋଗୋ ନାମ ଚତୁର୍ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 24॥
ଅଥ ପଞ୍ଚଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ।
ଗୁଣାନାଂ ଅସମିଶ୍ରାଣାଂ ପୁମାନ୍ଯେନ ଯଥା ଭଵେତ୍ ।
ତନ୍ମେ ପୁରୁଷଵର୍ଯ ଇଅଦଂ ଉପଧାରଯ ଶଂସତଃ ॥ 1॥
ସମଃ ଦମଃ ତିତିକ୍ଷା ଈକ୍ଷା ତପଃ ସତ୍ଯଂ ଦଯା ସ୍ମୃତିଃ ।
ତୁଷ୍ଟିଃ ତ୍ଯାଗଃ ଅସ୍ପୃହା ଶ୍ରଦ୍ଧା ହ୍ରୀଃ ଦଯା ଆଦିଃ ସ୍ଵନିର୍ଵୃତିଃ ॥ 2॥
କାମଃ ଈହା ମଦଃ ତୃଷ୍ଣା ସ୍ତମ୍ଭଃ ଆଶୀଃ ଭିଦା ସୁଖମ୍ ।
ମଦ ଉତ୍ସାହଃ ଯଶଃ ପ୍ରୀତିଃ ହାସ୍ଯଂ ଵୀର୍ଯଂ ବଲ ଉଦ୍ଯମଃ ॥ 3॥
କ୍ରୋଧଃ ଲୋଭଃ ଅନୃତଂ ହିଂସା ଯାଞ୍ଚା ଦମ୍ଭଃ କ୍ଲମଃ କଲିଃ ।
ଶୋକମୋହୌ ଵିଷାଦାର୍ତୀ ନିଦ୍ରା ଆଶା ଭୀଃ ଅନୁଦ୍ଯମଃ ॥ 4॥
ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ରଜସଃ ଚ ଏତାଃ ତମସଃ ଚ ଅନୁମୂର୍ଵଶଃ ।
ଵୃତ୍ତଯଃ ଵର୍ଣିତପ୍ରାଯାଃ ସନ୍ନିପାତଂ ଅଥଃ ଶ୍ରୁଣୁ ॥ 5॥
ସନ୍ନିପାତଃ ତୁ ଅହଂ ଇତି ମମ ଇତି ଉଦ୍ଧଵ ଯା ମତିଃ ।
ଵ୍ଯଵହାରଃ ସନ୍ନିପାତଃ ମନୋମାତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିଯାସୁଭିଃ ॥ 6॥
ଧର୍ମେ ଚ ଅର୍ଥେ ଚ କାମେ ଚ ଯଦା ଅସୌ ପରିନିଷ୍ଠିତଃ ।
ଗୁଣାନାଂ ସନ୍ନିକର୍ଷଃ ଅଯଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାଃ ଅତିଧନାଵହଃ ॥ 7॥
ପ୍ରଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣେ ନିଷ୍ଠା ପୁମାନ୍ ଯଃ ହି ଗୃହାଶ୍ରମେ ।
ସ୍ଵଧର୍ମେ ଚ ଅନୁତିଷ୍ଠେତ ଗୁଣାନାଂ ସମିତିଃ ହି ସା ॥ 8॥
ପୁରୁଷଂ ସତ୍ତ୍ଵସଂଯୁକ୍ତଂ ଅନୁମୀଯାତ୍ ଶମ ଆଦିଭିଃ ।
କାମାଦିଭୀ ରଜୋଯୁକ୍ତଂ କ୍ରୋଧାଦ୍ଯୈଃ ତମସା ଯୁତମ୍ ॥ 9॥
ଯଦା ଭଜତି ମାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ନିରପେକ୍ଷଃ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ ।
ତଂ ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରକୃତିଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ ପୁରୁଷଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଏଵ ଵା ॥ 10॥
ଯଦା ଆଶିଷଃ ଆଶାସ୍ଯ ମାଂ ଭଜେତ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ ।
ତଂ ରଜଃପ୍ରକୃତିଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ ହିଂସାଂ ଆଶାସ୍ଯ ତାମସମ୍ ॥ 11॥
ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଃ ତମଃ ଇତି ଗୁଣାଃ ଜୀଵସ୍ଯ ନ ଏଵ ମେ ।
ଚିତ୍ତଜା ଯୈଃ ତୁ ଭୂତାନାଂ ସଜ୍ଜମାନଃ ନିବଧ୍ଯତେ ॥ 12॥
ଯଦେତରୌ ଜଯେତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଭାସ୍ଵରଂ ଵିଶଦଂ ଶିଵମ୍ ।
ତଦା ସୁଖେନ ଯୁଜ୍ଯେତ ଧର୍ମଜ୍ଞାନ ଆଦିଭିଃ ପୁମାନ୍ ॥ 13॥
ଯଦା ଜଯେତ୍ ତମଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଃ ସଙ୍ଗଂ ଭିଦା ଚଲମ୍ ।
ତଦା ଦୁଃଖେନ ଯୁଜ୍ଯେତ କର୍ମଣା ଯଶସା ଶ୍ରିଯା ॥ 14॥
ଯଦା ଜଯେତ୍ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତମଃ ମୂଢଃ ଲଯଂ ଜଡମ୍ ।
ଯୁଜ୍ଯେତ ଶୋକମୋହାଭ୍ଯାଂ ନିଦ୍ରଯା ହିଂସଯା ଆଶଯା ॥ 15॥
ଯଦା ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରସୀଦେତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ନିର୍ଵୃତିଃ ।
ଦେହେ ଅଭଯଂ ମନୋସଙ୍ଗଂ ତତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ମତ୍ପଦମ୍ ॥ 16॥
ଵିକୁର୍ଵନ୍ କ୍ରିଯଯା ଚ ଅଧୀର ନିର୍ଵୃତିଃ ଚ ଚେତସାମ୍ ।
ଗାତ୍ରାସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ମନଃ ଭ୍ରାନ୍ତଂ ରଜଃ ଏତୈଃ ନିଶାମଯ ॥ 17॥
ସୀଦତ୍ ଚିତ୍ତଂ ଵିଲୀଯେତ ଚେତସଃ ଗ୍ରହଣେ ଅକ୍ଷମମ୍ ।
ମନଃ ନଷ୍ଟଂ ତମଃ ଗ୍ଲାନିଃ ତମଃ ତତ୍ ଉପଧାରଯ ॥ 18॥
ଏଧମାନେ ଗୁଣେ ସତ୍ତ୍ଵେ ଦେଵାନାଂ ବଲଂ ଏଧତେ ।
ଅସୁରାଣାଂ ଚ ରଜସି ତମସି ଉଦ୍ଧଵ ରକ୍ଷସାମ୍ ॥ 19॥
ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ ଜଗରଣଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ ରଜସା ସ୍ଵପ୍ନଂ ଆଦିଶେତ୍ ।
ପ୍ରସ୍ଵାପଂ ତମସା ଜନ୍ତୋଃ ତୁରୀଯଂ ତ୍ରିଷୁ ସନ୍ତତମ୍ ॥ 20॥
ଉପର୍ଯୁପରି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵେନ ଆବ୍ରହ୍ମଣଃ ଜନାଃ ।
ତମସା ଅଧଃ ଅଧଃ ଆମୁଖ୍ଯାତ୍ ରଜସା ଅନ୍ତରଚାରିଣଃ ॥ 21॥
ସତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରଲୀନାଃ ସ୍ଵଃ ଯାନ୍ତି ନରଲୋକଂ ରଜୋଲଯାଃ ।
ତମୋଲଯାଃ ତୁ ନିରଯଂ ଯାନ୍ତି ମାଂ ଏଵ ନିର୍ଗୁଣାଃ ॥ 22॥
ମଦର୍ପଣଂ ନିଷ୍ଫଲଂ ଵା ସାତ୍ଵିକଂ ନିଜକର୍ମ ତତ୍ ।
ରାଜସଂ ଫଲସଙ୍କଲ୍ପଂ ହିଂସାପ୍ରାଯାଦି ତାମସମ୍ ॥ 23॥
କୈଵଲ୍ଯଂ ସାତ୍ଵିକଂ ଜ୍ଞାନଂ ରଜଃ ଵୈକଲ୍ପିକଂ ଚ ଯତ୍ ।
ପ୍ରାକୃତଂ ତାମସଂ ଜ୍ଞାନଂ ମନ୍ନିଷ୍ଠଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ 24॥
ଵନଂ ତୁ ସାତ୍ଵିକଃ ଵାସଃ ଗ୍ରାମଃ ରାଜସଃ ଉଚ୍ଯତେ ।
ତାମସଂ ଦ୍ଯୂତସଦନଂ ମନ୍ନିକେତନଂ ତୁ ନିର୍ଗୁଣମ୍ ॥ 25॥
ସାତ୍ଵିକଃ କାରକଃ ଅସଙ୍ଗୀ ରାଗାନ୍ଧଃ ରାଜସଃ ସ୍ମୃତଃ ।
ତାମସଃ ସ୍ମୃତିଵିଭ୍ରଷ୍ଟଃ ନିର୍ଗୁଣଃ ମଦପାଶ୍ରଯଃ ॥ 26॥
ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ଶ୍ରଦ୍ଧା କର୍ମଶ୍ରଦ୍ଧା ତୁ ରାଜସୀ ।
ତାମସ୍ଯଧର୍ମେ ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧା ମତ୍ସେଵାଯାଂ ତୁ ନିର୍ଗୁଣା ॥ 27॥
ପଥ୍ଯଂ ପୂତଂ ଅନାଯଃ ତଂ ଆହାର୍ଯଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।
ରାଜସଂ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିଯପ୍ରେଷ୍ଠଂ ତାମସଂ ଚ ଆର୍ତିଦ ଅଶୁଚି ॥ 28॥
ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ସୁଖଂ ଆତ୍ମୋତ୍ଥଂ ଵିଷଯୋତ୍ଥଂ ତୁ ରାଜସମ୍ ।
ତାମସଂ ମୋହଦୈନୋତ୍ଥଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ମଦପାଶ୍ରଯମ୍ ॥ 29॥
ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦେଶଃ ଫଲଂ କାଲଃ ଜ୍ଞାନଂ କର୍ମ ଚ କାରକାଃ ।
ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅଵସ୍ଥା ଆକୃତିଃ ନିଷ୍ଠା ତ୍ରୈଗୁଣ୍ଯଃ ସର୍ଵଃ ଏଵ ହି ॥
30॥
ସର୍ଵେ ଗୁଣମଯାଃ ଭାଵାଃ ପୁରୁଷ ଅଵ୍ଯକ୍ତ ଧିଷ୍ଠିତାଃ ॥ 31॥
ଏତାଃ ସଂସୃତଯଃ ପୁଂସଃ ଗୁଣକର୍ମନିବନ୍ଧନାଃ ।
ଯେନ ଇମେ ନିର୍ଜିତାଃ ସୌମ୍ଯ ଗୁଣାଃ ଜୀଵେନ ଚିତ୍ତଜାଃ ।
ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ମନ୍ନିଷ୍ଠଃ ମଦ୍ଭାଵାଯ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ॥ 32॥
ତସ୍ମାତ୍ ଅହଂ ଇମଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସମ୍ଭଵମ୍ ।
ଗୁଣସଙ୍ଗଂ ଵିନିର୍ଧୂଯ ମାଂ ଭଜନ୍ତୁ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ ॥ 33॥
ନିଃସଙ୍ଗଃ ମାଂ ଭଜେତ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ରଜଃ ତମଃ ଚ ଅଭିଜଯେତ୍ ସତ୍ତ୍ଵସଂସେଵଯା ମୁନିଃ ॥ 34॥
ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଅଭିଜଯେତ୍ ଯୁକ୍ତଃ ନୈରପେକ୍ଷ୍ଯେଣ ଶାନ୍ତଧୀଃ ।
ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଗୁଣୈଃ ମୁକ୍ତଃ ଜୀଵଃ ଜୀଵଂ ଵିହାଯ ମାମ୍ ॥ 35॥
ଜୀଵଃ ଜୀଵଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ଗୁଣୈଃ ଚ ଆଶଯସମ୍ଭଵୈଃ ।
ମଯା ଏଵ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୂର୍ଣଃ ନ ବହିଃ ନ ଅନ୍ତରଃ ଚରେତ୍ ॥ 36॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ଗୁଣନିର୍ଗୁଣନିରୂପଣଂ ନାମ ପଞ୍ଚଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 25॥
ଅଥ ଷଡ୍ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ମତ୍ ଲକ୍ଷଣଂ ଇମଂ କାଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ମଦ୍ଧର୍ମଃ ଆସ୍ଥିତଃ ।
ଆନନ୍ଦଂ ପରମାତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମସ୍ଥଂ ସମୁପୈତି ମାମ୍ ॥1॥
ଗୁଣମଯ୍ଯାଃ ଜୀଵଯୋନ୍ଯାଃ ଵିମୁକ୍ତଃ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠଯା ।
ଗୁଣେଷୁ ମାଯାମାତ୍ରେଷୁ ଦୃଶ୍ଯମାନେଷୁ ଅଵସ୍ତୁତଃ ।
ଵର୍ତମାନଃ ଅପି ନ ପୁମାନ୍ ଯୁଜ୍ଯତେ ଅଵସ୍ତୁଭିଃ ଗୁଣୈଃ ॥ 2॥
ସଙ୍ଗଂ ନ କୁର୍ଯାତ୍ ଅସତାଂ ଶିଶ୍ନ ଉଦର ତୃପାଂ କ୍ଵଚିତ୍ ।
ତସ୍ଯ ଅନୁଗତଃ ତମସି ଅନ୍ଧେ ପତତି ଅନ୍ଧ ଅନୁଗାନ୍ଧଵତ୍ ॥ 3॥
ଐଲଃ ସମ୍ରାଟ୍ ଇମାଂ ଗାଥାଂ ଅଗାଯତ ବୃହଚ୍ଛ୍ରଵାଃ ।
ଉର୍ଵଶୀ ଵିରହାତ୍ ମୁହ୍ଯନ୍ ନିର୍ଵିଣ୍ଣଃ ଶୋକସଂଯମେ ॥ 4॥
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଆତ୍ମାନଂ ଵ୍ରଜନ୍ତୀଂ ତାଂ ନଗ୍ନଃ ଉନ୍ମତ୍ତଵତ୍ ନୃପଃ ।
ଵିଲପନ୍ ଅନ୍ଵଗାତ୍ ଜାଯେ ଘୋରେ ତିଷ୍ଠ ଇତି ଵିକ୍ଲଵଃ ॥ 5॥
କାମାନ୍ ଅତୃପ୍ତଃ ଅନୁଜୁଷନ୍ କ୍ଷୁଲ୍ଲକାନ୍ ଵର୍ଷଯାମିନୀଃ ।
ନ ଵେଦ ଯାନ୍ତୀଃ ନ ଅଯାନ୍ତୀଃ ଉର୍ଵଶୀ ଆକୃଷ୍ଟଚେଅତନଃ ॥ 6॥
ଐଲଃ ଉଵାଚ ।
ଅହୋ ମେ ମୋହଵିସ୍ତାରଃ କାମକଷ୍ମଲଚେତସଃ ।
ଦେଵ୍ଯାଃ ଗୃହୀତକଣ୍ଠସ୍ଯ ନ ଆଯୁଃଖଣ୍ଡାଃ ଇମେ ସ୍ମୃତାଃ ॥ 7॥
ନ ଅହଂ ଵେଦ ଅଭିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସୂର୍ଯଃ ଵା ଅଭ୍ଯୁଦିତଃ ଅମୁଯା ।
ମୁଷିତଃ ଵର୍ଷପୂଗାନାଂ ବତ ଅହାନି ଗତାନି ଉତ ॥ 8॥
ଅହୋ ମେ ଆତ୍ମସମ୍ମୋହଃ ଯେନ ଆତ୍ମା ଯୋଷିତାଂ କୃତଃ ।
କ୍ରୀଡାମୃଗଃ ଚକ୍ରଵର୍ତୀ ନରଦେଵଶିଖାମଣିଃ ॥ 9॥
ସପରିଚ୍ଛଦଂ ଆତ୍ମାନଂ ହିତ୍ଵା ତୃଣଂ ଇଵ ଈଶ୍ଵରମ୍ ।
ଯାନ୍ତୀଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଚ ଅନ୍ଵଗମଂ ନଗ୍ନଃ ଉନ୍ମତ୍ତଵତ୍ ରୁଦନ୍ ॥ 10॥
କୁତଃ ତସ୍ଯ ଅନୁଭାଵଃ ସ୍ଯାତ୍ ତେଜଃ ଈଶତ୍ଵଂ ଏଵ ଵା ।
ଯଃ ଅନ୍ଵଗଚ୍ଛଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଯାନ୍ତୀଂ ଖରଵତ୍ ପାଦତାଡିତଃ ॥ 11॥
କିଂ ଵିଦ୍ଯଯା କିଂ ତପସା କିଂ ତ୍ଯାଗେନ ଶ୍ରୁତେନ ଵା ।
କିଂ ଵିଵିକ୍ତେନ ମୌନେନ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ଯସ୍ଯ ମନଃ ହୃତମ୍ ॥ 12॥
ସ୍ଵାର୍ଥସ୍ଯ ଅକୋଵିଦଂ ଧିଙ୍ ମାଂ ମୂର୍ଖଂ ପଣ୍ଡିତ ମାନିନମ୍ ।
ଯଃ ଅହଂ ଈଶ୍ଵରତାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ଗୋ ଖରଵତ୍ ଜିତଃ ॥ 13॥
ସେଵତଃ ଵର୍ଷପୂଗାତ୍ ମେ ଉର୍ଵଶ୍ଯଃ ଅଧରାସଵମ୍ ।
ନ ତୃପ୍ଯତି ଆତ୍ମଭୂଃ କାମଃ ଵହ୍ନିଃ ଆହୁତିଭିଃ ଯଥା ॥ 14॥
ପୁଂଶ୍ଚଲ୍ଯା ଅପହୃତଂ ଚିତ୍ତଂ କୋନ୍ଵନ୍ଯଃ ମୋଚିତୁଂ ପ୍ରଭୁଃ ।
ଆତ୍ମାରାମେଶ୍ଵରଂ ଋତେ ଭଗଵନ୍ତଂ ଅଧୋକ୍ଷଜମ୍ ॥ 15॥
ବୋଧିତସ୍ଯ ଅପି ଦେଵ୍ଯା ମେ ସୂକ୍ତଵାକ୍ଯେନ ଦୁର୍ମତେଃ ।
ମନୋଗତଃ ମହାମୋହଃ ନ ଅପଯାତି ଅଜିତାତ୍ମନଃ ॥ 16॥
କିଂ ଏତଯା ନଃ ଅପକୃତଂ ରଜ୍ଜ୍ଵା ଵା ସର୍ପଚେତସଃ ।
ରଜ୍ଜୁସ୍ଵରୂପ ଅଵିଦୁଷଃ ଯଃ ଅହଂ ଯତ୍ ଅଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ 17॥
କ୍ଵ ଅଯଂ ମଲୋମସଃ କାଯଃ ଦୌର୍ଗନ୍ଧି ଆଦି ଆତ୍ମକଃ ଅଶୁଚିଃ ।
କ୍ଵ ଗୁଣାଃ ସୌମନସ୍ଯ ଆଦ୍ଯାଃ ହି ଅଧ୍ଯାସଃ ଅଵିଦ୍ଯଯା କୃତଃ ॥ 18॥
ପିତ୍ରୋଃ କିଂ ସ୍ଵଂ ନୁ ଭାର୍ଯାଯାଃ ସ୍ଵାମିନଃ ଅଗ୍ନେଃ ଶ୍ଵଗୃଧ୍ରଯୋଃ ।
କିଂ ଆତ୍ମନଃ କିଂ ସୁହୃଦାଂ ଇତି ଯଃ ନ ଅଵସୀଯତେ ॥ 19॥
ତସ୍ମିନ୍ କଲେଵରେ ଅମେଧ୍ଯେ ତୁଚ୍ଛନିଷ୍ଠେ ଵିଷଜ୍ଜତେ ।
ଅହୋ ସୁଭଦ୍ରଂ ସୁନସଂ ସୁସ୍ମିତଂ ଚ ମୁଖଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 20॥
ତ୍ଵଙ୍ ମାଂସ ରୁଧିର ସ୍ନାଯୁ ମେଦୋ ମଜ୍ଜା ଅସ୍ଥି ସଂହତୌ ।
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରପୂଯେ ରମତାଂ କୃମୀଣାଂ କିଯତ୍ ଅନ୍ତରମ୍ ॥ 21॥
ଅଥ ଅପି ନ ଉପସଜ୍ଜେତ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ସ୍ତ୍ରୈଣେଷୁ ଚ ଅର୍ଥଵିତ୍ ।
ଵିଷଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ସଂଯୋଗାତ୍ ମନଃ କ୍ଷୁଭ୍ଯତି ନ ଅନ୍ଯଥା ॥ 22॥
ଅଦୃଷ୍ଟାତ୍ ଅଶ୍ରୁତାତ୍ ଭାଵାତ୍ ନ ଭାଵଃ ଉପଜାଯତେ ।
ଅସମ୍ପ୍ରଯୁଞ୍ଜତଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ଶାମ୍ଯତି ସ୍ତିମିତଂ ମନଃ ॥ 23॥
ତସ୍ମାତ୍ ସଙ୍ଗଃ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ସ୍ତ୍ରୈଣେଷୁ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ।
ଵିଦୁଷାଂ ଚ ଅପି ଅଵିଶ୍ରବ୍ଧଃ ଷଡ୍ଵର୍ଗଃ କିମୁ ମାଦୃଶାମ୍ ॥
24॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଏଵଂ ପ୍ରଗାଯନ୍ ନୃପଦେଵଦେଵଃ
ସଃ ଉର୍ଵଶୀଲୋକଂ ଅଥଃ ଵିହାଯ ।
ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନି ଅଵଗମ୍ଯ ମାଂ ଵୈ
ଉପାରମତ୍ ଜ୍ଞାନଵିଧୂତମୋହଃ ॥ 25॥
ତତଃ ଦୁଃସଙ୍ଗଂ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ସତ୍ସୁ ସଜ୍ଜେତ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ।
ସନ୍ତଃ ଏତସ୍ଯ ଛିନ୍ଦନ୍ତି ମନୋଵ୍ଯାସଙ୍ଗମୁକ୍ତିଭିଃ ॥ 26॥
ସନ୍ତଃ ଅନପେକ୍ଷାଃ ମଚ୍ଚିତ୍ତାଃ ପ୍ରଶାନ୍ତାଃ ସମଦର୍ଶିନଃ ।
ନିର୍ମମାଃ ନିରହଙ୍କାରାଃ ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାଃ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହାଃ ॥ 27॥
ତେଷୁ ନିତ୍ଯଂ ମହାଭାଗଃ ମହାଭାଗେଷୁ ମତ୍କଥାଃ ।
ସମ୍ଭଵନ୍ତି ହିତା ନୄଣାଂ ଜୁଷତାଂ ପ୍ରପୁନନ୍ତି ଅଘମ୍ ॥ 28॥
ତାଃ ଯେ ଶ୍ରୁଣ୍ଵନ୍ତି ଗାଯନ୍ତି ହି ଅନୁମୋଦନ୍ତି ଚ ଅଦୃତାଃ ।
ମତ୍ପରାଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନାଃ ଚ ଭକ୍ତିଂ ଵିନ୍ଦନ୍ତି ତେ ମଯି ॥ 29॥
ଭକ୍ତିଂ ଲବ୍ଧଵତଃ ସାଧୋଃ କିଂ ଅନ୍ଯତ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ ।
ମଯି ଅନନ୍ତଗୁଣେ ବ୍ରହ୍ମଣି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭଵ ଆତ୍ମନି ॥ 30॥
ଯଥା ଉପଶ୍ରଯମାଣସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ତଂ ଵିଭାଵସୁମ୍ ।
ଶୀତଂ ଭଯଂ ତମଃ ଅପି ଏତି ସାଧୂନ୍ ସଂସେଵତଃ ତଥା ॥ 31॥
ନିମଜ୍ଜ୍ଯ ଉନ୍ମଜ୍ଜ୍ଯତାଂ ଘୋରେ ଭଵାବ୍ଧୌ ପରମ ଅଯନମ୍ ।
ସନ୍ତଃ ବ୍ରହ୍ମଵିଦଃ ଶାନ୍ତାଃ ନୌଃ ଦୃଢ ଇଵ ଅପ୍ସୁ ମଜ୍ଜତାମ୍ ॥ 32॥
ଅନ୍ନଂ ହି ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣଃ ଆର୍ତାନାଂ ଶରଣଂ ତୁ ଅହମ୍ ।
ଧର୍ମଃ ଵିତ୍ତଂ ନୃଣାଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ସନ୍ତଃ ଅର୍ଵାକ୍ ବିଭ୍ଯତଃ ଅରଣମ୍ ॥
33॥
ସନ୍ତଃ ଦିଶନ୍ତି ଚକ୍ଷୂଂଷି ବହିଃ ଅର୍କଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ ।
ଦେଵତାଃ ବାନ୍ଧଵାଃ ସନ୍ତଃ ସନ୍ତଃ ଆତ୍ମା ଅହଂ ଏଵ ଚ ॥ 34॥
ଵୈତସେନଃ ତତଃ ଅପି ଏଵଂ ଉର୍ଵଶ୍ଯା ଲୋକନିଃସ୍ପୃହଃ ।
ମୁକ୍ତସଙ୍ଗଃ ମହୀଂ ଏତାଂ ଆତ୍ମାରାମଃ ଚଚାର ହ ॥ 35॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ଐଲଗୀତଂ ନାମ ଷଡ୍ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 26॥
ଅଥ ସପ୍ତଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
କ୍ରିଯାଯୋଗଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଭଵତ୍ ଆରାଧନଂ ପ୍ରଭୋ ।
ଯସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵାଂ ଯେ ଯଥା ଅର୍ଚନ୍ତି ସାତ୍ଵତାଃ ସାତ୍ଵତର୍ଷଭ ॥ 1॥
ଏତତ୍ ଵଦନ୍ତି ମୁନଯଃ ମୁହୁଃ ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ନୃଣାମ୍ ।
ନାରଦଃ ଭଗଵାନ୍ ଵ୍ଯାସଃ ଆଚାର୍ଯଃ ଅଙ୍ଗିରସଃ ସୁତଃ ॥ 2॥
ନିଃସୃତଂ ତେ ମୁଖାମ୍ଭୋଜାଦ୍ଯତ୍ ଆହ ଭଗଵାନ୍ ଅଜଃ ।
ପୁତ୍ରେଭ୍ଯଃ ଭୃଗୁମୁଖ୍ଯେଭ୍ଯଃ ଦେଵ୍ଯୈ ଚ ଭଗଵାନ୍ ଭଵଃ ॥ 3॥
ଏତତ୍ ଵୈ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ଆଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ସମ୍ମତମ୍ ।
ଶ୍ରେଯସାଂ ଉତ୍ତମଂ ମନ୍ଯେ ସ୍ତ୍ରୀଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଚ ମାନଦ ॥ 4॥
ଏତତ୍ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷ କର୍ମବନ୍ଧଵିମୋଚନମ୍ ।
ଭକ୍ତାଯ ଚ ଅନୁରକ୍ତାଯ ବ୍ରୂହି ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ଈଶ୍ଵର ॥ 5॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ନହି ଅନ୍ତଃ ଅନନ୍ତପାରସ୍ଯ କର୍ମକାଣ୍ଡସ୍ଯ ଚ ଉଦ୍ଧଵ ।
ସଙ୍କ୍ଷିପ୍ତଂ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମି ଯଥାଵତ୍ ଅନୁପୂର୍ଵଶଃ ॥ 6॥
ଵୈଦିକଃ ତାନ୍ତ୍ରିକଃ ମିଶ୍ରଃ ଇତି ମେ ତ୍ରିଵିଧଃ ମଖଃ ।
ତ୍ରଯାଣାଂ ଈପ୍ସିତେନ ଏଵ ଵିଧିନା ମାଂ ସମର୍ଚଯେତ୍ ॥ 7॥
ଯଦା ସ୍ଵନିଗମେନ ଉକ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପୂରୁଷଃ ।
ଯଥା ଯଜେତ ମାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ତତ୍ ନିବୋଧ ମେ ॥ 8॥
ଅର୍ଚାଯାଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ଅଗ୍ନୌ ଵା ସୂର୍ଯେ ଵା ଅପ୍ସୁ ହୃଦି ଦ୍ଵିଜଃ ।
ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତଃ ଅର୍ଚେତ୍ ସ୍ଵଗୁରୁଂ ମାଂ ଅମାଯଯା ॥ 9॥
ପୂର୍ଵଂ ସ୍ନାନଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ଧୌତଦନ୍ତଃ ଅଙ୍ଗଶୁଦ୍ଧଯେ ।
ଉଭଯୈଃ ଅପି ଚ ସ୍ନାନଂ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ମୃଦ୍ଗ୍ରହଣାଦିନା ॥ 10॥
ସନ୍ଧ୍ଯା ଉପାସ୍ତି ଆଦି କର୍ମାଣି ଵେଦେନ ଅଚୋଦିତାନି ମେ ।
ପୂଜାଂ ତୈଃ କଲ୍ପଯେତ୍ ସମ୍ଯକ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଃ କର୍ମପାଵନୀମ୍ ॥ 11॥
ଶୈଲୀ ଦାରୁମଯୀ ଲୌହୀ ଲେପ୍ଯା ଲେଖ୍ଯା ଚ ସୈକତୀ ।
ମନୋମଯୀ ମଣିମଯୀ ପ୍ରତିମା ଅଷ୍ଟଵିଧା ସ୍ମୃତା ॥ 12॥
ଚଲ ଅଚଲ ଇତି ଦ୍ଵିଵିଧା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଜୀଵମନ୍ଦିରମ୍ ।
ଉଦ୍ଵାସ ଆଵାହନେ ନ ସ୍ତଃ ସ୍ଥିରାଯାଂ ଉଦ୍ଧଵ ଅର୍ଚନେ ॥ 13॥
ଅସ୍ଥିରାଯାଂ ଵିକଲ୍ପଃ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ତୁ ଭଵେତ୍ ଦ୍ଵଯମ୍ ।
ସ୍ନପନଂ ତୁ ଅଵିଲେପ୍ଯାଯାଂ ଅନ୍ଯତ୍ର ପରିମାର୍ଜନମ୍ ॥ 14॥
ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧ୍ଯୈଃ ମତ୍ ଯାଗଃ ପ୍ରତିମାଦିଷୁ ଅମାଯିନଃ ।
ଭକ୍ତସ୍ଯ ଚ ଯଥାଲବ୍ଧୈଃ ହୃଦି ଭାଵେନ ଚ ଏଵ ହି ॥ 15॥
ସ୍ନାନ ଅଲଙ୍କରଣଂ ପ୍ରେଷ୍ଠଂ ଅର୍ଚାଯାଂ ଏଵ ତୁ ଉଦ୍ଧଵ ।
ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ତତ୍ତ୍ଵଵିନ୍ଯାସଃ ଵହ୍ନୌ ଆଜ୍ଯପ୍ଲୁତଂ ହଵିଃ ॥ 16॥
ସୂର୍ଯେ ଚ ଅଭ୍ଯର୍ହଣଂ ପ୍ରେଷ୍ଠଂ ସଲିଲେ ସଲିଲ ଆଦିଭିଃ ।
ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଉପାହୃତଂ ପ୍ରେଷ୍ଠଂ ଭକ୍ତେନ ମମ ଵାରି ଅପି ॥ 17॥
ଭୂର୍ଯପି ଅଭକ୍ତ ଉପହୃତଂ ନ ମେ ତୋଷାଯ କଲ୍ପତେ ।
ଗନ୍ଧଃ ଧୂପଃ ସୁମନସଃ ଦୀପଃ ଅନ୍ନ ଆଦ୍ଯ ଚ କିଂ ପୁନଃ ॥ 18॥
ଶୁଚିଃ ସମ୍ଭୃତସମ୍ଭାରଃ ପ୍ରାକ୍ ଦର୍ଭୈଃ କଲ୍ପିତ ଆସନଃ ।
ଆସୀନଃ ପ୍ରାକ୍ ଉଦକ୍ ଵା ଅର୍ଚେତ୍ ଅର୍ଚାଯାଂ ଅଥ ସମ୍ମୁଖଃ ॥ 19॥
କୃତନ୍ଯାସଃ କୃତନ୍ଯାସାଂ ମଦର୍ଚାଂ ପାଣିନା ମୃଜେତ୍ ।
କଲଶଂ ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀଯଂ ଚ ଯଥାଵତ୍ ଉପସାଧଯେତ୍ ॥ 20॥
ତତ୍ ଅଦ୍ଭିଃ ଦେଵଯଜନଂ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଆତ୍ମାନଂ ଏଵ ଚ ।
ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ପାତ୍ରାଣି ତ୍ରୀଣି ଅଦ୍ଭିଃ ତୈଃ ତୈଃ ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ଚ ସାଧଯେତ୍ ॥ 21॥
ପାଦ୍ଯ ଅର୍ଘ ଆଚମନୀଯାର୍ଥଂ ତ୍ରୀଣି ପାତ୍ରାଣି ଦୈଶିକଃ ।
ହୃଦା ଶୀର୍ଷ୍ଣା ଅଥ ଶିଖଯା ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଚ ଅଭିମନ୍ତ୍ରଯେତ୍ ॥
22॥
ପିଣ୍ଡେ ଵାଯୁ ଅଗ୍ନି ସଂଶୁଦ୍ଧେ ହୃତ୍ପଦ୍ମସ୍ଥାଂ ପରାଂ ମମ ।
ଅଣ୍ଵୀଂ ଜୀଵକଲାଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ ନାଦ ଅନ୍ତେ ସିଦ୍ଧଭାଵିତାମ୍ ॥ 23॥
ତଯା ଆତ୍ମଭୂତଯା ପିଣ୍ଡେ ଵ୍ଯାପ୍ତେ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ତନ୍ମଯଃ ।
ଆଵାହ୍ଯ ଅର୍ଚ ଆଦିଷୁ ସ୍ଥାପ୍ଯ ନ୍ଯସ୍ତ ଅଙ୍ଗଂ ମାଂ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍ ॥
24॥
ପାଦ୍ଯ ଉପସ୍ପର୍ଶ ଅର୍ହଣ ଆଦୀନ୍ ଉପଚାରାନ୍ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ ।
ଧର୍ମାଦିଭିଃ ଚ ନଵଭିଃ କଲ୍ପଯିତ୍ଵା ଆସନଂ ମମ ॥ 25॥
ପଦ୍ମଂ ଅଷ୍ଟଦଲଂ ତତ୍ର କର୍ଣିକାକେସର ଉଜ୍ଜ୍ଵଲମ୍ ।
ଉଭାଭ୍ଯାଂ ଵେଦତନ୍ତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ମହ୍ଯଂ ତୁ ଉଭଯସିଦ୍ଧଯେ ॥ 26॥
ସୁଦର୍ଶନଂ ପାଞ୍ଚଜନ୍ଯଂ ଗଦାସୀଷୁଧନୁଃ ହଲାନ୍ ।
ମୁସଲଂ କୌସ୍ତୁଭଂ ମାଲାଂ ଶ୍ରୀଵତ୍ସଂ ଚ ଅନୁପୂଜଯେତ୍ ॥ 27॥
ନନ୍ଦଂ ସୁନନ୍ଦଂ ଗରୁଡଂ ପ୍ରଚଣ୍ଡଂ ଚଣ୍ଡଂ ଏଵ ଚ ।
ମହାବଲଂ ବଲଂ ଚ ଏଵ କୁମୁଦଂ କୁମୁଦେକ୍ଷଣମ୍ ॥ 28॥
ଦୁର୍ଗାଂ ଵିନାଯକଂ ଵ୍ଯାସଂ ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନଂ ଗୁରୂନ୍ ସୁରାନ୍ ।
ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ ସ୍ଥାନେ ତୁ ଅଭିମୁଖାନ୍ ପୂଜଯେତ୍ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ଆଦିଭିଃ ॥ 29॥
ଚନ୍ଦନ ଉଶୀର କର୍ପୂର କୁଙ୍କୁମ ଅଗରୁ ଵାସିତୈଃ ।
ସଲିଲୈଃ ସ୍ନାପଯେତ୍ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ନିତ୍ଯଦା ଵିଭଵେ ସତି ॥ 30॥
ସ୍ଵର୍ଣଘର୍ମ ଅନୁଵାକେନ ମହାପୁରୁଷଵିଦ୍ଯଯା ।
ପୌରୁଷେଣ ଅପି ସୂକ୍ତେନ ସାମଭୀଃ ରାଜନାଦିଭିଃ ॥ 31॥
ଵସ୍ତ୍ର ଉପଵୀତ ଆଭରଣ ପତ୍ର ସ୍ରକ୍ ଗନ୍ଧ ଲେପନୈଃ ।
ଅଲଙ୍କୁର୍ଵୀତ ସପ୍ରେମ ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ମାଂ ଯଥା ଉଚିତମ୍ ॥ 32॥
ପାଦ୍ଯଂ ଆଚମନୀଯଂ ଚ ଗନ୍ଧଂ ସୁମନସଃ ଅକ୍ଷତାନ୍ ।
ଧୂପ ଦୀପ ଉପହାର୍ଯାଣି ଦଦ୍ଯାତ୍ ମେ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଅର୍ଚକଃ ॥ 33॥
ଗୁଡପାଯସସର୍ପୀଂଷି ଶଷ୍କୁଲି ଆପୂପ ମୋଦକାନ୍ ।
ସଂଯାଵ ଦଧି ସୂପାଂ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ସତି କଲ୍ପଯେତ୍ ॥ 34॥
ଅଭ୍ଯଙ୍ଗ ଉନ୍ମର୍ଦନ ଆଦର୍ଶ ଦନ୍ତଧୌ ଅଭିଷେଚନମ୍ ।
ଅନ୍ନଦ୍ଯ ଗୀତ ନୃତ୍ଯାଦି ପର୍ଵଣି ସ୍ଯୁଃ ଉତାନ୍ଵହମ୍ ॥ 35॥
ଵିଧିନା ଵିହିତେ କୁଣ୍ଡେ ମେଖଲାଗର୍ତଵେଦିଭିଃ ।
ଅଗ୍ନିଂ ଆଧାଯ ପରିତଃ ସମୂହେତ୍ ପାଣିନା ଉଦିତମ୍ ॥ 36॥
ପରିସ୍ତୀର୍ଯ ଅଥ ପର୍ଯୁକ୍ଷେତ୍ ଅନ୍ଵାଧାଯ ଯଥାଵିଧି ।
ପ୍ରୋକ୍ଷଣ୍ଯା ଆସାଦ୍ଯ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯାଗ୍ନୌ ଭାଵଯେତ ମାମ୍ ॥ 37॥
ତପ୍ତଜାମ୍ବୂନଦପ୍ରଖ୍ଯଂ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାମ୍ବୁଜୈଃ ।
ଲସତ୍ ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ଶାନ୍ତଂ ପଦ୍ମକିଞ୍ଜଲ୍କଵାସସମ୍ ॥ 38॥
ସ୍ଫୁରତ୍ କିରୀଟ କଟକ କଟିସୂତ୍ରଵର ଅଙ୍ଗଦମ୍ ।
ଶ୍ରୀଵତ୍ସଵକ୍ଷସଂ ଭ୍ରାଜତ୍ କୌସ୍ତୁଭଂ ଵନମାଲିନମ୍ ॥ 39॥
ଧ୍ଯାଯନ୍ ଅଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଦାରୂଣି ହଵିଷା ଅଭିଘୃତାନି ଚ ।
ପ୍ରାସ୍ଯ ଆଜ୍ଯଭାଗୌ ଆଘାରୌ ଦତ୍ତ୍ଵା ଚ ଆଜ୍ଯପ୍ଲୁତଂ ହଵିଃ ॥ 40॥
ଜୁହୁଯାତ୍ ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ ଷୋଡଶର୍ଚ ଅଵଦାନତଃ ।
ଧର୍ମାଦିଭ୍ଯଃ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ସ୍ଵିଷ୍ଟିକୃତଂ ବୁଧଃ ॥ 41॥
ଅଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଅଥ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପାର୍ଷଦେଭ୍ଯଃ ବଲିଂ ହରେତ୍ ।
ମୂଲମନ୍ତ୍ରଂ ଜପେତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ମରନ୍ ନାରାଯଣ ଆତ୍ମକମ୍ ॥ 42॥
ଦତ୍ତ୍ଵା ଆଚମନଂ ଉଚ୍ଛେଷଂ ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନାଯ କଲ୍ପଯେତ୍ ।
ମୁଖଵାସଂ ସୁରଭିମତ୍ ତାମ୍ବୂଲାଦ୍ଯଂ ଅଥ ଅର୍ହଯେତ୍ ॥ 42॥
ଉପଗାଯନ୍ ଗୃଣନ୍ ନୃତ୍ଯନ୍ କର୍ମାଣି ଅଭିନଯନ୍ ମମ ।
ମତ୍କଥାଃ ଶ୍ରାଵଯନ୍ ଶ୍ରୁଣ୍ଵନ୍ ମୁହୂର୍ତଂ କ୍ଷଣିକଃ ଭଵେତ୍ ॥ 44।
ସ୍ତଵୈଃ ଉଚ୍ଚାଵଚୈଃ ସ୍ତୋତ୍ରୈଃ ପୌରାଣୈଃ ପ୍ରକୃତୈଃ ଅପି ।
ସ୍ତୁତ୍ଵା ପ୍ରସୀଦ ଭଗଵନ୍ ଇତି ଵନ୍ଦେତ ଦଣ୍ଡଵତ୍ ॥ 45॥
ଶିରଃ ମତ୍ ପାଦଯୋଃ କୃତ୍ଵା ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ ।
ପ୍ରପନ୍ନଂ ପାହି ମାଂ ଈଶ ଭୀତଂ ମୃତ୍ଯୁଗ୍ରହ ଅର୍ଣଵାତ୍ ॥ 46॥
ଇତି ଶେଷାଂ ମଯା ଦତ୍ତାଂ ଶିରସି ଆଧାଯ ସାଦରମ୍ ।
ଉଦ୍ଵାସଯେତ୍ ଚେତ୍ ଉଦ୍ଵାସ୍ଯଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ଜ୍ଯୋତିଷି ତତ୍ ପୁନଃ ॥ 47॥
ଅର୍ଚାଦିଷୁ ଯଦା ଯତ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧା ମାଂ ତତ୍ର ଚ ଅର୍ଚଯେତ୍ ।
ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଆତ୍ମନି ଚ ସର୍ଵ ଆତ୍ମା ଅହଂ ଅଵସ୍ଥିତଃ ॥ 48॥
ଏଵଂ କ୍ରିଯାଯୋଗପଥୈଃ ପୁମାନ୍ ଵୈଦିକତାନ୍ତ୍ରିକୈଃ ।
ଅର୍ଚନ୍ ଉଭଯତଃ ସିଦ୍ଧିଂ ମତ୍ତଃ ଵିନ୍ଦତି ଅଭୀପ୍ସିତାମ୍ ॥ 49॥
ମଦର୍ଚାଂ ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ମନ୍ଦିରଂ କାରଯେତ୍ ଦୃଢମ୍ ।
ପୁଷ୍ପ ଉଦ୍ଯାନାନି ରମ୍ଯାଣି ପୂଜା ଯାତ୍ରା ଉତ୍ସଵ ଆଶ୍ରିତାନ୍ ॥ 50॥
ପୂଜାଦୀନାଂ ପ୍ରଵାହାର୍ଥଂ ମହାପର୍ଵସୁ ଅଥ ଅନ୍ଵହମ୍ ।
କ୍ଷେତ୍ରାପଣପୁରଗ୍ରାମାନ୍ ଦତ୍ତ୍ଵା ମତ୍ ସାର୍ଷ୍ଟିତାଂ ଇଯାତ୍ ॥ 51॥
ପ୍ରତିଷ୍ଠଯା ସାର୍ଵଭୌମଂସଦ୍ମନା ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ ।
ପୂଜାଦିନା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ତ୍ରିଭିଃ ମତ୍ ସାମ୍ଯତାଂ ଇଯାତ୍ ॥ 52॥
ମାଂ ଏଵ ନୈରପେକ୍ଷ୍ଯେଣ ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ଵିନ୍ଦତି ।
ଭକ୍ତିଯୋଗଂ ସଃ ଲଭତେ ଏଵଂ ଯଃ ପୂଜଯେତ ମାମ୍ ॥ 53॥
ଯଃ ସ୍ଵଦତ୍ତାଂ ପରୈଃ ଦତ୍ତଂ ହରେତ ସୁରଵିପ୍ରଯୋଃ ।
ଵୃତ୍ତିଂ ସଃ ଜାଯତେ ଵିଡ୍ଭୁକ୍ ଵର୍ଷାଣାଂ ଅଯୁତାଯୁତମ୍ ॥ 54॥
କର୍ତୁଃ ଚ ସାରଥେଃ ହେତୋଃ ଅନୁମୋଦିତୁଃ ଏଵ ଚ ।
କର୍ମଣାଂ ଭାଗିନଃ ପ୍ରେତ୍ଯ ଭୂଯଃ ଭୂଯସି ତତ୍ଫଲମ୍ ॥ 55॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ସପ୍ତଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 27॥
ଅଥ ଅଷ୍ଟଵିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ପରସ୍ଵଭାଵକର୍ମାଣି ନ ପ୍ରଶଂସେତ୍ ନ ଗର୍ହଯେତ୍ ।
ଵିଶ୍ଵଂ ଏକାତ୍ମକଂ ପଶ୍ଯନ୍ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ପୁରୁଷେଣ ଚ ॥ 1॥
ପରସ୍ଵଭାଵକର୍ମାଣି ଯଃ ପ୍ରଶଂସତି ନିନ୍ଦତି ।
ସଃ ଆଶୁ ଭ୍ରଶ୍ଯତେ ସ୍ଵାର୍ଥାତ୍ ଅସତ୍ଯ ଅଭିନିଵେଶତଃ ॥ 2॥
ତୈଜସେ ନିଦ୍ରଯା ଆପନ୍ନେ ପିଣ୍ଡସ୍ଥଃ ନଷ୍ଟଚେତନଃ ।
ମାଯାଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମୃତ୍ଯୁଂ ଵା ତଦ୍ଵତ୍ ନାନାର୍ଥଦୃକ୍ ପୁମାନ୍ ॥ 3॥
କିଂ ଭଦ୍ରଂ କିଂ ଅଭଦ୍ରଂ ଵା ଦ୍ଵୈତସ୍ଯ ଅଵସ୍ତୁନଃ କିଯତ୍ ।
ଵାଚା ଉଦିତଂ ତତ୍ ଅନୃତଂ ମନସା ଧ୍ଯାତଂ ଏଵ ଚ ॥ 4॥
ଛାଯାପ୍ରତ୍ଯାହ୍ଵଯାଭାସା ହି ଅସନ୍ତଃ ଅପି ଅର୍ଥକାରିଣଃ ।
ଏଵଂ ଦେହାଦଯଃ ଭାଵାଃ ଯଚ୍ଛନ୍ତି ଆମୃତ୍ଯୁତଃ ଭଯମ୍ ॥ 5॥
ଆତ୍ମା ଏଵ ତତ୍ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସୃଜ୍ଯତେ ସୃଜତି ପ୍ରଭୁଃ ।
ତ୍ରାଯତେ ତ୍ରାତି ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ହ୍ରିଯତେ ହରତି ଈଶ୍ଵରଃ ॥ 6॥
ତସ୍ମାତ୍ ନହି ଆତ୍ମନଃ ଅନ୍ଯସ୍ମାତ୍ ଅନ୍ଯଃ ଭାଵଃ ନିରୂପିତଃ ।
ନିରୂପିତେଯଂ ତ୍ରିଵିଧା ନିର୍ମୂଲା ଭାତିଃ ଆତ୍ମନି ।
ଇଦଂ ଗୁଣମଯଂ ଵିଦ୍ଧି ତ୍ରିଵିଧଂ ମାଯଯା କୃତମ୍ ॥ 7॥
ଏତତ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ମଦୁଦିତଂ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନନୈପୁଣମ୍ ।
ନ ନିନ୍ଦତି ନ ଚ ସ୍ତୌତି ଲୋକେ ଚରତି ସୂର୍ଯଵତ୍ ॥ 8॥
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣ ଅନୁମାନେନ ନିଗମେନ ଆତ୍ମସଂଵିଦା ।
ଆଦି ଅନ୍ତଵତ୍ ଅସତ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନିଃସଙ୍ଗଃ ଵିଚରେତ୍ ଇହ ॥ 9॥
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ନ ଏଵ ଆତ୍ମନଃ ନ ଦେହସ୍ଯ ସଂସୃତିଃ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଯୋଃ ।
ଅନାତ୍ମସ୍ଵଦୃଶୋଃ ଈଶ କସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ ॥ 10॥
ଆତ୍ମା ଅଵ୍ଯଯଃ ଅଗୁଣଃ ଶୁଦ୍ଧଃ ସ୍ଵଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ଅନାଵୃତଃ ।
ଅଗ୍ନିଵତ୍ ଦାରୁଵତ୍ ଦେହଃ କସ୍ଯ ଇହ ସଂସୃତିଃ ॥ 11॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଯାଵତ୍ ଦେହ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ପ୍ରାଣୈଃ ଆତ୍ମନଃ ସନ୍ନିକର୍ଷଣମ୍ ।
ସଂସାରଃ ଫଲଵାନ୍ ତାଵତ୍ ଅପାର୍ଥଃ ଅପି ଅଵିଵେକିନଃ ॥ 12॥
ଅର୍ଥେ ହି ଅଵିଦ୍ଯମାନେ ଅପି ସଂସୃତିଃ ନ ନିଵର୍ତତେ ।
ଧ୍ଯାଯତଃ ଵିଷଯାନ୍ ଅସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେ ଅନର୍ଥ ଆଗମଃ ଯଥା ॥ 13॥
ଯଥା ହି ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ପ୍ରସ୍ଵାପଃ ବହୁ ଅନର୍ଥଭୃତ୍ ।
ସଃ ଏଵ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ନ ଵୈ ମୋହାଯ କଲ୍ପତେ ॥ 14॥
ଶୋକ ହର୍ଷ ଭଯ କ୍ରୋଧ ଲୋଭ ମୋହ ସ୍ପୃହାଦଯଃ ।
ଅହଙ୍କାରସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ଯୁଃ ଚ ନ ଆତ୍ମନଃ ॥ 15॥
ଦେହ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ପ୍ରାଣ ମନଃ ଅଭିମାନଃ
ଜୀଵଃ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଗୁଣକର୍ମ ମୂର୍ତିଃ ।
ସୂତ୍ରଂ ମହାନ୍ ଇତି ଉରୁଧା ଇଵ ଗୀତଃ
ସଂସାରଃ ଆଧାଵତି କାଲତନ୍ତ୍ରଃ ॥ 16॥
ଅମୂଲଂ ଏତତ୍ ବହୁରୂପ ରୂପିତଂ
ମନୋଵଚଃପ୍ରାଣଶରୀରକର୍ମ ।
ଜ୍ଞାନାସିନା ଉପାସନଯା ଶିତେନ
ଛିତ୍ତ୍ଵା ମୁନିଃ ଗାଂ ଵିଚରତି ଅତୃଷ୍ଣଃ ॥ 17॥
ଜ୍ଞାନଂ ଵିଵେକଃ ନିଗମଃ ତପଃ ଚ
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଐତିହ୍ଯଂ ଅଥ ଅନୁମାନମ୍ ।
ଆଦି ଅନ୍ତଯୋଃ ଅସ୍ଯ ଯତ୍ ଏଵ କେଵଲମ୍
କାଲଃ ଚ ହେତୁଃ ଚ ତତ୍ ଏଵ ମଧ୍ଯେ ॥ 18॥
ଯଥା ହିରଣ୍ଯଂ ସ୍ଵକୃତଂ ପୁରସ୍ତାତ୍
ପଶ୍ଚାତ୍ ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ହିରଣ୍ମଯସ୍ଯ ।
ତତ୍ ଏଵ ମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵହାର୍ଯମାଣମ୍
ନାନାପଦେଶୈଃ ଅହଂ ଅସ୍ଯ ତଦ୍ଵତ୍ ॥ 19॥
ଵିଜ୍ଞାନଂ ଏତତ୍ ତ୍ରିଯଵସ୍ତଂ ଅଙ୍ଗ
ଗୁଣତ୍ରଯଂ କାରଣ କାର୍ଯ କର୍ତୃ ।
ସମନ୍ଵଯେନ ଵ୍ଯତିରେକତଃ ଚ
ଯେନ ଏଵ ତୁର୍ଯେଣ ତତ୍ ଏଵ ସତ୍ଯମ୍ ॥ 20॥
ନ ଯତ୍ ପୁରସ୍ତାତ୍ ଉତ ଯତ୍ ନ ପଶ୍ଚାତ୍
ମଧ୍ଯେ ଚ ତତ୍ ନ ଵ୍ଯପଦେଶମାତ୍ରମ୍ ।
ଭୂତଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧଂ ଚ ପରେଣ ଯଦ୍ଯତ୍
ତତ୍ ଏଵ ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ଇତି ମେ ମନୀଷା ॥ 21॥
ଅଵିଦ୍ଯମାନଃ ଅପି ଅଵଭାସତେ ଯଃ
ଵୈକାରିକଃ ରାଜସସର୍ଗଃ ଏଷଃ ।
ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ଅତଃ ଵିଭାତି
ବ୍ରହ୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଅର୍ଥ ଆତ୍ମ ଵିକାର ଚିତ୍ରମ୍ ॥ 22॥
ଏଵଂ ସ୍ଫୁଟଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଵେକହେତୁଭିଃ
ପରାପଵାଦେନ ଵିଶାରଦେନ ।
ଛିତ୍ତ୍ଵା ଆତ୍ମସନ୍ଦେହଂ ଉପାରମେତ
ସ୍ଵାନନ୍ଦତୁଷ୍ଟଃ ଅଖିଲ କାମୁକେଭ୍ଯଃ ॥ 23॥
ନ ଆତ୍ମା ଵପୁଃ ପାର୍ଥିଵଂ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି
ଦେଵାଃ ହି ଅସୁଃ ଵାଯୁଜଲଂ ହୁତାଶଃ ।
ମନଃ ଅନ୍ନମାତ୍ରଂ ଧିଷଣା ଚ ସତ୍ତ୍ଵମ୍
ଅହଙ୍କୃତିଃ ଖଂ କ୍ଷିତିଃ ଅର୍ଥସାମ୍ଯମ୍ ॥ 24॥
ସମାହିତୈଃ କଃ କରଣୈଃ ଗୁଣାତ୍ମଭିଃ
ଗୁଣଃ ଭଵେତ୍ ମତ୍ସୁଵିଵିକ୍ତଧାମ୍ନଃ ।
ଵିକ୍ଷିପ୍ଯମାଣୈଃ ଉତ କିଂ ନ ଦୂଷଣମ୍
ଘନୈଃ ଉପେତୈଃ ଵିଗତୈଃ ରଵେଃ କିମ୍ ॥ 25॥
ଯଥା ନଭଃ ଵାଯୁ ଅନଲ ଅମ୍ବୁ ଭୂ ଗୁଣୈଃ
ଗତାଗତୈଃ ଵର୍ତୁଗୁଣୈଃ ନ ସଜ୍ଜତେ ।
ତଥା ଅକ୍ଷରଂ ସତ୍ତ୍ଵ ରଜଃ ତମଃ ମଲୈଃ
ଅହମ୍ମତେଃ ସଂସୃତିହେତୁଭିଃ ପରମ୍ ॥ 26॥
ତଥାପି ସଙ୍ଗଃ ପରିଵର୍ଜନୀଯଃ
ଗୁଣେଷୁ ମାଯାରଚିତେଷୁ ତାଵତ୍ ।
ମଦ୍ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ଦୃଢେନ ଯାଵତ୍
ରଜଃ ନିରସ୍ଯେତ ମନଃକଷାଯଃ ॥ 27॥
ଯଥା ଆମଯଃ ଅସାଧୁ ଚିକିତ୍ସିତଃ ନୃଣାମ୍
ପୁନଃ ପୁନଃ ସନ୍ତୁଦତି ପ୍ରରୋହନ୍ ।
ଏଵଂ ମନଃ ଅପକ୍ଵ କଷଯ କର୍ମ
କୁଯୋଗିନଂ ଵିଧ୍ଯତି ସର୍ଵସଙ୍ଗମ୍ ॥ 28॥
କୁଯୋଗିନଃ ଯେ ଵିହିତ ଅନ୍ତରାଯୈଃ
ମନୁଷ୍ଯଭୂତୈଃ ତ୍ରିଦଶ ଉପସୃଷ୍ଟୈଃ ।
ତେ ପ୍ରାକ୍ତନ ଅଭ୍ଯାସବଲେନ ଭୂଯଃ
ଯୁଞ୍ଜନ୍ତି ଯୋଗଂ ନ ତୁ କର୍ମତନ୍ତ୍ରମ୍ ॥ 29॥
କରୋତି କର୍ମ କ୍ରିଯତେ ଚ ଜନ୍ତୁଃ
କେନାପି ଅସୌ ଚୋଦିତଃ ଆନିପାତାତ୍ ।
ନ ତତ୍ର ଵିଦ୍ଵାନ୍ପ୍ରକୃତୌ ସ୍ଥିତଃ ଅପି
ନିଵୃତ୍ତ ତୃଷ୍ଣଃ ସ୍ଵସୁଖ ଅନୁଭୂତ୍ଯା ॥ 30॥
ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଆସୀନଂ ଉତ ଵ୍ରଜନ୍ତମ୍
ଶଯାନଂ ଉକ୍ଷନ୍ତଂ ଅଦନ୍ତଂ ଅନ୍ନମ୍ ।
ସ୍ଵଭାଵଂ ଅନ୍ଯତ୍ କିଂ ଅପି ଇହମାନମ୍
ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମସ୍ଥମତିଃ ନ ଵେଦ ॥ 31॥
ଯଦି ସ୍ମ ପଶ୍ଯତି ଅସତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଅଥ
ନାନା ଅନୁମାନେନ ଵିରୁଦ୍ଧଂ ଅନ୍ଯତ୍ ।
ନ ମନ୍ଯତେ ଵସ୍ତୁତଯା ମନୀଷୀ
ସ୍ଵାପ୍ନଂ ଯଥା ଉତ୍ଥାଯ ତିରୋଦଧାନମ୍ ॥ 32॥
ପୂର୍ଵଂ ଗୃହୀତଂ ଗୁଣକର୍ମଚିତ୍ରମ୍
ଅଜ୍ଞାନଂ ଆତ୍ମନି ଅଵିଵିକ୍ତଂ ଅଙ୍ଗ ।
ନିଵର୍ତତେ ତତ୍ ପୁନଃ ଈକ୍ଷଯା ଏଵ
ନ ଗୃହ୍ଯତେ ନ ଅପି ଵିସୃଜ୍ଯ ଆତ୍ମା ॥ 33॥
ଯଥା ହି ଭାନୋଃ ଉଦଯଃ ନୃଚକ୍ଷୁଷାମ୍
ତମଃ ନିହନ୍ଯାତ୍ ନ ତୁ ସଦ୍ଵିଧତ୍ତେ ।
ଏଵଂ ସମୀକ୍ଷା ନିପୁଣା ସତୀ ମେ
ହନ୍ଯାତ୍ ତମିସ୍ରଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧେଃ ॥ 34॥
ଏଷଃ ସ୍ଵଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ଅଜଃ ଅପ୍ରମେଯଃ
ମହାନୁଭୂତିଃ ସକଲାନୁଭୂତିଃ ।
ଏକଃ ଅଦ୍ଵିତୀଯଃ ଵଚସାଂ ଵିରାମେ
ଯେନ ଈଶିତା ଵାକ୍ ଅସଵଃ ଚରନ୍ତି ॥ 35॥
ଏତାଵାନ୍ ଆତ୍ମସମ୍ମୋହଃ ଯତ୍ ଵିକଲ୍ପଃ ତୁ କେଵଲେ ।
ଆତ୍ମନ୍ ନୃତେ ସ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ଅଵଲମ୍ବଃ ନ ଯସ୍ଯ ହି ॥36॥
ଯତ୍ ନାମ ଆକୃତିଭିଃ ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ପଞ୍ଚଵର୍ଣଂ ଅବାଧିତମ୍ ।
ଵ୍ଯର୍ଥେନ ଅପି ଅର୍ଥଵାଦଃ ଅଯଂ ଦ୍ଵଯଂ ପଣ୍ଡିତମାନିନାମ୍ ॥ 37॥
ଯୋଗିନଃ ଅପକ୍ଵଯୋଗସ୍ଯ ଯୁଞ୍ଜତଃ କାଯଃ ଉତ୍ଥିତୈଃ ।
ଉପସର୍ଗୈଃ ଵିହନ୍ଯେତ ତତ୍ର ଅଯଂ ଵିହିତଃ ଵିଧିଃ ॥ 38॥
ଯୋଗଧାରଣଯା କାଂଶ୍ଚିତ୍ ଆସନୈଃ ଧାରଣ ଅନ୍ଵିତୈଃ ।
ତପୋମନ୍ତ୍ରୌଷଧୈଃ କାଂଶ୍ଚିତ୍ ଉପସର୍ଗାନ୍ ଵିନିର୍ଦହେତ୍ ॥ 39॥
କାଂଶ୍ଚିତ୍ ମମ ଅନୁଧ୍ଯାନେନ ନାମସଙ୍କୀର୍ତନ ଆଦିଭିଃ ।
ଯୋଗେଶ୍ଵର ଅନୁଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵା ହନ୍ଯାତ୍ ଅଶୁଭଦାନ୍ ଶନୈଃ ॥ 40॥
କେଚିତ୍ ଦେହଂ ଇମଂ ଧୀରାଃ ସୁକଲ୍ପଂ ଵଯସି ସ୍ଥିରମ୍ ।
ଵିଧାଯ ଵିଵିଧ ଉପାଯୈଃ ଅଥ ଯୁଞ୍ଜନ୍ତି ସିଦ୍ଧଯେ ॥ 41॥
ନ ହି ତତ୍ କୁଶଲାତ୍ ଦୃତ୍ଯଂ ତତ୍ ଆଯାସଃ ହି ଅପାର୍ଥକଃ ।
ଅନ୍ତଵତ୍ତ୍ଵାତ୍ ଶରୀରସ୍ଯ ଫଲସ୍ଯ ଇଵ ଵନସ୍ପତେଃ ॥ 42॥
ଯୋଗଂ ନିଷେଵତଃ ନିତ୍ଯଂ କାଯଃ ଚେତ୍ କଲ୍ପତାଂ ଇଯାତ୍ ।
ତତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଦଧ୍ଯାତ୍ ନ ମତିମାନ୍ ଯୋଗଂ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ମତ୍ପରଃ ॥ 43॥
ଯୋଗଚର୍ଯାଂ ଇମାଂ ଯୋଗୀ ଵିଚରନ୍ ମତ୍ ଵ୍ଯପାଶ୍ରଯଃ ।
ନ ଅନ୍ତରାଯୈଃ ଵିହନ୍ଯେତ ନିଃସ୍ପୃହଃ ସ୍ଵସୁଖାନୁଭୂଃ ॥ 44॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦୁଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ପରମାର୍ଥନିର୍ଣଯୋ ନାମ ଅଷ୍ଟାଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 28॥
ଅଥ ଏକୋନତ୍ରିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ ।
ସୁଦୁସ୍ତରାଂ ଇମାଂ ମନ୍ଯେ ଯୋଗଚର୍ଯାଂ ଅନାତ୍ମନଃ ।
ଯଥା ଅଞ୍ଜସା ପୁମାନ୍ ସିହ୍ଯେତ୍ ତତ୍ ମେ ବ୍ରୂହି ଅଞ୍ଜସା ଅଚ୍ଯୁତ ॥ 1॥
ପ୍ରାଯଶଃ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ଯୁଞ୍ଜନ୍ତଃ ଯୋଗିନଃ ମନଃ ।
ଵିଷୀଦନ୍ତି ଅସମାଧାନାତ୍ ମନୋନିଗ୍ରହକର୍ଶିତାଃ ॥ 2॥
ଅଥ ଅତଃ ଆନନ୍ଦଦୁଘଂ ପଦାମ୍ବୁଜମ୍
ହଂସାଃ ଶ୍ରଯେରନ୍ ଅରଵିନ୍ଦଲୋଚନ ।
ସୁଖଂ ନୁ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ଯୋଗକର୍ମଭିଃ
ତ୍ଵତ୍ ମାଯଯା ଅମୀ ଵିହତାଃ ନ ମାନିନଃ ॥ 3॥
କିଂ ଚିତ୍ରଂ ଅଚ୍ଯୁତ ତଵ ଏତତ୍ ଅଶେଷବନ୍ଧଃ
ଦାସେଷୁ ଅନନ୍ଯଶରଣେଷୁ ଯତ୍ ଆତ୍ମ ସାତ୍ତ୍ଵମ୍ ।
ଯଃ ଅରୋଚଯତ୍ସହ ମୃଗୈଃ ସ୍ଵଯଂ ଈଶ୍ଵରାଣାମ୍
ଶ୍ରୀମତ୍ କିରୀଟ ତଟ ପୀଡିତ ପାଦ ପୀଠଃ ॥ 4॥
ତଂ ତ୍ଵା ଅଖିଲ ଆତ୍ମଦଯିତ ଈଶ୍ଵରଂ ଆଶ୍ରିତାନାମ୍
ସର୍ଵ ଅର୍ଥଦଂ ସ୍ଵକୃତଵିତ୍ ଵିସୃଜେତ କଃ ନୁ ।
କଃ ଵା ଭଜେତ୍ କିଂ ଅପି ଵିସ୍ମୃତଯେ ଅନୁ ଭୂତ୍ଯୈ
କିଂ ଵା ଭଵେତ୍ ନ ତଵ ପାଦରଜୋଜୁଷାଂ ନଃ ॥ 5॥
ନ ଏଵ ଉପଯନ୍ତି ଅପଚିତିଂ କଵଯଃ ତଵ ଈଶ
ବ୍ରହ୍ମାଯୁଷା ଅପି କୃତଂ ଋଧମୁଦଃ ସ୍ମରନ୍ତଃ ।
ଯଃ ଅନ୍ତର୍ବହିଃ ତନୁଭୃତାଂ ଅଶୁଭଂ ଵିଧୁନ୍ଵନ୍
ଆଚାର୍ଯଚୈତ୍ଯଵପୁଷା ସ୍ଵଗତଂ ଵ୍ଯନକ୍ତି ॥ 6॥
ଶ୍ରୀଶୁକଃ ଉଵାଚ ।
ଇତି ଉଦ୍ଧଵେନ ଅତି ଅନୁରକ୍ତ ଚେତସା
ପୃଷ୍ଟଃ ଜଗତ୍କ୍ରୀଡନକଃ ସ୍ଵଶକ୍ତିଭିଃ ।
ଗୃହୀତ ମୂର୍ତିତ୍ରଯଃ ଈଶ୍ଵର ଈଶ୍ଵରଃ
ଜଗାଦ ସପ୍ରେମ ମନୋହରସ୍ମିତଃ ॥ 7॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ହନ୍ତ ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ମମ ଧର୍ମାନ୍ ସୁମଙ୍ଗଲାମ୍ ।
ଯାନ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଆଚରନ୍ ମର୍ତ୍ଯଃ ମୃତ୍ଯୁଂ ଜଯତି ଦୁର୍ଜଯମ୍ ॥ 8॥
କୁର୍ଯାତ୍ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ମଦର୍ଥଂ ଶନକୈଃ ସ୍ମରନ୍ ।
ମଯି ଅର୍ପିତ ମନଃ ଚିତ୍ତଃ ମତ୍ ଧର୍ମ ଆତ୍ମମନୋରତିଃ ॥ 9॥
ଦେଶାନ୍ ପୁଣ୍ଯାନ୍ ଆଶ୍ରଯେତ ମଦ୍ଭକ୍ତୈଃ ସାଧୁଭିଃ ଶ୍ରିତାନ୍ ।
ଦେଵ ଆସୁର ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ମଦ୍ଭକ୍ତ ଆଚରିତାନି ଚ ॥ 10॥
ପୃଥକ୍ ସତ୍ରେଣ ଵା ମହ୍ଯଂ ପର୍ଵଯାତ୍ରା ମହୋତ୍ସଵାନ୍ ।
କାରଯେତ୍ ଗୀତନୃତ୍ଯ ଆଦ୍ଯୈଃ ମହାରାଜ ଵିଭୂତିଭିଃ ॥ 11॥
ମାଂ ଏଵ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ବହିଃ ଅନ୍ତଃ ଅପାଵୃତମ୍ ।
ଈକ୍ଷେତ ଆତ୍ମନି ଚ ଆତ୍ମାନଂ ଯଥା ଖଂ ଅମଲ ଆଶଯଃ ॥ 12॥
ଇତି ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ମଦ୍ଭାଵେନ ମହାଦ୍ଯୁତେ ।
ସଭାଜଯନ୍ ମନ୍ଯମାନଃ ଜ୍ଞାନଂ କେଵଲଂ ଆଶ୍ରିତଃ ॥ 13॥
ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପୁଲ୍କସେ ସ୍ତେନେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯେ ଅର୍କେ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗକେ ।
ଅକ୍ରୂରେ କ୍ରୂରକେ ଚ ଏଵ ସମଦୃକ୍ ପଣ୍ଡିତଃ ମତଃ ॥ 14॥
ନରେଷୁ ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ମଦ୍ଭାଵଂ ପୁଂସଃ ଭାଵଯତଃ ଅଚିରାତ୍ ।
ସ୍ପର୍ଧା ଅସୂଯା ତିରସ୍କାରାଃ ସାହଙ୍କାରାଃ ଵିଯନ୍ତି ହି ॥ 15॥
ଵିସୃଜ୍ଯ ସ୍ମଯମାନାନ୍ ସ୍ଵାନ୍ ଦୃଶଂ ଵ୍ରୀଡାଂ ଚ ଦୈହିକୀମ୍ ।
ପ୍ରଣମେତ୍ ଦଣ୍ଡଵତ୍ ଭୂମୌ ଆଶ୍ଵ ଚାଣ୍ଡାଲ ଗୋ ଖରମ୍ ॥ 16॥
ଯାଵତ୍ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ମଦ୍ଭାଵଃ ନ ଉପଜାଯତେ ।
ତାଵତ୍ ଏଵଂ ଉପାସୀତ ଵାଙ୍ ମନ କାଯ ଵୃତ୍ତିଭିଃ ॥ 17॥
ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମକଂ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯଯା ଆତ୍ମ ମନୀଷଯା ।
ପରିପଶ୍ଯନ୍ ଉପରମେତ୍ ସର୍ଵତଃ ମୁକ୍ତ ସଂଶଯଃ ॥ 18॥
ଅଯଂ ହି ସର୍ଵକଲ୍ପାନାଂ ସଧ୍ରୀଚୀନଃ ମତଃ ମମ ।
ମଦ୍ଭାଵଃ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ମନୋଵାକ୍କାଯଵୃତ୍ତିଭିଃ ॥ 19॥
ନ ହି ଅଙ୍ଗ ଉପକ୍ରମେ ଧ୍ଵଂସଃ ମଦ୍ଧର୍ମସ୍ଯ ଉଦ୍ଧଵ ଅଣୁ ଅପି ।
ମଯା ଵ୍ଯଵସିତଃ ସମ୍ଯକ୍ ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵାତ୍ ଅନାଶିଷଃ ॥ 20॥
ଯଃ ଯଃ ମଯି ପରେ ଧର୍ମଃ କଲ୍ପ୍ଯତେ ନିଷ୍ଫଲାଯ ଚେତ୍ ।
ତତ୍ ଆଯାସଃ ନିରର୍ଥଃ ସ୍ଯାତ୍ ଭଯାଦେଃ ଇଵ ସତ୍ତ୍ମ ॥ 21॥
ଏଷା ବୁଦ୍ଧିମତାଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ମନୀଷା ଚ ମନୀଷିଣାମ୍ ।
ଯତ୍ ସତ୍ଯଂ ଅନୃତେନ ଇହ ମର୍ତ୍ଯେନ ଆପ୍ନୋତି ମା ଅମୃତମ୍ ॥ 22॥
ଏଷ ତେ ଅଭିହିତଃ କୃତ୍ସ୍ନଃ ବ୍ରହ୍ମଵାଦସ୍ଯ ସଙ୍ଗ୍ରହଃ ।
ସମାସଵ୍ଯାସଵିଧିନା ଦେଵାନାଂ ଅପି ଦୁର୍ଗମଃ ॥ 23॥
ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ ତେ ଗଦିତଂ ଜ୍ଞାନଂ ଵିସ୍ପଷ୍ଟଯୁକ୍ତିମତ୍ ।
ଏତତ୍ ଵିଜ୍ଞାଯ ମୁଚ୍ଯେତ ପୁରୁଷଃ ନଷ୍ଟସଂଶଯଃ ॥ 24॥
ସୁଵିଵିକ୍ତଂ ତଵ ପ୍ରଶ୍ନଂ ମଯା ଏତତ୍ ଅପି ଧାରଯେତ୍ ।
ସନାତନଂ ବ୍ରହ୍ମଗୁହ୍ଯଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ॥ 25॥
ଯଃ ଏତତ୍ ମମ ଭକ୍ତେଷୁ ସମ୍ପ୍ରଦଦ୍ଯାତ୍ ସୁପୁଷ୍କଲମ୍ ।
ତସ୍ଯ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମଦାଯସ୍ଯ ଦଦାମି ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନା ॥ 26॥
ଯଃ ଏତତ୍ ସମଧୀଯୀତ ପଵିତ୍ରଂ ପରମଂ ଶୁଚି ।
ସଃ ପୂଯେତ ଅହଃ ଅହଃ ମାଂ ଜ୍ଞାନଦୀପେନ ଦର୍ଶଯନ୍ ॥ 27॥
ଯଃ ଏତତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ନିତ୍ଯଂ ଅଵ୍ଯଗ୍ରଃ ଶ୍ରୁଣୁଯାତ୍ ନରଃ ।
ମଯି ଭକ୍ତିଂ ପରାଂ କୁର୍ଵନ୍ କର୍ମଭିଃ ନ ସଃ ବଧ୍ଯତେ ॥ 28॥
ଅପି ଉଦ୍ଧଵ ତ୍ଵଯା ବ୍ରହ୍ମ ସଖେ ସମଵଧାରିତମ୍ ।
ଅପି ତେ ଵିଗତଃ ମୋହଃ ଶୋକଃ ଚ ଅସୌ ମନୋଭଵଃ ॥ 29॥
ନ ଏତତ୍ ତ୍ଵଯା ଦାମ୍ଭିକାଯ ନାସ୍ତିକାଯ ଶଠାଯ ଚ ।
ଅଶୁଶ୍ରୂଷୋଃ ଅଭକ୍ତାଯ ଦୁର୍ଵିନୀତାଯ ଦୀଯତାମ୍ ॥ 30॥
ଏତୈଃ ଦୋଷୈଃ ଵିହୀନାଯ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯାଯ ପ୍ରିଯାଯ ଚ ।
ସାଧଵେ ଶୁଚଯେ ବ୍ରୂଯାତ୍ ଭକ୍ତିଃ ସ୍ଯାତ୍ ଶୂଦ୍ର ଯୋଷିତାମ୍ ॥ 31॥
ନ ଏତତ୍ ଵିଜ୍ଞାଯ ଜିଜ୍ଞାସୋଃ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ ।
ପୀତ୍ଵା ପୀଯୂଷଂ ଅମୃତଂ ପାତଵ୍ଯଂ ନ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ ॥ 32॥
ଜ୍ଞାନେ କର୍ମଣି ଯୋଗେ ଚ ଵାର୍ତାଯାଂ ଦଣ୍ଡଧାରଣେ ।
ଯାଵାନ୍ ଅର୍ଥଃ ନୃଣାଂ ତାତ ତାଵାନ୍ ତେ ଅହଂ ଚତୁର୍ଵିଧଃ ॥ 33॥
ମର୍ତ୍ଯଃ ଯଦା ତ୍ଯକ୍ତ ସମସ୍ତକର୍ମା
ନିଵେଦିତାତ୍ମା ଵିଚିକୀର୍ଷିତଃ ମେ ।
ତଦା ଅମୃତତ୍ଵଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯମାନଃ
ମଯା ଆତ୍ମଭୂଯାଯ ଚ କଲ୍ପତେ ଵୈ ॥ 34॥
ଶ୍ରୀଶୁକଃ ଉଵାଚ ।
ସଃ ଏଵଂ ଆଦର୍ଶିତ ଯୋଗମାର୍ଗଃ
ତଦା ଉତ୍ତମ ଶ୍ଲୋକଵଚଃ ନିଶମ୍ଯ ।
ବଦ୍ଧ ଅଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରୀତି ଉପରୁଦ୍ଧ କଣ୍ଠଃ
ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ଊଚେଃ ଅଶ୍ରୁ ପରିପ୍ଲୁତ ଅକ୍ଷଃ ॥ 35॥
ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରଣଯ ଅଵଘୂର୍ଣମ୍
ଧୈର୍ଯେଣ ରାଜନ୍ ବହୁ ମନ୍ଯମାନଃ ।
କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରାହ ଯଦୁପ୍ରଵୀରମ୍
ଶୀର୍ଷ୍ଣା ସ୍ପୃଶନ୍ ତତ୍ ଚରଣ ଅରଵିନ୍ଦମ୍ ॥ 36॥
ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ ।
ଵିଦ୍ରାଵିତଃ ମୋହ ମହା ଅନ୍ଧକାରଃ
ଯଃ ଆଶ୍ରିତଃ ମେ ତଵ ସନ୍ନିଧାନାତ୍ ।
ଵିଭାଵସୋଃ କିଂ ନୁ ସମୀପଗସ୍ଯ
ଶୀତଂ ତମଃ ଭୀଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଅଜ ଅଦ୍ଯ ॥ 37॥
ପ୍ରତ୍ଯର୍ପିତଃ ମେ ଭଵତା ଅନୁକମ୍ପିନା
ଭୃତ୍ଯାଯ ଵିଜ୍ଞାନମଯଃ ପ୍ରଦୀପଃ ।
ହିତ୍ଵା କୃତଜ୍ଞଃ ତଵ ପାଦମୂଲମ୍
କଃ ଅନ୍ଯତ୍ ସମୀଯାତ୍ ଶରଣଂ ତ୍ଵଦୀଯମ୍ ॥ 38॥
ଵୃକ୍ଣଃ ଚ ମେ ସୁଦୃଢଃ ସ୍ନେହପାଶଃ
ଦାଶାର୍ହ ଵୃଷ୍ଣି ଅନ୍ଧକ ସାତ୍ଵତେଷୁ ।
ପ୍ରସାରିତଃ ସୃଷ୍ଟିଵିଵୃଦ୍ଧଯେ ତ୍ଵଯା
ସ୍ଵମାଯଯା ହି ଆତ୍ମ ସୁବୋଧ ହେତିନା ॥ 39॥
ନମଃ ଅସ୍ତୁ ତେ ମହାଯୋଗିନ୍ ପ୍ରପନ୍ନଂ ଅନୁଶାଧି ମାମ୍ ।
ଯଥା ତ୍ଵତ୍ ଚରଣ ଅମ୍ଭୋଜେ ରତିଃ ସ୍ଯାତ୍ ଅନପାଯିନୀ ॥ 40॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଗଚ୍ଛ ଉଦ୍ଧଵ ମଯା ଆଦିଷ୍ଟଃ ବଦରି ଆଖ୍ଯଂ ମମ ଆଶ୍ରମମ୍ ।
ତତ୍ର ମତ୍ ପାଦ ତୀର୍ଥୋଦେ ସ୍ନାନ ଉପସ୍ପର୍ଶନୈଃ ଶୁଚିଃ ॥ 41॥
ଈକ୍ଷଯା ଅଲକନନ୍ଦାଯା ଵିଧୂତ ଅଶେଷ କଲ୍ମଷଃ ।
ଵସାନଃ ଵଲ୍କଲାନି ଅଙ୍ଗ ଵନ୍ଯଭୁକ୍ ସୁଖ ନିଃସ୍ପୃହଃ ॥ 42॥
ତିତିକ୍ଷୌଃ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମାତ୍ରାଣାଂ ସୁଶୀଲଃ ସଂଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ଶାନ୍ତଃ ସମାହିତଧିଯା ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସଂଯୁତଃ ॥ 43॥
ମତ୍ତଃ ଅନୁଶିକ୍ଷିତଂ ଯତ୍ ତେ ଵିଵିକ୍ତମନୁଭାଵଯନ୍ ।
ମଯି ଆଵେଶିତ ଵାକ୍ ଚିତ୍ତଃ ମଦ୍ଧର୍ମ ନିରତଃ ଭଵ ।
ଅତିଵ୍ରଜ୍ଯ ଗତୀଃ ତିସ୍ରଃ ମାଂ ଏଷ୍ଯସି ତତଃ ପରମ୍ ॥ 44॥
ଶ୍ରୀଶୁକଃ ଉଵାଚ ।
ସଃ ଏଵଂ ଉକ୍ତଃ ହରିମେଧସା ଉଦ୍ଧଵଃ
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ତଂ ପରିସୃତ୍ଯ ପାଦଯୋଃ ।
ଶିରଃ ନିଧାଯ ଅଶ୍ରୁକଲାଭିଃ ଆର୍ଦ୍ରଧୀଃ
ନ୍ଯଷିଞ୍ଚତ୍ ଅଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵପରଃ ଅପି ଉପକ୍ରମେ ॥ 45॥
ସୁଦୁସ୍ତ୍ଯଜ ସ୍ନେହ ଵିଯୋଗ କାତରଃ
ନ ଶକ୍ନୁଵନ୍ ତଂ ପରିହାତୁଂ ଆତୁରଃ ।
କୃଚ୍ଛ୍ରଂ ଯଯୌ ମୂର୍ଧନି ଭର୍ତୃପାଦୁକେ
ବିଭ୍ରନ୍ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଯଯୌ ପୁନଃ ପୁନଃ ॥ 46॥
ତତଃ ତଂ ଅନ୍ତର୍ହୃଦି ସନ୍ନିଵେଶ୍ଯ
ଗତଃ ମହାଭାଗଵତଃ ଵିଶାଲାମ୍ ।
ଯଥା ଉପଦିଷ୍ଟାଂ ଜଗତ୍ ଏକବନ୍ଧୁନା
ତତଃ ସମାସ୍ଥାଯ ହରେଃ ଅଗାତ୍ ଗତିମ୍ ॥ 47॥
ଯଃ ଏଅତତ୍ ଆନନ୍ଦ ସମୁଦ୍ର ସମ୍ଭୃତମ୍
ଜ୍ଞାନାମୃତଂ ଭାଗଵତାଯ ଭାଷିତମ୍ ।
କୃଷ୍ଣେଣ ଯୋଗେଶ୍ଵର ସେଵିତାଙ୍ଘ୍ରିଣା
ସଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧଯା ଆସେଵ୍ଯ ଜଗତ୍ ଵିମୁଚ୍ଯତେ ॥ 48॥
ଭଵଭଯ ଅପହନ୍ତୁଂ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସାରମ୍
ନିଗମକୃତ୍ ଉପଜହେ ଭୃଙ୍ଗଵତ୍ ଵେଦସାରମ୍ ।
ଅମୃତଂ ଉଦଧିତଃ ଚ ଅପାଯଯତ୍ ଭୃତ୍ଯଵର୍ଗାନ୍
ପୁରୁଷଂ ଋଷଭଂ ଆଦ୍ଯଂ କୃଷ୍ଣସଞ୍ଜ୍ଞଂ ନତଃ ଅସ୍ମି ॥ 49॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦୁଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ
ପରମାର୍ଥପ୍ରାପ୍ତିସୁଗମୋପାଯକଥନୋଦ୍ଧଵବଦରିକାଶ୍ରମପ୍ରଵେଶୋ
ନାମ ଏକୋନତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 29॥
ଅଥ ତ୍ରିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ ।
ରାଜା ଉଵାଚ ।
ତତଃ ମହାଭାଗଵତେ ଉଦ୍ଧଵେ ନିର୍ଗତେ ଵନମ୍ ।
ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାଂ କିଂ ଅକରୋତ୍ ଭଗଵାନ୍ ଭୂତଭାଵନଃ ॥ 1॥
ବ୍ରହ୍ମଶାପ ଉପସଂସୃଷ୍ଟେ ସ୍ଵକୁଲେ ଯାଦଵର୍ଷଭଃ ।
ପ୍ରେଯସୀଂ ସର୍ଵନେତ୍ରାଣାଂ ତନୁଂ ସଃ କଥଂ ଅତ୍ଯଜତ୍ ॥ 2॥
ପ୍ରତ୍ଯାକ୍ରଷ୍ଟୁଂ ନଯନଂ ଅବଲା ଯତ୍ର ଲଗ୍ନଂ ନ ଶେକୁଃ
କର୍ଣାଵିଷ୍ଟଂ ନ ସରତି ତତଃ ଯତ୍ ସତାଂ ଆତ୍ମଲଗ୍ନମ୍ ।
ଯତ୍ ଶ୍ରୀଃ ଵାଚାଂ ଜନଯତି ରତିଂ କିଂ ନୁ ମାନଂ କଵୀନାମ୍
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜିଷ୍ଣୋଃ ଯୁଧି ରଥଗତଂ ଯତ୍ ଚ ତତ୍ ସାମ୍ଯମ୍
ଈଯୁଃ ॥ 3॥
ଋଷିଃ ଉଵାଚ ।
ଦିଵି ଭୁଵି ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚ ମହୋତ୍ପାତାନ୍ ସମୁତ୍ଥିତାନ୍ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଆସୀନାନ୍ ସୁଧର୍ମାଯାଂ କୃଷ୍ଣଃ ପ୍ରାହ ଯଦୂନ୍ ଇଦମ୍ ॥ 4॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ଏତେ ଘୋରାଃ ମହୋତ୍ପାତାଃ ଦ୍ଵାର୍ଵତ୍ଯାଂ ଯମକେତଵଃ ।
ମୁହୂର୍ତଂ ଅପି ନ ସ୍ଥେଯଂ ଅତ୍ର ନଃ ଯଦୁପୁଙ୍ଗଵାଃ ॥ 5॥
ସ୍ତ୍ରିଯଃ ବାଲାଃ ଚ ଵୃଦ୍ଧାଃ ଚ ଶଙ୍ଖୋଦ୍ଧାରଂ ଵ୍ରଜନ୍ତ୍ଵିତଃ ।
ଵଯଂ ପ୍ରଭାସଂ ଯାସ୍ଯାମଃ ଯତ୍ର ପ୍ରତ୍ଯକ୍ ସରସ୍ଵତୀ ॥ 6॥
ତତ୍ର ଅଭିଷିଚ୍ଯ ଶୁଚଯ ଉପୋଷ୍ଯ ସୁସମାହିତାଃ ।
ଦେଵତାଃ ପୂଜଯିଷ୍ଯାମଃ ସ୍ନପନ ଆଲେପନ ଅର୍ହଣୈଃ ॥7॥
ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ତୁ ମହାଭାଗାନ୍ କୃତସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନା ଵଯମ୍ ।
ଗୋ ଭୂ ହିରଣ୍ଯ ଵାସୋଭିଃ ଗଜ ଅଶ୍ଵରଥ ଵେଶ୍ମଭିଃ ॥ 8॥
ଵିଧିଃ ଏଷଃ ହି ଅରିଷ୍ଟଘ୍ନଃ ମଙ୍ଗଲ ଆଯନଂ ଉତ୍ତମମ୍ ।
ଦେଵ ଦ୍ଵିଜ ଗଵାଂ ପୂଜା ଭୂତେଷୁ ପରମଃ ଭଵଃ ॥ 9॥
ଇତି ସର୍ଵେ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଯଦୁଵୃଦ୍ଧାଃ ମଧୁଦ୍ଵିଷଃ ।
ତଥା ଇତି ନୌଭିଃ ଉତ୍ତୀର୍ଯ ପ୍ରଭାସଂ ପ୍ରଯଯୂ ରଥୈଃ ॥ 10॥
ତସ୍ମିନ୍ ଭଗଵତା ଆଦିଷ୍ଟଂ ଯଦୁଦେଵେନ ଯାଦଵା ।
ଚକ୍ରୁଃ ପରଭଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ସର୍ଵଶ୍ରେଯ ଉପବୃଂହିତମ୍ ॥ 11॥
ତତଃ ତସ୍ମିନ୍ ମହାପାନଂ ପପୁଃ ମୈରେଯକଂ ମଧୁ ।
ଦିଷ୍ଟ ଵିଭ୍ରଂଶିତ ଧିଯଃ ଯତ୍ ଦ୍ରଵୈଃ ଭ୍ରଶ୍ଯତେ ମତିଃ ॥ 12॥
ମହାପାନ ଅଭିମତ୍ତାନାଂ ଵୀରାଣାଂ ଦୃପ୍ତଚେତସାମ୍ ।
କୃଷ୍ଣମାଯା ଵିମୂଢାନାଂ ସଙ୍ଘର୍ଷଃ ସୁମହାନ୍ ଅଭୂତ୍ ॥ 13॥
ଯୁଯୁଧୁଃ କ୍ରୋଧସଂରବ୍ଧା ଵେଲାଯାଂ ଆତତାଯିନଃ ।
ଧନୁଭିଃ ଅସିଭିଃ ମଲ୍ଲୈଃ ଗଦାଭିଃ ତାଂ ଅରର୍ଷ୍ଟିଭିଃ ॥ 14॥
ପତତ୍ପତାକୈ ରଥକୁଞ୍ଜରାଦିଭିଃ
ଖର ଉଷ୍ଟ୍ର ଗୋଭିଃ ମହିଷୈଃ ନରୈଃ ଅପି ।
ମିଥଃ ସମେତ୍ଯ ଅଶ୍ଵତରୈଃ ସୁଦୁର୍ମଦା
ନ୍ଯହନ୍ ଶରର୍ଦଦ୍ଭିଃ ଇଵ ଦ୍ଵିପା ଵନେ ॥ 15॥
ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନ ସାମ୍ବୌ ଯୁଧି ରୂଢମତ୍ସରୌ
ଅକ୍ରୂର ଭୋଜୌ ଅନିରୁଦ୍ଧ ସାତ୍ଯକୀ ।
ସୁଭଦ୍ର ସଙ୍ଗ୍ରାମଜିତୌ ସୁଦାରୁଣୌ
ଗଦୌ ସୁମିତ୍ରା ସୁରଥୌ ସମୀଯତୁଃ ॥ 16॥
ଅନ୍ଯେ ଚ ଯେ ଵୈ ନିଶଠ ଉଲ୍ମୁକ ଆଦଯଃ
ସହସ୍ରଜିତ୍ ଶତଜିତ୍ ଭାନୁ ମୁଖ୍ଯାଃ ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଆସାଦ୍ଯ ମଦାନ୍ଧକାରିତା
ଜଘ୍ନୁଃ ମୁକୁନ୍ଦେନ ଵିମୋହିତା ଭୃଶମ୍ ॥ 17॥
ଦାଶାର୍ହ ଵୃଷ୍ଣି ଅନ୍ଧକ ଭୋଜ ସାତ୍ଵତା
ମଧୁ ଅର୍ବୁଦା ମାଥୁରଶୂରସେନାଃ ।
ଵିସର୍ଜନାଃ କୁକୁରାଃ କୁନ୍ତଯଃ ଚ
ମିଥଃ ତତଃ ତେ ଅଥ ଵିସୃଜ୍ଯ ସୌହୃଦମ୍ ॥ 18॥
ପୁତ୍ରାଃ ଅଯୁଧ୍ଯନ୍ ପିତୃଭିଃ ଭ୍ରାତୃଭିଃ ଚ
ସ୍ଵସ୍ତ୍ରୀଯ ଦୌହିତ୍ର ପିତୃଵ୍ଯମାତୁଲୈଃ ।
ମିତ୍ରାଣି ମିତ୍ରୈଃ ସୁହୃଦଃ ସୁହୃଦ୍ଭିଃ
ଜ୍ଞାତୀଂସ୍ତ୍ଵହନ୍ ଜ୍ଞାତଯଃ ଏଵ ମୂଢାଃ ॥ 19॥
ଶରେଷୁ କ୍ଷୀଯମାଣେଷୁ ଭଜ୍ଯମାନେଷୁ ଧନ୍ଵସୁ ।
ଶସ୍ତ୍ରେଷୁ କ୍ଷୀଯମାଣେଷୁ ମୁଷ୍ଟିଭିଃ ଜହ୍ରୁଃ ଏରକାଃ ॥ 20॥
ତାଃ ଵଜ୍ରକଲ୍ପାଃ ହି ଅଭଵନ୍ ପରିଘାଃ ମୁଷ୍ଟିନାଃ ଭୃତାଃ ।
ଜଘ୍ନୁଃ ଦ୍ଵିଷଃ ତୈଃ କୃଷ୍ଣେନ ଵାର୍ଯମାଣାଃ ତୁ ତଂ ଚ ତେ ॥ 21॥
ପ୍ରତ୍ଯନୀକଂ ମନ୍ଯମାନାଃ ବଲଭଦ୍ରଂ ଚ ମୋହିତାଃ ।
ହନ୍ତୁଂ କୃତଧିଯଃ ରାଜନ୍ ଆପନ୍ନାଃ ଆତତାଯିନଃ ॥ 22॥
ଅଥ ତୌ ଅପି ସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୌ ଉଦ୍ଯମ୍ଯ କୁରୁନନ୍ଦନ ।
ଏରକା ମୁଷ୍ଟି ପରିଘୌ ଜରନ୍ତୌ ଜଘ୍ନତୁଃ ଯୁଧି ॥ 23॥
ବ୍ରହ୍ମଶାପ ଉପସୃଷ୍ଟାନାଂ କୃଷ୍ଣମାଯାଵୃତ ଆତ୍ମନାମ୍ ।
ସ୍ପର୍ଧାକ୍ରୋଧଃ କ୍ଷଯଂ ନିନ୍ଯେ ଵୈଣଵଃ ଅଗ୍ନିଃ ଯଥା ଵନମ୍ ॥ 24॥
ଏଵଂ ନଷ୍ଟେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ କୁଲେଷୁ ସ୍ଵେଷୁ କେଶଵଃ ।
ଅଵତାରିତଃ ଭୁଵଃ ଭାରଃ ଇତି ମେନେ ଅଵଶେଷିତଃ ॥ 25॥
ରାମଃ ସମୁଦ୍ରଵେଲାଯାଂ ଯୋଗଂ ଆସ୍ଥାଯ ପୌରୁଷମ୍ ।
ତତ୍ ତ୍ଯାଜ ଲୋକଂ ମାନୁଷ୍ଯଂ ସଂଯୋଜ୍ଯ ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନି ॥ 26॥
ରାମନିର୍ଯାଣଂ ଆଲୋକ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ଦେଵକୀସୁତଃ ।
ନିଷସାଦ ଧରୋପସ୍ଥେ ତୂଷ୍ଣୀଂ ଆସାଦ୍ଯ ପିପ୍ପଲମ୍ ॥ 27॥
ବିଭ୍ରତ୍ ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ରୂପଂ ଭ୍ରାଜିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭଯା ସ୍ଵଯା ।
ଦିଶଃ ଵିତିମାରାଃ କୁର୍ଵନ୍ ଵିଧୂମଃ ଇଵ ପାଵକଃ ॥ 28॥
ଶ୍ରୀଵତ୍ସାଙ୍କଂ ଘନଶ୍ଯାମଂ ତପ୍ତ ହାଟକ ଵର୍ଚସମ୍ ।
କୌଶେଯ ଅମ୍ବର ଯୁଗ୍ମେନ ପରିଵୀତଂ ସୁମଙ୍ଗଲମ୍ ॥ 29॥
ସୁନ୍ଦର ସ୍ମିତ ଵକ୍ତ୍ର ଅବ୍ଜଂ ନୀଲ କୁନ୍ତଲ ମଣ୍ଡିତମ୍ ।
ପୁଣ୍ଡରୀକ ଅଭିରାମାକ୍ଷଂ ସ୍ଫୁରନ୍ ମକର କୁଣ୍ଡଲମ୍ ॥ 30॥
କଟିସୂତ୍ର ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର କିରୀଟ କଟକ ଅଙ୍ଗଦୈଃ ।
ହାର ନୂପୁର ମୁଦ୍ରାଭିଃ କୌସ୍ତୁଭେନ ଵିରାଜିତମ୍ ॥ 31॥
ଵନମାଲା ପରୀତାଙ୍ଗଂ ମୂର୍ତିମଦ୍ଭିଃ ନିଜ ଆଯୁଧୈଃ ।
କୃତ୍ଵା ଉରୌ ଦକ୍ଷିଣେ ପାଦଂ ଆସୀନଂ ପଙ୍କଜ ଅରୁଣମ୍ ॥ 32॥
ମୁସଲୌ ଅଶେଷାଯଃ ଖଣ୍ଡକୃତେଷୁଃ ଲୁବ୍ଧକଃ ଜରାଃ ।
ମୃଗାସ୍ଯ ଆକାରଂ ତତ୍ ଚରଣଂ ଵିଵ୍ଯାଧ ମୃଗଶଙ୍କଯା ॥ 33॥
ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ତଂ ପୁରୁଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଃ କୃତ କିଲ୍ବିଷଃ ।
ଭୀତଃ ପପାତ ଶିରସା ପାଦଯୋଃ ଅସୁରଦ୍ଵିଷଃ ॥ 34॥
ଅଜାନତା କୃତଂ ଇଦଂ ପାପେନ ମଧୁସୂଦନ ।
କ୍ଷନ୍ତୁଂ ଅର୍ହସି ପାପସ୍ଯ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକଃ ମେ ଅନଘ ॥ 35॥
ଯସ୍ଯ ଅନୁସ୍ମରଣଂ ନୄଣାଂ ଅଜ୍ଞାନ ଧ୍ଵାନ୍ତ ନାଶନମ୍ ।
ଵଦନ୍ତି ତସ୍ଯ ତେ ଵିଷ୍ଣୋ ମଯା ଅସାଧୁ କୃତଂ ପ୍ରଭୋ ॥ 36॥
ତତ୍ ମା ଆଶୁ ଜହି ଵୈକୁଣ୍ଠ ପାପ୍ମାନଂ ମୃଗ ଲୁବ୍ଧକମ୍ ।
ଯଥା ପୁନଃ ଅହଂ ତୁ ଏଵଂ ନ କୁର୍ଯାଂ ସତ୍ ଅତିକ୍ରମମ୍ ॥ 37॥
ଯସ୍ଯ ଆତ୍ମ ଯୋଗ ରଚିତଂ ନ ଵିଦୁଃ ଵିରିଞ୍ଚଃ
ରୁଦ୍ର ଆଦଯଃ ଅସ୍ଯ ତନଯାଃ ପତଯଃ ଗିରାଂ ଯେ ।
ତ୍ଵତ୍ ମାଯଯା ପିହିତ ଦୃଷ୍ଟଯଃ ଏତତ୍ ଅଞ୍ଜଃ
କିଂ ତସ୍ଯ ତେ ଵଯଂ ଅସତ୍ ଗତଯଃ ଗୃଣୀମଃ ॥ 38॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ ।
ମା ଭୈଃ ଜରେ ତ୍ଵଂ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ କାମଃ ଏଷଃ କୃତଃ ହି ମେ ।
ଯାହି ତ୍ଵଂ ମତ୍ ଅନୁଜ୍ଞାତଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ସୁକୃତିନାଂ ପଦମ୍ ॥ 39॥
ଇତି ଆଦିଷ୍ଟଃ ଭଗଵତା କୃଷ୍ଣେନ ଇଚ୍ଛା ଶରୀରିଣା ।
ତ୍ରିଃ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ତଂ ନତ୍ଵା ଵିମାନେନ ଦିଵଂ ଯଯୌ ॥ 40॥
ଦାରୁକଃ କୃଷ୍ଣପଦଵୀଂ ଅନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ ଅଧିଗମ୍ଯତାମ୍ ।
ଵାଯୁଂ ତୁଲସିକାମୋଦଂ ଆଘ୍ରାଯ ଅଭିମୁଖଂ ଯଯୌ ॥ 41॥
ତଂ ତତ୍ର ତିଗ୍ମଦ୍ଯୁଭିଃ ଆଯୁଧୈଃ ଵୃତମ୍
ହି ଅଶ୍ଵତ୍ଥମୂଲେ କୃତକେତନଂ ପତିମ୍ ।
ସ୍ନେହପ୍ଲୁତାତ୍ମା ନିପପାତ ପାଦଯୋ
ରଥାତ୍ ଅଵପ୍ଲୁତ୍ଯ ସବାଷ୍ପଲୋଚନଃ ॥ 42॥
ଅପଶ୍ଯତଃ ତ୍ଵତ୍ ଚରଣ ଅମ୍ବୁଜଂ ପ୍ରଭୋ
ଦୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରଣଷ୍ଟା ତମସି ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ।
ଦିଶଃ ନ ଜାନେ ନ ଲଭେ ଚ ଶାନ୍ତିମ୍
ଯଥା ନିଶାଯଂ ଉଡୁପେ ପ୍ରଣଷ୍ଟେ ॥ 43॥
ଇତି ବ୍ରୁଵତେ ସୂତେ ଵୈ ରଥଃ ଗରୁଡଲାଞ୍ଛନଃ ।
ଖଂ ଉତ୍ପପାତ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସାଶ୍ଵଧ୍ଵଜଃ ଉଦୀକ୍ଷତଃ ॥ 44॥
ତଂ ଅନ୍ଵଗଚ୍ଛନ୍ ଦିଵ୍ଯାନି ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରହରଣାନି ଚ ।
ତେନ ଅତି ଵିସ୍ମିତ ଆତ୍ମାନଂ ସୂତଂ ଆହ ଜନାର୍ଦନଃ ॥ 45॥
ଗଚ୍ଛ ଦ୍ଵାରଵତୀଂ ସୂତ ଜ୍ଞାତୀନାଂ ନିଧନଂ ମିଥଃ ।
ସଙ୍କର୍ଷଣସ୍ଯ ନିର୍ଯାଣଂ ବନ୍ଧୁଭ୍ଯଃ ବ୍ରୂହି ମତ୍ ଦଶାମ୍ ॥ 46॥
ଦ୍ଵାରକାଯାଂ ଚ ନ ସ୍ଥେଯଂ ଭଵଦ୍ଭିଃ ଚ ସ୍ଵବନ୍ଧୁଭିଃ ।
ମଯା ତ୍ଯକ୍ତାଂ ଯଦୁପୁରୀଂ ସମୁଦ୍ରଃ ପ୍ଲାଵଯିଷ୍ଯତି ॥ 47॥
ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ପରିଗ୍ରହଂ ସର୍ଵେ ଆଦାଯ ପିତରୌ ଚ ନଃ ।
ଅର୍ଜୁନେନ ଆଵିତାଃ ସର୍ଵ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥଂ ଗମିଷ୍ଯଥ ॥ 48॥
ତ୍ଵଂ ତୁ ମତ୍ ଧର୍ମଂ ଆସ୍ଥାଯ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠଃ ଉପେକ୍ଷକଃ ।
ମନ୍ମାଯା ରଚନାଂ ଏତାଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ଉପଶମଂ ଵ୍ରଜ ॥ 49॥
ଇତି ଉକ୍ତଃ ତଂ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପୁନଃ ପୁନଃ ।
ତତ୍ ପାଦୌ ଶୀର୍ଷ୍ଣି ଉପାଧାଯ ଦୁର୍ମନାଃ ପ୍ରଯଯୌ ପୁରୀମ୍ ॥ 50॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଯଦୁକୁଲସଙ୍କ୍ଷଯୋ ନାମ
ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 30॥
ଅଥ ଏକତ୍ରିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ ।
ଶ୍ରୀଶୁକଃ ଉଵାଚ ।
ଅଥ ତତ୍ର ଆଗମତ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଭଵାନ୍ଯା ଚ ସମଂ ଭଵଃ ।
ମହେନ୍ଦ୍ରପ୍ରମୁଖାଃ ଦେଵାଃ ମୁନଯଃ ସପ୍ରଜେଶ୍ଵରାଃ ॥ 1॥
ପିତରଃ ସିଦ୍ଧଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ଵିଦ୍ଯାଧର ମହୋରଗାଃ ।
ଚାରଣାଃ ଯକ୍ଷରକ୍ଷାଂସି କିନ୍ନର ଅପ୍ସରସଃ ଦ୍ଵିଜାଃ ॥ 2॥
ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମାଃ ଭଗଵତଃ ନିର୍ଵାଣଂ ପରମ ଉତ୍ସୁକାଃ ।
ଗାଯନ୍ତଃ ଚ ଗୃଣନ୍ତଃ ଚ ଶୌରେଃ କର୍ମାଣି ଜନ୍ମ ଚ ॥ 3॥
ଵଵର୍ଷୁଃ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷାଣି ଵିମାନ ଆଵଲିଭିଃ ନଭଃ ।
କୁର୍ଵନ୍ତଃ ସଙ୍କୁଲଂ ରାଜନ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା ଯୁତାଃ ॥ 4॥
ଭଗଵାନ୍ ପିତାମହଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଭୂତିଃ ଆତ୍ମନଃ ଵିଭୁଃ ।
ସଂଯୋଜ୍ଯ ଆତ୍ମନି ଚ ଆତ୍ମାନଂ ପଦ୍ମନେତ୍ରେ ନ୍ଯମୀଲଯତ୍ ॥ 5॥
ଲୋକାଭିରାମାଂ ସ୍ଵତନୁଂ ଧାରଣା ଧ୍ଯାନ ମଙ୍ଗଲମ୍ ।
ଯୋଗଧାରଣଯା ଆଗ୍ନେଯ୍ଯା ଅଦଗ୍ଧ୍ଵା ଧାମ ଆଵିଶତ୍ ସ୍ଵକମ୍ ॥ 6॥
ଦିଵି ଦୁନ୍ଦୁଭଯଃ ନେଦୁଃ ପେତୁଃ ସୁମନଃ ଚ ଖାତ୍ ।
ସତ୍ଯଂ ଧର୍ମଃ ଧୃତିଃ ଭୂମେଃ କୀର୍ତିଃ ଶ୍ରୀଃ ଚ ଅନୁ ତଂ ଵଯୁଃ ॥ 7॥
ଦେଵ ଆଦଯଃ ବ୍ରହ୍ମମୁଖ୍ଯାଃ ନ ଵିଶନ୍ତଂ ସ୍ଵଧାମନି ।
ଅଵିଜ୍ଞାତଗତିଂ କୃଷ୍ଣଂ ଦଦୃଶୁଃ ଚ ଅତିଵିସ୍ମିତାଃ ॥ 8॥
ସୌଦାମନ୍ଯାଃ ଯଥା ଆକାଶେ ଯାନ୍ତ୍ଯାଃ ହିତ୍ଵା ଅଭ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ ।
ଗତିଃ ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ମର୍ତ୍ଯୈଃ ତଥା କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଦୈଵତୈଃ ॥ 9॥
ବ୍ରହ୍ମ ରୁଦ୍ର ଆଦଯଃ ତେ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୋଗଗତିଂ ହରେଃ ।
ଵିସ୍ମିତାଃ ତାଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ଲୋକଂ ଯଯୁଃ ତଦା ॥ 10॥
ରାଜନ୍ ପରସ୍ଯ ତନୁଭୃତ୍ ଜନନାପ୍ଯଯେହା
ମାଯାଵିଡମ୍ବନଂ ଅଵେହି ଯଥା ନଟସ୍ଯ ।
ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଆତ୍ମନା ଇଦଂ ଅନୁଵିଶ୍ଯ ଵିହୃତ୍ଯ ଚ ଅନ୍ତେ
ସଂହୃତ୍ଯ ଚ ଆତ୍ମ ମହିନା ଉପରତଃ ସଃ ଆସ୍ତେ ॥ 11॥
ମର୍ତ୍ଯେନ ଯଃ ଗୁରୁସୁତଂ ଯମଲୋକନୀତମ୍
ତ୍ଵାଂ ଚ ଆନଯତ୍ ଶରଣଦଃ ପରମ ଅସ୍ତ୍ର ଦଗ୍ଧମ୍ ।
ଜିଗ୍ଯେ ଅନ୍ତକ ଅନ୍ତକଂ ଅପି ଈଶଂ ଅସୌ ଅଵନୀଶଃ
କିଂ ସ୍ଵାଵନେ ସ୍ଵରନଯନ୍ ମୃଗଯୁଂ ସଦେହମ୍ ॥ 12॥
ତଥା ଅପି ଅଶେଶା ସ୍ଥିତି ସମ୍ଭଵ ଅପି
ଅଯେଷୁ ଅନନ୍ଯ ହେତୁଃ ଯତ୍ ଅଶେଷ ଶକ୍ତିଧୃକ୍ ।
ନ ଇଚ୍ଛତ୍ ପ୍ରଣେତୁଂ ଵପୁଃ ଅତ୍ର ଶେଷିତମ୍
ମର୍ତ୍ଯେନ କିଂ ସ୍ଵସ୍ଥଗତିଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯନ୍ ॥ 13॥
ଯଃ ଏତାଂ ପ୍ରାତଃ ଉତ୍ଥାଯ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପଦଵୀଂ ପରାମ୍ ।
ପ୍ରଯତଃ କୀର୍ତଯେତ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ତାଂ ଏଵ ଆପ୍ନୋତି ଅନୁତ୍ତମାମ୍ ॥ 14॥
ଦାରୁକଃ ଦ୍ଵାରକାଂ ଏତ୍ଯ ଵସୁଦେଵ ଉଗ୍ରସେନଯୋଃ ।
ପତିତ୍ଵା ଚରଣାଵସ୍ରୈଃ ନ୍ଯଷିଞ୍ଚତ୍ କୃଷ୍ଣଵିଚ୍ଯୁତଃ ॥ 15॥
କଥଯାମାସ ନିଧନଂ ଵୃଷ୍ଣୀନାଂ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ନୃପ ।
ତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଉଦ୍ଵିଗ୍ନ ହୃଦଯାଃ ଜନାଃ ଶୋକ ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିତାଃ ॥ 16॥
ତତ୍ର ସ୍ମ ତ୍ଵରିତା ଜଗ୍ମୁଃ କୃଷ୍ଣ ଵିଶ୍ଲେଷ ଵିହ୍ଵଲାଃ ।
ଵ୍ଯସଵାଃ ଶେରତେ ଯତ୍ର ଜ୍ଞାତଯଃ ଘ୍ନନ୍ତଃ ଆନନମ୍ ॥ 17॥
ଦେଵକୀ ରୋହିଣୀ ଚ ଏଵ ଵସୁଦେଵଃ ତଥା ସୁତୌ ।
କୃଷ୍ଣ ରାମ ଅଵପଶ୍ଯନ୍ତଃ ଶୋକ ଆର୍ତାଃ ଵିଜହୁଃ ସ୍ମୃତିମ୍ ॥ 18॥
ପ୍ରାଣାନ୍ ଚ ଵିଜହୁଃ ତତ୍ର ଭଗଵତ୍ ଵିରହ ଆତୁରାଃ ।
ଉପଗୁହ୍ଯ ପତୀନ୍ ତାତ ଚିତାଂ ଆରୁରୁହୁଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 19॥
ରାମପତ୍ନ୍ଯଃ ଚ ତତ୍ ଦେହଂ ଉପଗୁହ୍ଯ ଅଗ୍ନିଂ ଆଵିଶନ୍ ।
ଵସୁଦେଵପତ୍ନ୍ଯଃ ତତ୍ ଗାତ୍ରଂ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନ ଆଦୀନ୍ ହରେଃ ସ୍ନୁଷାଃ ।
କୃଷ୍ଣପତ୍ନ୍ଯଃ ଆଵିଶନ୍ ଅଗ୍ନିଂ ରୁକ୍ମିଣି ଆଦ୍ଯାଃ ତଦାତ୍ମିକାଃ ॥ 20॥
ଅର୍ଜୁନଃ ପ୍ରେଯସଃ ସଖ୍ଯୁଃ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵିରହ ଆତୁରଃ ।
ଆତ୍ମାନଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ କୃଷ୍ଣଗୀତୈଃ ସଦୁକ୍ତିଭିଃ ॥ 21॥
ବନ୍ଧୂନାଂ ନଷ୍ଟଗୋତ୍ରାଣାଂ ଅର୍ଜୁନଃ ସାମ୍ପରାଯିକମ୍ ।
ହତାନାଂ କାରଯାମାସ ଯଥାଵତ୍ ଅନୁପୂର୍ଵଶଃ ॥ 22॥
ଦ୍ଵାରକାଂ ହରିଣା ତ୍ଯକ୍ତା ସମୁଦ୍ରଃ ଅପ୍ଲାଵଯତ୍ କ୍ଷଣାତ୍ ।
ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ମହାରାଜ ଶ୍ରୀମତ୍ ଭଗଵତ୍ ଆଲଯମ୍ ॥ 23॥
ନିତ୍ଯଂ ସନ୍ନିହିତଃ ତତ୍ର ଭଗଵାନ୍ ମଧୁସୂଦନଃ ।
ସ୍ମୃତ୍ଯା ଅଶେଷା ଅଶୁଭହରଂ ସର୍ଵ ମଙ୍ଗଲଂ ଅମଙ୍ଗଲମ୍ ॥ 24॥
ସ୍ତ୍ରୀ ବାଲ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ଆଦାଯ ହତଶେଷାନ୍ ଧନଞ୍ଜଯଃ ।
ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥଂ ସମାଵେଶ୍ଯ ଵଜ୍ର ତତ୍ର ଅଭ୍ଯଷେଚଯତ୍ ॥ 25॥
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁହୃତ୍ ଵଧଂ ରାଜନ୍ ଅର୍ଜୁନାତ୍ ତେ ପିତାମହାଃ ।
ତ୍ଵାଂ ତୁ ଵଂଶଧରଂ କୃତ୍ଵା ଜଗ୍ମୁଃ ସର୍ଵେ ମହାପଥମ୍ ॥ 26॥
ଯଃ ଏତତ୍ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ କର୍ମାଣି ଜନ୍ମ ଚ ।
କୀର୍ତଯେତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ମର୍ତ୍ଯଃ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ॥ 27॥
ଇତ୍ଥଂ ହରେଃ ଭଗଵତଃ ରୁଚିର ଅଵତାର
ଵୀର୍ଯାଣି ବାଲଚରିତାନି ଚ ଶନ୍ତମାନି ।
ଅନ୍ଯତ୍ର ଚ ଇହ ଚ ଶ୍ରୁତାନି ଗୃଣନ୍ ମନୁଷ୍ଯଃ
ଭକ୍ତିଂ ପରାଂ ପରମହଂସଗତୌ ଲଭେତ ॥ 28॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ମୌସଲୋପାଖ୍ଯାନଂ ନାମ
ଏକତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 31॥
॥ ଇତି ଉଦ୍ଧଵଗୀତା ନାମ ଏକାଦଶସ୍କନ୍ଧଃ ସମାପ୍ତଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha ekādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ me na vastutaḥ |
guṇasya māyāmūlatvāt na me mokṣaḥ na bandhanam || 1||
śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiḥ ca māyayā |
svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī || 2||
vidyā avidye mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām |
mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 3||
ekasya eva mama aṃśasya jīvasya eva mahāmate |
bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā ca tathā itaraḥ || 4||
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |
viruddhadharmiṇoḥ tāta sthitayoḥ ekadharmiṇi || 5||
suparṇau etau sadṛśau sakhāyau
yadṛcchayā etau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |
ekaḥ tayoḥ khādati pippalānnam
anyaḥ nirannaḥ api balena bhūyān || 6||
ātmānaṃ anyaṃ ca saḥ veda vidvān
apippalādaḥ na tu pippalādaḥ |
yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ
vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 7||
dehasthaḥ api na dehasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ |
adehasthaḥ api dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā || 8||
indriyaiḥ indriyārtheṣu guṇaiḥ api guṇeṣu ca |
gṛhyamāṇeṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ || 9||
daivādhīne śarīre asmin guṇabhāvyena karmaṇā |
vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyate || 10||
evaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjane |
darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu || 11||
na tathā badhyate vidvān tatra tatra ādayan guṇān |
prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ || 12||
vaiśāradyekṣayā asaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ |
pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartate || 13||
yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām |
vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dehasthaḥ api hi tat guṇaiḥ || 14||
yasya ātmā hiṃsyate hiṃsryaiḥ yena kiñcit yadṛcchayā |
arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ || 15||
na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhu asādhu vā |
vadataḥ guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ || 16||
na kuryāt na vadet kiñcit na dhyāyet sādhu asādhu vā |
ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicaret jaḍavat muniḥ || 17||
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt pare yadi |
śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhenuṃ iva rakṣataḥ || 18||
gāṃ dugdhadohāṃ asatīṃ ca bhāryām
dehaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ ca |
vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācam
hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 19||
yasyāṃ na me pāvanaṃ aṅga karma
sthitiudbhavaprāṇa nirodhanaṃ asya |
līlāvatārīpsitajanma vā syāt
bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ || 20||
evaṃ jijñāsayā apohya nānātvabhramaṃ ātmani |
upārameta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvage || 21||
yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niścalam |
mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 22||
śraddhāluḥ me kathāḥ śa‍ṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ |
gāyan anusmaran karma janma ca abhinayan muhuḥ || 23||
madarthe dharmakāmārthān ācaran madapāśrayaḥ |
labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātane || 24||
satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā |
saḥ vai me darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindate padam || 25||
uddhava uvāca |
sādhuḥ tava uttamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |
bhaktiḥ tvayi upayujyeta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā || 26||
etat me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat prabho |
praṇatāya anuraktāya prapannāya ca kathyatām || 27||
tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
avatīrṇaḥ asi bhagavan svecchāupāttapṛthak vapuḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
kṛpāluḥ akṛtadrohaḥ titikṣuḥ sarvadehinām |
satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 29||
kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuciḥ akiñcanaḥ |
anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ || 30||
apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |
amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 31||
ājñāya evaṃ guṇān doṣānmayādiṣṭān api svakān |
dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta saḥ sattamaḥ || 32||
jñātvā ajñātvā atha ye vai māṃ yāvān yaḥ ca asmi
yādṛśaḥ |
bhajanti ananyabhāvena te me bhaktatamāḥ matāḥ || 33||
malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam |
paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam || 34||
matkathāśravaṇe śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava |
sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyena ātmanivedanam || 35||
majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |
gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ || 36||
yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |
vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 37||
mama arcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya ca udyamaḥ |
udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi || 38||
sammārjana upalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |
gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 39||
amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam |
api dīpāvalokaṃ me na upayuñjyāt niveditam || 40||
yat yat iṣṭatamaṃ loke yat ca atipriyaṃ ātmanaḥ |
tat tat nivedayet mahyaṃ tat ānantyāya kalpate || 41||
sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam |
bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 42||
sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |
ātithyena tu viprāgryaḥ goṣvaṅga yavasādinā || 43||
vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |
vāyau mukhyadhiyā toye dravyaiḥ toyapuraskṛtaiḥ || 44||
sthaṇḍile mantrahṛdayaiḥ bhogaiḥ ātmānaṃ ātmani |
kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 45||
dhiṣṇyeṣu eṣu iti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan arcet samāhitaḥ || 46||
iṣṭāpūrtena māṃ evaṃ yaḥ yajeta samāhitaḥ |
labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 47||
prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinā uddhava |
na upāyaḥ vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham || 48||
atha etat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana |
sugopyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ekādaśapūjāvidhānayogo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ || 11||
atha dvādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
na rodhayati māṃ yogaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ eva ca |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 1||
vratāni yajñaḥ chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ |
yathā avarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām || 2||
satsaṅgena hi daiteyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ |
gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ cāraṇaguhyakāḥ || 3||
vidyādharāḥ manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ |
rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yuge anagha || 4||
bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ |
vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ ca atha vibhīṣaṇaḥ || 5||
sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ |
vyādhaḥ kubjā vraje gopyaḥ yajñapatnyaḥ tathā apare || 6||
te na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ |
avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ || 7||
kevalena hi bhāvena gopyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ |
ye anye mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā || 8||
yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapaḥ adhvaraiḥ |
vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api || 9||
rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte
śvāphalkinā mayi anuraktacittāḥ |
vigāḍhabhāvena na me viyoga
tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 10||
tāḥ tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ
mayā eva vṛndāvanagocareṇa |
kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ
hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ || 11||
tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha
dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam |
yathā samādhau munayaḥ abdhitoye
nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpe || 12||
matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ |
brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ || 13||
tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya codanāṃ praticodanām |
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śrotavyaṃ śrutaṃ eva ca || 14||
māṃ ekaṃ eva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadehinām |
yāhi sarvātmabhāvena mayā syāḥ hi akutobhayaḥ || 15||
uddhavaḥ uvāca |
saṃśayaḥ śruṇvataḥ vācaṃ tava yogeśvara īśvara |
na nivartataḥ ātmasthaḥ yena bhrāmyati me manaḥ || 16||
śrībhagavān uvāca |
saḥ eṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ
prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ |
manomayaṃ sūkṣmaṃ upetya rūpaṃ
mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ || 17||
yathā analaḥ khe anilabandhuḥ ūṣmā
balena dāruṇyadhimathyamānaḥ |
aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyate
tathā eva me vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī || 18||
evaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ
ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ ca |
saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ
sūtraṃ rajaḥ sattvatamovikāraḥ || 19||
ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayoniḥ
avyaktaḥ ekaḥ vayasā saḥ ādyaḥ |
viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā eva bhāti
bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 20||
yasmin idaṃ protaṃ aśeṣaṃ otaṃ
paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ |
yaḥ eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ
karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 21||
dve asya bīje śatamūlaḥ trinālaḥ
pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ |
daśa ekaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ
trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ || 22||
adanti ca ekaṃ phalaṃ asya gṛdhrā
grāmecarāḥ ekaṃ araṇyavāsāḥ |
haṃsāḥ yaḥ ekaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ
māyāmayaṃ veda saḥ veda vedam || 23||
evaṃ guru upāsanayā ekabhaktyā
vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ |
vivṛścya jīvāśayaṃ apramattaḥ
sampadya ca ātmānaṃ atha tyaja astram || 24||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
dvādaśo'dhyāyaḥ || 12||
atha trayodaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddheḥ na ca ātmanaḥ |
sattvena anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena ca eva hi || 1||
sattvāt dharmaḥ bhavet vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ |
sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartate || 2||
dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |
āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhaye hate || 3||
āgamaḥ apaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |
dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ete guṇahetavaḥ || 4||
tat tat sātvikaṃ eva eṣāṃ yat yat vṛddhāḥ pracakṣate |
nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upekṣitam || 5||
sāttvikāni eva seveta pumān sattvavivṛddhaye |
tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apohanam || 6||
veṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam |
evaṃ guṇavyatyayajaḥ dehaḥ śāmyati tat kriyaḥ || 7||
uddhavaḥ uvāca |
vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padaṃ āpadām |
tathā api bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat || 8||
śrībhagavān uvāca |
ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |
utsarpati rajaḥ ghoraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ || 9||
rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |
tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmateḥ || 10||
karoti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitendriyaḥ |
duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ || 11|
rajaḥ tamobhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |
atandritaḥ manaḥ yuñjan doṣadṛṣṭiḥ na sajjate || 12||
apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ |
anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ || 13||
etāvān yogaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ |
sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āveśyate yathā || 14||
uddhavaḥ uvāca |
yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yena rūpeṇa keśava |
yogaṃ ādiṣṭavān etat rūpaṃ icchāmi veditum || 15||
śrībhagavān uvāca |
putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ |
papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasya aikāntikīṃ gatim ||
16||
sanaka ādayaḥ ūcuḥ |
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prabho |
kathaṃ anyonyasantyāgaḥ mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 17||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pṛṣṭaḥ mahādevaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ |
dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ || 18||
saḥ māṃ acintayat devaḥ praśnapāratitīrṣayā |
tasya ahaṃ haṃsarūpeṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā || 19||
dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam |
brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā papracchuḥ kaḥ bhavān iti || 20||
iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā |
yat avocaṃ ahaṃ tebhyaḥ tat uddhava nibodha me || 21||
vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ |
kathaṃ ghaṭeta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā me kaḥ āśrayaḥ || 22||
pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |
kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vācārambhaḥ hi anarthakaḥ || 23||
manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate anyaiḥ api indriyaiḥ |
ahaṃ eva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā || 24||
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prajāḥ |
jīvasya dehaḥ ubhayaṃ guṇāḥ cetaḥ mat ātmanaḥ || 25||
guṇeṣu ca āviśat cittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasevayā |
guṇāḥ ca cittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajet || 26||
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇataḥ buddhivṛttayaḥ |
tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 27||
yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ |
mayi turye sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇacetasām || 28||
ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam |
vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 29||
yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivarteta yuktibhiḥ |
jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 30||
asattvāt ātmanaḥ anyeṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā |
gatayaḥ hetavaḥ ca asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā || 31||
yo jāgare bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān
bhuṅkte samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān |
svapne suṣuptaḥ upasaṃharate saḥ ekaḥ
smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ || 32||
evaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā
mat māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |
sañchidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa
jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim || 33||
īkṣeta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam
dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilolaṃ alātacakram |
vijñānaṃ ekaṃ urudhā iva vibhāti māyā
svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ || 34||
dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ
tūṣṇīṃ bhavet nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ |
sandṛśyate kva ca yadi idaṃ avastubuddhyā
tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtiḥ ānipātāt || 35||
dehaṃ ca naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā
siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam |
daivāt apetaṃ uta daivaśāt upetam
vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 36||
dehaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat
svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ eva sāsuḥ |
taṃ aprapañcaṃ adhirūḍhasamādhiyogaḥ
svāpnaṃ punaḥ na bhajate pratibuddhavastuḥ || 37||
mayā etat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |
jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā || 38||
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |
parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 39||
māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |
suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ || 40||
iti me chinnasandehāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ |
sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ || 41||
taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ |
pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 42||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13||
atha caturdaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |
teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta aho ekamukhyatā || 1||
bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogaḥ anapekṣitaḥ |
nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayi āviśet manaḥ || 2||
śrībhagavān uvāca |
kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasañjñitā |
mayā ādau brahmaṇe proktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ || 3||
tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā |
tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ || 4||
tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ devadānavaguhyakāḥ |
manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 5||
kindevāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ |
bahvyaḥ teṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 6||
yābhiḥ bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayaḥ tathā |
yathāprakṛti sarveṣāṃ citrāḥ vācaḥ sravanti hi || 7||
evaṃ prakṛtivaicitryāt bhidyante matayaḥ nṛṇām |
pāramparyeṇa keṣāñcit pākhaṇḍamatayaḥ apare || 8||
manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |
śreyaḥ vadanti anekāntaṃ yathākarma yathāruci || 9||
dharmaṃ eke yaśaḥ ca anye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |
anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam |
kecit yajñatapodānaṃ vratāni niyama anyamān || 10||
ādi antavantaḥ eva eṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |
duḥkha udarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śuca arpitāḥ ||
11||
mayi arpita manaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |
mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ||
12||
akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |
mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ || 13||
na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyam
na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |
na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā
mayi arpita ātmā icchati mat vinā anyat || 14||
na tathā me priyatamaḥ ātmayoniḥ na śaṅkaraḥ |
na ca saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na eva ātmā ca yathā bhavān || 15||
nirapekṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam |
anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyeyeti aṅghrireṇubhiḥ || 16||
niṣkiñcanā mayi anuraktacetasaḥ
śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ |
kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat
tat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 17||
bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitendriyaḥ |
prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyate || 18||
yathā agniḥ susamṛddha arciḥ karoti edhāṃsi bhasmasāt |
tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava enāṃsi kṛtsnaśaḥ || 19||
na sādhayati māṃ yogaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā || 20||
bhaktyā ahaṃ ekayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām |
bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt || 21||
dharmaḥ satyadayā upetaḥ vidyā vā tapasānvitā |
madbhktyāpetaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 22||
kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |
vinānanda aśrukalayā śudhyet bhaktyā vināśayaḥ || 23||
vāk gadgadā dravate yasya cittam
rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvacit ca |
vilajjaḥ udgāyati nṛtyate ca
madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti || 24||
yathā agninā hema malaṃ jahāti
dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |
ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya
madbhaktiyogena bhajati athaḥ mām || 25||
yathā yathā ātmā parimṛjyate asau
matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ |
tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam
cakṣuḥ yathā eva añjanasamprayuktam || 26||
viṣayān dhyāyataḥ cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |
māṃ anusmarataḥ cittaṃ mayi eva pravilīyate || 27||
tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |
hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam || 28||
strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān |
kṣeme viviktaḥ āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 29||
na tathā asya bhavet kleśaḥ bandhaḥ ca anyaprasaṅgataḥ |
yoṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 30||
uddhavaḥ uvāca |
yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |
dhyāyet mumukṣuḥ etat me dhyānaṃ me vaktuṃ arhasi || 31||
śrībhagavān uvāca |
samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham |
hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ || 32||
prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |
viparyayeṇa api śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 33||
hṛdi avicchinnaṃ oṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat |
prāṇena udīrya tatra atha punaḥ saṃveśayet svaram || 34||
evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ eva samabhyaset |
daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ||35||
hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhomukham |
dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 36||
karṇikāyāṃ nyaset sūryasomāgnīn uttarottaram |
vahnimadhye smaret rūpaṃ mama etat dhyānamaṅgalam || 37||
samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |
sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 38||
samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam |
hema ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 39||
śaṅkha cakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam |
nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam || 40||
dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam |
sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam || 41||
sukumāraṃ abhidhyāyet sarvāṅgeṣu manaḥ dadhat |
indriyāṇi indriyebhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ |
buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayet mayi sarvataḥ || 42||
tat sarva vyāpakaṃ cittaṃ ākṛṣya ekatra dhārayet |
na anyāni cintayet bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 43||
tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |
tat ca tyaktvā madārohaḥ na kiñcit api cintayet || 44||
evaṃ samāhitamatiḥ māṃ eva ātmānaṃ ātmani |
vicaṣṭe mayi sarvātmat jyotiḥ jyotiṣi saṃyutam || 45||
dhyānena itthaṃ sutīvreṇa yuñjataḥ yoginaḥ manaḥ |
saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ || 46||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
bhaktirahasyāvadhāraṇayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14||
atha pañcadaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ
mayi dhārayataḥ cetaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 1||
uddhavaḥ uvāca |
kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ acyuta |
kati vā siddhayaḥ brūhi yogināṃ siddhidaḥ bhavān || 2||
śrībhagavān uvāca |
siddhayaḥ aṣṭādaśa proktā dhāraṇāyogapāragaiḥ |
tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ eva guṇahetavaḥ || 3||
aṇimā mahimā mūrteḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ |
prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇaṃ īśitā || 4||
guṇeṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati |
etāḥ me siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ || 5||
anūrmimattvaṃ dehe asmin dūraśravaṇadarśanam |
manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 6||
svacchandamṛtyuḥ devānāṃ sahakrīḍānudarśanam |
yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ || 7||
trikālajñatvaṃ advandvaṃ paracittādi abhijñatā |
agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ || 8||
etāḥ ca uddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ |
yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibodha me || 9||
bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayet manaḥ |
aṇimānaṃ avāpnoti tanmātra upāsakaḥ mama || 10||
mahati ātman mayi pare yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat |
mahimānaṃ avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak || 11||
paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan |
kālasūkṣmātmatāṃ yogī laghimānaṃ avāpnuyāt || 12||
dhārayan mayi ahantattve manaḥ vaikārike akhilam |
sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 13||
mahati ātmani yaḥ sūtre dhārayet mayi mānasam |
prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate avyaktajanmanaḥ || 14||
viṣṇau tryadhi īśvare cittaṃ dhārayet kālavigrahe |
saḥ īśitvaṃ avāpnoti kṣetrakṣetrajñacodanām || 15||
nārāyaṇe turīyākhye bhagavat śabdaśabdite |
manaḥ mayi ādadhat yogī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt || 16||
nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ |
paramānandaṃ āpnoti yatra kāmaḥ avasīyate || 17||
śvetadīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi |
dhārayan śvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ || 18||
mayi ākāśa ātmani prāṇe manasā ghoṣaṃ udvahan |
tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vācaḥ śruṇoti asau || 19||
cakṣuḥ tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāraṃ api cakṣuṣi |
māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk || 20||
manaḥ mayi susaṃyojya dehaṃ tadanu vāyunā |
maddhāraṇa anubhāvena tatra ātmā yatra vai manaḥ || 21||
yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati |
tat tat bhavet manorūpaṃ madyogabalaṃ āśrayaḥ || 22||
parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayet |
piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 23||
pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu |
āropya brahmarandhreṇa brahma nītvā utsṛjet tanum || 24||
vihariṣyan surākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet |
vimānena upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 25||
yathā saṅkalpayet buddhyā yadā vā matparaḥ pumān |
mayi satye manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnute || 26||
yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān |
kutaścit na vihanyeta tasya ca ājñā yathā mama || 27||
madbhaktyā śuddhasattvasya yoginaḥ dhāraṇāvidaḥ |
tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā || 28||
agni ādibhiḥ na hanyeta muneḥ yogaṃ ayaṃ vapuḥ |
madyogaśrāntacittasya yādasāṃ udakaṃ yathā || 29||
madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ |
dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavet aparājitaḥ || 30||
upāsakasya māṃ evaṃ yogadhāraṇayā muneḥ |
siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśeṣataḥ || 31||
jitendriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ muneḥ |
maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 32||
antarāyān vadanti etāḥ yuñjataḥ yogaṃ uttamam |
mayā sampadyamānasya kālakṣepaṇahetavaḥ || 33||
janma oṣadhi tapo mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ |
yogena āpnoti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yogagatiṃ vrajet || 34||
sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hetuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ |
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 35||
ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadehinām |
yathā bhūtāni bhūteṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
siddhanirūpaṇayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15||
atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam |
sarveṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ || 1||
uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyaṃ akṛta ātmabhiḥ |
upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ || 2||
yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ |
upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tat vadasva me || 3||
gūḍhaḥ carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana |
na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 4||
yāḥ kāḥ ca bhūmau divi vai rasāyām
vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūte |
tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ te
namāmi te tīrtha pada aṅghripadmam || 5||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ etat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
yuyutsunā vinaśane sapatnaiḥ arjunena vai || 6||
jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahetukam |
tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ || 7||
saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā me pratibodhitaḥ |
abhyabhāṣata māṃ evaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 8||
ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ |
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ || 9||
ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham |
guṇānāṃ ca api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ || 10||
guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham |
sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ || 11||
hiraṇyagarbhaḥ vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt |
akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni chandasāṃ aham || 12||
indraḥ ahaṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ |
ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 13||
brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ |
devarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhenuṣu || 14||
siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām |
prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā || 15||
māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asureśvaram |
somaṃ nakṣatra oṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 16||
airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum |
tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 17||
uccaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñcanam |
yamaḥ saṃyamatāṃ ca ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ || 18||
nāgendrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgendraḥ śa‍ṛṅgidaṃṣṭriṇām |
āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha || 19||
tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham |
āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām || 20||
dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ meruḥ gahanānāṃ himālayaḥ |
vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ oṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ || 21||
purodhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ |
skandaḥ ahaṃ sarvasenānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ || 22||
yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam |
vāyu agni arka ambu vāk ātmā śucīnāṃ api ahaṃ śuciḥ || 23||
yogānāṃ ātmasaṃrodhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām |
ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 24||
strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ |
nārāyaṇaḥ munīnāṃ ca kumāraḥ brahmacāriṇām || 25||
dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣemāṇāṃ abahiḥ matiḥ |
guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham || 26||
saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau |
māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit || 27||
ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalaḥ asitaḥ |
dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān || 28||
vāsudevaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavateṣu aham |
kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ || 29||
ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakośaḥ supeśasām |
kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ||
30||
vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ |
titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham || 31||
ojaḥ sahobalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām |
sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā || 32||
viśvāvasuḥ pūrvacittiḥ gandharva apsarasāṃ aham |
bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ || 33||
apāṃ rasaḥ ca paramaḥ tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ |
prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ || 34||
brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ |
bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 35||
gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam |
āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvendriya indriyam || 36||
pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyotiḥ ahaṃ mahān |
vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |
ahaṃ etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniścayaḥ || 37||
mayā īśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā |
sarvātmanā api sarveṇa na bhāvaḥ vidyate kvacit || 38||
saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā |
na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni koṭiśaḥ || 39||
tejaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ |
vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me aṃśakaḥ || 40||
etāḥ te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ |
manovikārāḥ eva ete yathā vācā abhidhīyate || 41||
vācaṃ yaccha manaḥ yaccha prāṇāni yaccha indriyāṇi ca |
ātmānaṃ ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase adhvane || 42||
yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyacchan dhiyā yatiḥ |
tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 43||
tasmāt manaḥ vacaḥ prāṇān niyacchet mat parāyaṇaḥ |
mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vibhūtiyogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16||
atha saptadaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
varṇāśrama ācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāṃ api || 1||
yathā anuṣṭhīyamānena tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavet |
svadharmeṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi || 2||
purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |
yat tena haṃsarūpeṇa brahmaṇe abhyāttha mādhava || 3||
saḥ idānīṃ sumahatā kālena amitrakarśana |
na prāyaḥ bhavitā martyaloke prāk anuśāsitaḥ || 4||
vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya acyuta te bhuvi |
sabhāyāṃ api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 5||
kartrā avitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |
tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 6||
tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 7||
śrīśukaḥ uvāca |
itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ |
prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 8||
śrībhagavān uvāca |
dharmyaḥ eṣa tava praśnaḥ naiḥśreyasakaraḥ nṛṇām |
varṇāśrama ācāravatāṃ taṃ uddhava nibodha me || 9||
ādau kṛtayuge varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ |
kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 10||
vedaḥ praṇavaḥ eva agre dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk |
upāsate taponiṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11||
tretāmukhe mahābhāga prāṇāt me hṛdayāt trayī |
vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ || 12||
vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ |
vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmācāralakṣaṇāḥ || 13||
gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacaryaṃ hṛdaḥ mama |
vakṣaḥsthānāt vane vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 14||
varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmi anusāriṇīḥ |
āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīcaiḥ nīca uttama uttamāḥ || 15||
śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam |
madbhaktiḥ ca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 16||
tejaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ |
sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ||
17||
āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambhaḥ brahmasevanam |
atuṣṭiḥ artha upacayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 18||
śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ ca api amāyayā |
tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 19||
aśaucaṃ anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |
kāmaḥ krodhaḥ ca tarṣaḥ ca svabhāvaḥ antevasāyinām || 20||
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ akāmakrodhalobhatā |
bhūtapriyahitehā ca dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ || 21||
dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ |
vasan gurukule dāntaḥ brahma adhīyīta ca āhutaḥ || 22||
mekhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn |
jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 23||
snāna bhojana homeṣu japa uccāre ca vāgyataḥ |
na cchindyāt nakha romāṇi kakṣa upasthagatāni api || 24||
retaḥ na avariket jātu brahmavratadharaḥ svayam |
avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 25||
agni arka ācārya go vipra guru vṛddha surān śuciḥ |
samāhitaḥ upāsīta sandhye ca yatavāk japan || 26||
ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyeta karhicit |
na martyabuddhi āsūyeta sarvadevamayaḥ guruḥ || 27||
sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |
yat ca anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 28||
śuśrūṣamāṇaḥ ācāryaṃ sadā upāsīta nīcavat |
yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūre kṛtāñjaliḥ || 29||
evaṃvṛttaḥ gurukule vaset bhogavivarjitaḥ |
vidyā samāpyate yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam || 30||
yadi asau chandasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |
gurave vinyaset dehaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ || 31||
agnau gurau ātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |
apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 32||
strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelana ādikam |
prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajet || 33||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam |
tīrthasevā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ||
34||
sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana|
madbhāvaḥ sarbabhūteṣu manovākkāya saṃyamaḥ || 35||
evaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan |
madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ || 36||
atha anantaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ |
gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumoditaḥ || 37||
gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśet pravrajet vā dvija uttamaḥ |
āśramāt āśramaṃ gacchet na anyathā matparaḥ caret || 38||
gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahet ajugupsitām |
yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 39||
ijya adhyayana dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |
pratigrahaḥ adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasya eva yājanam || 40||
pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tejoyaśonudam |
anyābhyāṃ eva jīveta śilaiḥ vā doṣadṛk tayoḥ || 41||
brāhmaṇasya hi dehaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyate |
kṛcchrāya tapase ca iha pretya anantasukhāya ca || 42||
śiloñchavṛttyā parituṣṭacittaḥ
dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |
mayi arpitātmā gṛhaḥ eva tiṣṭhan
na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim || 43||
samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam |
tān uddhariṣye na cirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt || 44||
sarvāḥ samuddharet rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ |
ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān || 45||
evaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānena arkavacasā |
vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indreṇa saha modate || 46||
sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ eva āpadaṃ taret |
khaḍgena vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañcana || 47||
vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvet mṛgayayā āpadi |
caret vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 48||
śūdravṛttiṃ bhajet vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām |
kṛcchrāt muktaḥ na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 49||
veda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam |
devarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajet || 50||
yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |
dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 51||
kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumbi api |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 52||
putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ |
anudehaṃ viyanti ete svapnaḥ nidrānugaḥ yathā || 53||
itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛheṣu atithivat vasan |
na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ || 54||
karmabhiḥ gṛhaṃ edhīyaiḥ iṣṭvā māṃ eva bhaktimān |
tiṣṭhet vanaṃ vā upaviśet prajāvān vā parivrajet || 55||
yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gehe putra vittaiṣaṇa āturaḥ |
straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyate || 56||
aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ |
anāthāḥ māṃ ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 57||
evaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam |
atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśate tamaḥ || 58||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
brahmacaryagṛhasthakarmadharmanirūpaṇe saptadaśo'dhyāyaḥ ||
17||
atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya saha eva vā |
vanaḥ eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ || 1||
kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |
vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni ca || 2||
keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ |
na dhāvet apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 3||
grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |
ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ evaṃvṛttaḥ tapaścaret || 4||
agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā |
ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ eva vā || 5||
svayaṃ sañcinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam |
deśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam || 6||
vanyaiḥ carupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |
na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 7||
agnihotraṃ ca darśaḥ ca pūrṇamāsaḥ ca pūrvavat |
cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 8||
evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ dhamanisantataḥ |
māṃ tapomayaṃ ārādhya ṛṣilokāt upaiti mām || 9||
yaḥ tu etat kṛcchrataḥ cīrṇaṃ tapaḥ niḥśreyasaṃ mahat |
kāmāya alpīyase yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ || 10||
yadā asau niyame akalpaḥ jarayā jātavepathuḥ |
ātmani agnīn samāropya maccittaḥ agniṃ samāviśet || 11||
yadā karmavipākeṣu lokeṣu niraya ātmasu |
virāgaḥ jāyate samyak nyasta agniḥ pravrajet tataḥ || 12||
iṣṭvā yathā upadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvije |
agnīn svaprāṇaḥ āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 13||
viprasya vai sannyasataḥ devāḥ dārādirūpiṇaḥ |
vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param || 14||
bibhṛyāt cet muniḥ vāsaḥ kaupīna ācchādanaṃ param |
tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñcit anāpadi || 15||
dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |
satyapūtāṃ vadet vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 16||
mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk deha cetasām |
nahi ete yasya santi aṅgaḥ veṇubhiḥ na bhavet yatiḥ || 17||
bhikṣāṃ catuṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |
saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 18||
bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ |
vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjīta aśeṣaṃ āhṛtam || 19||
ekaḥ caret mahīṃ etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |
ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ || 20||
viviktakṣemaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ |
ātmānaṃ cintayet ekaṃ abhedena mayā muniḥ || 21||
anvīkṣeta ātmanaḥ bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |
bandhaḥ indriyavikṣepaḥ mokṣaḥ eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 22||
tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caret muniḥ |
viraktaḥ kṣullakāmebhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 23||
puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan caret |
puṇyadeśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm || 24||
vānaprastha āśrama padeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācaret |
saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 25||
na etat vastutayā paśyet dṛśyamānaṃ vinaśyati |
asaktacittaḥ viramet iha amutra cikīrṣitāt || 26||
yat etat ātmani jagat manovākprāṇasaṃhatam |
sarvaṃ māyā iti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smaret || 27||
jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapekṣakaḥ |
saliṅgān āśramāṃ tyaktvā caret avidhigocaraḥ || 28||
budhaḥ bālakavat krīḍet kuśalaḥ jaḍavat caret |
vadet unmattavat vidvān gocaryāṃ naigamaḥ caret || 29||
vedavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |
śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 30||
na udvijeta janāt dhīraḥ janaṃ ca udvejayet na tu |
ativādān titikṣeta na avamanyeta kañcana |
dehaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kenacit || 31||
ekaḥ eva paraḥ hi ātmā bhūteṣu ātmani avasthitaḥ |
yathā induḥ udapātreṣu bhūtāni ekātmakāni ca || 32||
alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle aśanaṃ kvacit |
labdhvā na hṛṣyet dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam || 33||
āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |
tattvaṃ vimṛśyate tena tat vijñāya vimucyate || 34||
yat ṛcchayā upapannāt annaṃ adyāt śreṣṭhaṃ uta aparam |
tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajet muniḥ || 35||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |
anyān ca niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ || 36||
nahi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā |
ādehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ sampadyate mayā || 37||
duḥkha udarkeṣu kāmeṣu jātanirvedaḥ ātmavān |
ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajet || 38||
tāvat paricaret bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |
yāvat brahma vijānīyāt māṃ eva guruṃ ādṛtaḥ || 39||
yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍa indriya sārathiḥ |
jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati || 40||
surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |
avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt ca vihīyate || 41||
bhikṣoḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ |
gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya ācāryasevanam || 42||
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ bhūtasauhṛdam |
gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 43||
iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk |
sarvabhūteṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindate acirāt || 44||
bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalokamaheśvaram |
sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ || 45||
iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ |
jñāna vijñāna sampannaḥ na cirāt samupaiti mām || 46||
varṇāśramavatāṃ dharmaḥ eṣaḥ ācāralakṣaṇaḥ |
saḥ eva madbhaktiyutaḥ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 47||
etat te abhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yat ca mām |
yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param || 48||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18||
atha ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ |
māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 1||
jñāninaḥ tu ahaṃ eva iṣṭaḥ svārthaḥ hetuḥ ca sammataḥ |
svargaḥ ca eva apavargaḥ ca na anyaḥ arthaḥ madṛte priyaḥ || 2||
jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ viduḥ mama |
jñānī priyatamaḥ ataḥ me jñānena asau bibharti mām || 3||
tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi ca |
na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 4||
tasmāt jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava |
jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 5||
jñānavijñānayajñena māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani |
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman|| 6||
tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ
māyāntarā āpatati na ādi apavargayoḥ yat |
janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ
ādi antayoḥ yat asataḥ asti tat eva madhye || 7||
uddhavaḥ uvāca |
jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā etat
vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |
ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte
tvat bhaktiyogaṃ ca mahat vimṛgyam || 8||
tāpatrayeṇa abhihatasya ghore
santapyamānasya bhavādhvanīśa |
paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri
dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt || 9||
daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile asmin
kālāhinā kṣudrasukhoḥ utarṣam |
samuddhara enaṃ kṛpayā apavargyaiḥ
vacobhiḥ āsiñca mahānubhāva || 10||
śrībhagavān uvāca |
itthaṃ etat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ naḥ anuśruṇvatām || 11||
nivṛtte bhārate yuddhe suhṛt nidhanavihvalaḥ |
śrutvā dharmān bahūn paścāt mokṣadharmān apṛcchata ||
12||
tān ahaṃ te abhidhāsyāmi devavratamukhāt śrutān |
jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān || 13||
nava ekādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai |
īkṣeta atha ekaṃ api eṣu tat jñānaṃ mama niścitam || 14||
etat eva hi vijñānaṃ na tathā ekena yena yat |
sthiti utpatti api ayān paśyet bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ||
15||
ādau ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt |
punaḥ tat pratisaṅkrāme yat śiṣyeta tat eva sat || 16||
śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ catuṣṭayam |
pramāṇeṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyate || 17||
karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñcāt amaṅgalam |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 18||
bhaktiyogaḥ purā eva uktaḥ prīyamāṇāya te anagha |
punaḥ ca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param || 19||
śraddhā amṛtakathāyāṃ me śaśvat mat anukīrtanam |
pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 20||
ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam |
madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 21||
madartheṣu aṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam |
mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 22||
madarthe artha parityāgaḥ bhogasya ca sukhasya ca |
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ || 23||
evaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivedinām |
mayi sañjāyate bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyate || 24||
yadā ātmani arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam |
dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca abhipadyate || 25||
yat arpitaṃ tat vikalpe indriyaiḥ paridhāvati |
rajasvalaṃ ca āsan niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 26||
dharmaḥ madbhaktikṛt proktaḥ jñānaṃ ca ekātmyadarśanam |
guṇeṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca aṇiṃ ādayaḥ || 27||
uddhavaḥ uvāca |
yamaḥ katividhaḥ proktaḥ niyamaḥ vā arikarśana |
kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 28||
kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ ucyate |
kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā ca dakṣiṇā ||
29||
puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ ca keśava |
kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ eva ca ||
30||
kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ ca mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ ca kaḥ |
kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham || 31||
kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ |
etān praśnān mama brūhi viparītān ca satpate || 32||
śrībhagavān uvāca |
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañcayaḥ |
āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam ||
33|
śaucaṃ japaḥ tapaḥ homaḥ śraddhā ātithyaṃ mat arcanam |
tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭiḥ ācāryasevanam || 34||
ete yamāḥ saniyamāḥ ubhayoḥ dvādaśa smṛtāḥ |
puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi || 35||
śamaḥ mat niṣṭhatā buddheḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ |
titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ || 36||
daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam |
svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 37||
ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā |
karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ ucyate || 38||
dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ |
dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 39||
bhagaḥ me aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ |
vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu || 40||
śrīḥ guṇāḥ nairapekṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ |
duḥkhaṃ kāmasukha apekṣā paṇḍitaḥ bandhamokṣavit || 41||
mūrkhaḥ deha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ |
utpathaḥ cittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ || 42||
narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhe |
gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ ucyate || 43||
daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitendriyaḥ |
guṇeṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ || 44||
etaḥ uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ |
kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ |
guṇadoṣa dṛśiḥ doṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ || 45||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadudhavasaṃvāde
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19||
atha viṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vidhiḥ ca pratiṣedhaḥ ca nigamaḥ hi īśvarasya te |
avekṣate aravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 1||
varṇāśrama vikalpaṃ ca pratiloma anulomajam |
dravya deśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ eva ca || 2||
guṇa doṣa bhidā dṛṣṭiṃ antareṇa vacaḥ tava |
niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha vidhi lakṣaṇam || 3||
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaḥ cakṣuḥ tava īśvara |
śreyaḥ tu anupalabdhe arthe sādhyasādhanayoḥ api || 4||
guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt te na hi svataḥ |
nigamena apavādaḥ ca bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ || 5||
śrībhagavān uvāca |
yogāḥ trayaḥ mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā |
jñānaṃ karma ca bhaktiḥ ca na upāyaḥ anyaḥ asti kutracit ||
6||
nirviṇṇānāṃ jñānayogaḥ nyāsināṃ iha karmasu |
teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogaḥ ti kāminām || 7||
yadṛcchayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān |
na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyogaḥ asya siddhidaḥ || 8||
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |
mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyate || 9||
svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava |
na yāti svarganarakau yadi anyatra samācaret || 10||
asmin loke vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuciḥ |
jñānaṃ viśuddhaṃ āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11||
svargiṇaḥ api etaṃ icchanti lokaṃ nirayiṇaḥ tathā |
sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam || 12||
na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |
na imaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta deha āveśāt pramādyati || 13||
etat vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |
apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam || 14||
chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |
khagaḥ svaketaṃ utsṛjya kṣemaṃ yāti hi alampaṭaḥ || 15||
ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavepathuḥ |
muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 16||
nṛdehaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham
plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |
mayā anukūlena nabhasvateritam
pumān bhavābdhiṃ na taret saḥ ātmahā || 17||
yadā ārambheṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatendriyaḥ |
abhyāsena ātmanaḥ yogī dhārayet acalaṃ manaḥ || 18||
dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam |
atandritaḥ anurodhena mārgeṇa ātmavaśaṃ nayet || 19||
manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇaḥ jitendriyaḥ |
sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayet || 20||
eṣaḥ vai paramaḥ yogaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |
hṛdayajñatvaṃ anvicchan damyasya eva arvataḥ muhuḥ || 21||
sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratiloma anulomataḥ |
bhava api ayau anudhyayet manaḥ yāvat prasīdati || 22||
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavedinaḥ |
manaḥ tyajati daurātmyaṃ cintitasya anucintayā || 23||
yama ādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |
mama arcopāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yogyaṃ smaret manaḥ || 24||
yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam |
yogena eva dahet aṃhaḥ na anyat tatra kadācana || 25||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anena niyamaḥ kṛtaḥ |
guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 26||
jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |
veda duḥkhātmakān kāmān parityāge api anīśvaraḥ || 27||
tataḥ bhajeta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniścayaḥ |
juṣamāṇaḥ ca tān kāmān duḥkha udarkān ca garhayan || 28||
proktena bhaktiyogena bhajataḥ mā asakṛt muneḥ |
kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 29||
bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante ca asya karmāṇi mayi dṛṣṭe akhila ātmani || 30||
tasmāt madbhaktiyuktasya yoginaḥ vai mat ātmanaḥ |
na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyaḥ bhavet iha || 31||
yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ ca yat |
yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itaraiḥ api || 32||
sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktaḥ labhate añjasā |
svarga apavargaṃ mat dhāma kathañcit yadi vāñchati || 33||
na kiñcit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ekāntinaḥ mama |
vāñchati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 34||
nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasaṃ analpakam |
tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 35||
na mayi ekāntabhaktānāṃ guṇadoṣa udbhavāḥ guṇāḥ |
sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paraṃ upeyuṣām || 36||
evaṃ etat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |
kṣemaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
vedatrayīvibhāgayogo nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20||
atha ekaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ etān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān |
kṣudrān kāmān calaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti te || 1||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
viparyayaḥ tu doṣaḥ syāt ubhayoḥ eṣaḥ niścayaḥ || 2||
śuddhi aśuddhī vidhīyete samāneṣu api vastuṣu |
dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubha aśubhau || 3||
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti ca anagha |
darśitaḥ ayaṃ mayā ācāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram || 4||
bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañca dhātavaḥ |
ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ || 5||
vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣu api |
dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ eteṣāṃ svārthasiddhaye || 6||
deśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama |
guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 7||
akṛṣṇasāraḥ deśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuciḥ bhavet |
kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛteriṇam || 8||
karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ eva vā |
yataḥ nivartate karma saḥ doṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ || 9||
dravyasya śuddhi aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca |
saṃskāreṇa atha kālena mahattva alpatayā athavā || 10||
śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā ca yat ātmane |
aghaṃ kurvanti hi yathā deśa avasthā anusārataḥ || 11||
dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa carmaṇām |
kāla vāyu agni mṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ || 12||
amedhyaliptaṃ yat yena gandhaṃ lepaṃ vyapohati |
bhajate prakṛtiṃ tasya tat śaucaṃ tāvat iṣyate || 13||
snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ |
mat smṛtyā ca ātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karma ācaret dvijaḥ || 14||
mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam |
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ || 15||
kvacit guṇaḥ api doṣaḥ syāt doṣaḥ api vidhinā guṇaḥ |
guṇadoṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ eva bādhate || 16||
samānakarma ācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam |
autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ || 17||
yataḥ yataḥ nivarteta vimucyeta tataḥ tataḥ |
eṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhaya apahaḥ || 18||
viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavet |
saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmāt eva kaliḥ nṝṇām || 19||
kaleḥ durviṣahaḥ krodhaḥ tamaḥ taṃ anuvartate |
tamasā grasyate puṃsaḥ cetanā vyāpinī drutam || 20||
tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate |
tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrcchitasya mṛtasya ca || 21||
viṣayābhiniveśena na ātmānaṃ veda na aparam |
vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan || 22||
phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śreyaḥ rocanaṃ param |
śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 23||
utpatti eva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca |
āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahetuṣu || 24||
na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani |
kathaṃ yuñjyāt punaḥ teṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ || 25||
evaṃ vyavasitaṃ kecit avijñāya kubuddhayaḥ |
phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñāḥ vadanti hi || 26||
kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ |
agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vindanti te || 27||
na te māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ |
ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 28||
te me mataṃ avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ |
hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ eva na codanā || 29||
hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā |
yajante devatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ || 30||
svapn upamaṃ amuṃ lokaṃ asantaṃ śravaṇapriyam |
āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik || 31||
rajaḥsattvatamoniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamojuṣaḥ |
upāsataḥ indramukhyān devādīn na tathā eva mām || 32||
iṣṭvā iha devatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahe divi |
tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ || 33||
evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām |
māninān ca atistabdhānāṃ madvārtā api na rocate || 34||
vedāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ ime |
parokṣavādāḥ ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 35||
śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇa indriya manomayam |
anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 36||
mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā |
bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣu ūrṇa iva lakṣyate || 37||
yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamate mukhāt |
ākāśāt ghoṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā || 38||
chandomayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ |
oṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ||
39||
vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiḥ catura uttaraiḥ |
anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipate svayam || 40||
gāyatrī uṣṇik anuṣṭup ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca |
triṣṭup jagatī aticchandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ || 41||
kiṃ vidhatte kiṃ ācaṣṭe kiṃ anūdya vikalpayet |
iti asyāḥ hṛdayaṃ loke na anyaḥ mat veda kaścana ||42||
māṃ vidhatte abhidhatte māṃ vikalpya apohyate tu aham |
etāvān sarvavedārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām |
māyāmātraṃ anūdya ante pratiṣidhya prasīdati || 43||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadddhavasaṃvāde
vedatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21||
atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho |
nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma || 1||
kecit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ apare pañcaviṃśatim |
sapta eke nava ṣaṭ kecit catvāri ekādaśa apare |
kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa || 2||
etāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā |
gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi || 3||
śrībhagavān uvāca |
yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā |
māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 4||
na etat evaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vacmi tat tathā |
evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayaḥ me duratyayāḥ || 5||
yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam |
prāpte śamadame api eti vādastamanu śāmyati || 6||
parasparān anupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha |
paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam || 7||
ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca |
pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 8||
paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām |
yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt || 9||
anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavedanam |
svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavet || 10||
puruṣa īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api |
tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛteḥ guṇaḥ || 11||
prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahetavaḥ || 12||
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha ucyate |
guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ eva ca || 13||
puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ |
jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava || 14||
śrotraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ |
vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ || 15||
śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ ca iti arthajātayaḥ |
gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ || 16||
sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī |
sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate || 17||
vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā |
labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt || 18||
sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca khādayaḥ |
jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ deha indriya āsavaḥ || 19||
ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān |
taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat || 20||
catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ |
jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu || 21||
saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra indriyāṇi ca |
pañcapañca eka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 22||
tadvat ṣoḍaśasaṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate |
bhūtendriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśaḥ || 23||
ekādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtendriyāṇi ca |
aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca nava iti atha || 24||
iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam |
sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśobhanam || 25||
uddhavaḥ uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau |
anyonya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ |
prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani || 26||
evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi |
chettuṃ arhasi sarvajña vacobhiḥ nayanaipuṇaiḥ || 27||
tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ |
tvaṃ eva hi ātma māyāyā gatiṃ vettha na ca aparaḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣarṣabha |
eṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ || 29||
mama aṅga māyā guṇamayī anekadhā
vikalpabuddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte |
vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ekam
atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat || 30||
dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhre
parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |
ātmā yat eṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ
svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ |
evaṃ tvak ādi śravaṇādi cakṣuḥ
jihva ādi nāsa ādi ca cittayuktam || 31||
yaḥ asau guṇakṣobhakṛtau vikāraḥ
pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ |
ahaṃ trivṛt mohavikalpahetuḥ
vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca || 32||
ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ
hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ |
vyarthaḥ api na eva uparameta puṃsāṃ
mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 33||
uddhavaḥ uvāca |
tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho |
ucca avacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca || 34||
tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ |
na hi etat prāyaśaḥ loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 35||
śrībhagavān uvāca |
manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam |
lokāt lokaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate || 36||
dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha |
udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati || 37||
viṣaya abhiniveśena na ātmānaṃ yat smaret punaḥ |
jantoḥ vai kasyacit hetoḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ || 38||
janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida |
viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanorathaḥ || 39||
svapnaṃ manorathaṃ ca itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau |
tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ ca anupaśyati || 40||
indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni |
bahiḥ antaḥ bhidāhetuḥ janaḥ asat janakṛt yathā || 41||
nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |
kālena alkṣyavegena sūkṣmatvāt tat na dṛśyate || 42||
yathā arciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ |
tathā eva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ || 43||
saḥ ayaṃ dīpaḥ arciṣāṃ yadvat srotasāṃ tat idaṃ jalam |
saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā
āyuṣām || 44||
mā svasya karmabījena jāyate saḥ api ayaṃ pumān |
mriyate vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ || 45||
niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam |
vayomadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava || 46||
etāḥ manorathamayīḥ hi anyasya uccāvacāḥ tanūḥ |
guṇasaṅgāt upādatte kvacit kaścit jahāti ca || 47||
ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumeyau bhavāpyayau |
na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ || 48||
taroḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau |
taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 49||
prakṛteḥ evaṃ ātmānaṃ avivicya abudhaḥ pumān |
tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 50||
sattvasaṅgāt ṛṣīn devān rajasā asuramānuṣān |
tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ || 51||
nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān |
evaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate || 52||
yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva |
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ || 53||
yathā manorathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā |
svapnadṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ || 54||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 55||
tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ |
ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 56||
kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā |
tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 57||
niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā evaṃ prakampitaḥ |
śreyaskāmaḥ kṛcchragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharet || 58||
uddhavaḥ uvāca |
yathā evaṃ anubuddhyeyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara |
suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam || 59||
viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī |
ṛte tvat dharmaniratān śāntāḥ te caraṇālayān || 60||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22||
atha trayoviṃśaḥ adhyāyaḥ |
bādarāyaṇiḥ uvāca |
saḥ evaṃ āśaṃsitaḥ uddhavena
bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ |
sabhājayan bṛtyavacaḥ mukundaḥ
taṃ ābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 1||
śrībhagavān uvāca |
barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ |
duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ || 2||
na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ |
yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣeṣavaḥ || 3||
kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava |
taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 4||
kenacit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ |
smaratāḥ dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 5||
avaniṣu dvijaḥ kaścit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā |
vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikopanaḥ || 6||
jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātreṇa api na arcitāḥ |
śūnya avasathaḥ ātmā api kāle kāmaiḥ anarcitaḥ || 7||
duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ |
dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācaran priyam || 8||
tasya evaṃ yakṣavittasya cyutasya ubhayalokataḥ |
dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 9||
tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida |
arthaḥ api agacchan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ || 10||
jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñcit kiñcit asyavaḥ uddhava |
daivataḥ kālataḥ kiñcit brahmabandhoḥ nṛpārthivāt || 11||
saḥ evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ |
upekṣitaḥ ca svajanaiḥ cintāṃ āpa duratyayām || 12||
tasya evaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ |
khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahān abhūt || 13||
saḥ ca āha idaṃ aho kaṣṭaṃ vṛthā ātmā me anutāpitaḥ |
na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ || 14||
prāyeṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana |
iha ca ātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 15||
yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ ye guṇināṃ guṇāḥ |
lobhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam || 16||
arthasya sādhane siddhaḥ utkarṣe rakṣaṇe vyaye |
nāśa upabhogaḥ āyāsaḥ trāsaḥ cintā bhramaḥ nṛṇām || 17||
steyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayaḥ madaḥ |
bhedaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 18||
ete pañcadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām |
tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śreyaḥ arthī dūrataḥ tyajet || 19||
bhidyante bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā |
ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve arayaḥ kṛtāḥ || 20||
arthena alpīyasā hi ete saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ |
tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ||
21||
labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām |
tat anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ||
22||
svarga apavargayoḥ dvāraṃ prāpya lokaṃ imaṃ pumān |
draviṇe kaḥ anūṣajjeta martyaḥ anarthasya dhāmani || 23||
devarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn ca bhāginaḥ |
asaṃvibhajya ca ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ || 24||
vyarthayā arthehayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam |
kuśalāḥ yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 25||
kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayā arthehayā asakṛt |
kasyacit māyayā nūnaṃ lokaḥ ayaṃ suvimohitaḥ || 26||
kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta |
mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ || 27||
nūnaṃ me bhagavān tuṣṭaḥ sarvadevamayaḥ hariḥ |
yena nītaḥ daśāṃ etāṃ nirvedaḥ ca ātmanaḥ plavaḥ || 28||
saḥ ahaṃ kalau aśeṣeṇa śoṣayihhye aṅgaṃ ātmanaḥ |
apramattaḥ akhilasvārthe yadi syāt siddhaḥ ātmani || 29||
tatra māṃ anumoderan devāḥ tribhuvaneśvarāḥ |
muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 30||
śrībhagavān uvāca |
iti abhipretya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ |
unmucya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ || 31||
saḥ cacāra mahīṃ etāṃ saṃyata ātmendriya anilaḥ |
bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat || 32||
taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ |
dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 33||
kecit triveṇuṃ jagṛhuḥ eke pātraṃ kamaṇḍalum |
pīṭhaṃ ca eke akṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana || 34||
pradāya ca punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ muneḥ |
annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭe || 35||
mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya ca mūrdhani |
yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet || 36||
tarjayanti apare vāgbhiḥ stenaḥ ayaṃ iti vādinaḥ |
badhnanti rajjvā taṃ kecit badhyatāṃ badhyatāṃ iti || 37||
kṣipanti eke avajānantaḥ eṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ |
kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ || 38||
aho eṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva |
maunena sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniścayaḥ || 39||
iti eke vihasanti enaṃ eke durvātayanti ca |
taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam || 40||
evaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat |
bhoktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata || 41||
paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ |
pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm || 42||
dvijaḥ uvāca |
na ayaṃ janaḥ me sukhaduḥkhahetuḥ
na devatātmā grahakarmakālāḥ |
manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti
saṃsāracakraṃ parivartayet yat || 43||
manaḥ guṇān vai sṛjate balīyaḥ
tataḥ ca karmāṇi vilakṣaṇāni |
śuklāni kṛṣṇāni atha lohitāni
tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti || 44||
anīhaḥ ātmā manasā samīhatā
hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvicaṣṭe |
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān
juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau || 45||
dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ ca
śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni |
sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ
paraḥ hi yogaḥ manasaḥ samādhi || 46||
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam
dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam |
asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat
dānādibhiḥ cet aparaṃ kimebhiḥ || 47||
manovaśe anye hi abhavan sma devāḥ
manaḥ ca na anyasya vaśaṃ sameti |
bhīṣmaḥ hi devaḥ sahasaḥ sahīyān
yuñjyāt vaśe taṃ saḥ hi devadevaḥ || 48||
taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavegaṃ
maruntudaṃ tat na vijitya kecit |
kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ
mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ || 49||
dehaṃ manomātraṃ imaṃ gṛhītvā
mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ |
eṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhrameṇa
durantapāre tamasi bhramanti || 50||
janaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ca atra ha bhaumayoḥ tat |
jihvāṃ kvacit sandaśati svadadbhiḥ
tat vedanāyāṃ katamāya kupyet || 51||
duḥkhasya hetuḥ yadi devatāḥ tu
kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayoḥ tat |
yat aṅgaṃ aṅgena nihanyate kvacit
krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 52||
ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahetuḥ
kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ |
na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt
krudhyeta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham || 53||
grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya te vai |
grahaiḥ grahasya eva vadanti pīḍām
krudhyeta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ || 54||
karmāḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatve |
dehaḥ tu acitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ
krudhyeta kasmai na hi karmamūlam || 55||
kālaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau |
na agneḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt
krudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 56||
na kenacit kva api kathañcana asya
dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya |
yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt
evaṃ prabuddhaḥ na bibheti bhūtaiḥ || 57||
etāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām
adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ |
ahaṃ tariṣyāmi durantapāram
tamaḥ mukunda aṅghriniṣevayā eva || 58||
śrībhagavān uvāca |
nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ
pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham |
nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt
akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām || 59||
sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ |
mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ || 60||
tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā |
mayi āveśitayā yuktaḥ etāvān yogasaṅgrahaḥ || 61||
yaḥ etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ |
dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na eva abhibhūyate || 62||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23||
atha caturviṃśo'dhyāḥ |
śrībhagavān uvāca |
atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniścitam |
yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam || 1||
āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ekaṃ eva avikalpitam |
yadā vivekanipuṇāḥ ādau kṛtayuge ayuge || 2||
tat māyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |
vāṅmanaḥ agocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat || 3||
tayoḥ ekataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |
jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyate || 4||
tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛteḥ abhavan guṇāḥ |
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatena ca || 5||
tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |
tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimohanaḥ || 6||
vaikārikaḥ taijasaḥ ca tāmasaḥ ca iti ahaṃ trivṛt |
tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ cit acit mayaḥ || 7||
arthaḥ tanmātrikāt jajñe tāmasāt indriyāṇi ca |
taijasāt devatāḥ āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 8||
mayā sañcoditāḥ bhāvāḥ sarve saṃhati akāriṇaḥ |
aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam || 9||
tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |
mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra ca ātmabhūḥ ||
10||
saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt |
lokān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā || 11||
devānāṃ okaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |
martya ādīnāṃ ca bhūḥ lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param ||
12||
adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeḥ okaḥ asṛjat prabhuḥ |
trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām || 13||
yogasya tapasaḥ ca eva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ |
mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 14||
mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat |
guṇapravāhaḥ etasmin unmajjati nimajjati || 15||
aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati |
sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 16||
yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ ca saḥ vai madhyaṃ ca tasya san |
vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ || 17||
yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurute aparam |
ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyate || 18||
prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |
sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham || 19||
sargaḥ pravartate tāvat paurva aparyeṇa nityaśaḥ |
mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam || 20||
virāṭ mayā āsādyamānaḥ lokakalpavikalpakaḥ |
pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 21||
anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |
dhānāḥ bhūmau pralīyante bhūmiḥ gandhe pralīyate || 22||
apsu pralīyante gandhaḥ āpaḥ ca svaguṇe rase |
līyate jyotiṣi rasaḥ jyotī rūpe pralīyate || 23||
rūpaṃ vāyau saḥ ca sparśe līyate saḥ api ca ambare |
ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayoniṣu || 24||
yoniḥ vaikārike saumya līyate manasi īśvare |
śabdaḥ bhūtādiṃ api eti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ || 25||
saḥ līyate mahān sveṣu guṇeṣu guṇavattamaḥ |
te avyakte sampralīyante tatkale līyate avyaye || 26||
kālaḥ māyāmaye jīve jīvaḥ ātmani mayi aje |
ātmā kevalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ || 27||
evaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ |
manasaḥ hṛdi tiṣṭheta vyomni iva arka udaye tamaḥ || 28||
eṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |
pratiloma anulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 29||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
prakṛtipuruṣasāṅkhyayogo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24||
atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavānuvāca |
guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet |
tanme puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ || 1||
samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ |
tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ || 2||
kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham |
mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ || 3||
krodhaḥ lobhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñcā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ |
śokamohau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ || 4||
sattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca anumūrvaśaḥ |
vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu || 5||
sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ |
vyavahāraḥ sannipātaḥ manomātra indriyāsubhiḥ || 6||
dharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ |
guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ || 7||
pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśrame |
svadharme ca anutiṣṭheta guṇānāṃ samitiḥ hi sā || 8||
puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ |
kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaiḥ tamasā yutam || 9||
yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ |
taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ eva vā || 10||
yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ |
taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam || 11||
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na eva me |
cittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyate || 12||
yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam |
tadā sukhena yujyeta dharmajñāna ādibhiḥ pumān || 13||
yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam |
tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 14||
yadā jayet rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam |
yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā || 15||
yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ |
dehe abhayaṃ manosaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam || 16||
vikurvan kriyayā ca adhīra nirvṛtiḥ ca cetasām |
gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ etaiḥ niśāmaya || 17||
sīdat cittaṃ vilīyeta cetasaḥ grahaṇe akṣamam |
manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya || 18||
edhamāne guṇe sattve devānāṃ balaṃ edhate |
asurāṇāṃ ca rajasi tamasi uddhava rakṣasām || 19||
sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśet |
prasvāpaṃ tamasā jantoḥ turīyaṃ triṣu santatam || 20||
uparyupari gacchanti sattvena ābrahmaṇaḥ janāḥ |
tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antaracāriṇaḥ || 21||
sattve pralīnāḥ svaḥ yānti naralokaṃ rajolayāḥ |
tamolayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ eva nirguṇāḥ || 22||
madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat |
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 23||
kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ ca yat |
prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 24||
vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ ucyate |
tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketanaṃ tu nirguṇam || 25||
sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ |
tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ || 26||
sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī |
tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 27||
pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam |
rājasaṃ ca indriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ ca ārtida aśuci || 28||
sāttvikaṃ sukhaṃ ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam |
tāmasaṃ mohadainotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 29||
dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma ca kārakāḥ |
śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ eva hi ||
30||
sarve guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ || 31||
etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ |
yena ime nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvena cittajāḥ |
bhaktiyogena manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyate || 32||
tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam |
guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ || 33||
niḥsaṅgaḥ māṃ bhajet vidvān apramattaḥ jitendriyaḥ |
rajaḥ tamaḥ ca abhijayet sattvasaṃsevayā muniḥ || 34||
sattvaṃ ca abhijayet yuktaḥ nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ |
sampadyate guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām || 35||
jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ ca āśayasambhavaiḥ |
mayā eva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ caret || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25||
atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ |
ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ||1||
guṇamayyāḥ jīvayonyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā |
guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣu avastutaḥ |
vartamānaḥ api na pumān yujyate avastubhiḥ guṇaiḥ || 2||
saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvacit |
tasya anugataḥ tamasi andhe patati andha anugāndhavat || 3||
ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhacchravāḥ |
urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 4||
tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ |
vilapan anvagāt jāye ghore tiṣṭha iti viklavaḥ || 5||
kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |
na veda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭaceatanaḥ || 6||
ailaḥ uvāca |
aho me mohavistāraḥ kāmakaṣmalacetasaḥ |
devyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ ime smṛtāḥ || 7||
na ahaṃ veda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā |
muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta || 8||
aho me ātmasammohaḥ yena ātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |
krīḍāmṛgaḥ cakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 9||
saparicchadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram |
yāntīṃ striyaṃ ca anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan || 10||
kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tejaḥ īśatvaṃ eva vā |
yaḥ anvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11||
kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |
kiṃ viviktena maunena strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam || 12||
svārthasya akovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam |
yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ go kharavat jitaḥ || 13||
sevataḥ varṣapūgāt me urvaśyaḥ adharāsavam |
na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā || 14||
puṃścalyā apahṛtaṃ cittaṃ konvanyaḥ mocituṃ prabhuḥ |
ātmārāmeśvaraṃ ṛte bhagavantaṃ adhokṣajam || 15||
bodhitasya api devyā me sūktavākyena durmateḥ |
manogataḥ mahāmohaḥ na apayāti ajitātmanaḥ || 16||
kiṃ etayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |
rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitendriyaḥ || 17||
kva ayaṃ malomasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuciḥ |
kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ || 18||
pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agneḥ śvagṛdhrayoḥ |
kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyate || 19||
tasmin kalevare amedhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |
aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 20||
tvaṅ māṃsa rudhira snāyu medo majjā asthi saṃhatau |
viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram || 21||
atha api na upasajjeta strīṣu straiṇeṣu ca arthavit |
viṣaya indriya saṃyogāt manaḥ kṣubhyati na anyathā || 22||
adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyate |
asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 23||
tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu ca indriyaiḥ |
viduṣāṃ ca api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ||
24||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ
saḥ urvaśīlokaṃ athaḥ vihāya |
ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai
upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 25||
tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjeta buddhimān |
santaḥ etasya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 26||
santaḥ anapekṣāḥ maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |
nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ || 27||
teṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgeṣu matkathāḥ |
sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham || 28||
tāḥ ye śruṇvanti gāyanti hi anumodanti ca adṛtāḥ |
matparāḥ śraddadhānāḥ ca bhaktiṃ vindanti te mayi || 29||
bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kiṃ anyat avaśiṣyate |
mayi anantaguṇe brahmaṇi ānanda anubhava ātmani || 30||
yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |
śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api eti sādhūn saṃsevataḥ tathā || 31||
nimajjya unmajjyatāṃ ghore bhavābdhau parama ayanam |
santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām || 32||
annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham |
dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ pretya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ||
33||
santaḥ diśanti cakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ |
devatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ eva ca || 34||
vaitasenaḥ tataḥ api evaṃ urvaśyā lokaniḥspṛhaḥ |
muktasaṅgaḥ mahīṃ etāṃ ātmārāmaḥ cacāra ha || 35||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26||
atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kriyāyogaṃ samācakṣva bhavat ārādhanaṃ prabho |
yasmāt tvāṃ ye yathā arcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 1||
etat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśreyasaṃ nṛṇām |
nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ ācāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ || 2||
niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyat āha bhagavān ajaḥ |
putrebhyaḥ bhṛgumukhyebhyaḥ devyai ca bhagavān bhavaḥ || 3||
etat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |
śreyasāṃ uttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 4||
etat kamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |
bhaktāya ca anuraktāya brūhi viśveśvara īśvara || 5||
śrībhagavān uvāca |
nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya ca uddhava |
saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ || 6||
vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti me trividhaḥ makhaḥ |
trayāṇāṃ īpsitena eva vidhinā māṃ samarcayet || 7||
yadā svanigamena uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |
yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibodha me || 8||
arcāyāṃ sthaṇḍile agnau vā sūrye vā apsu hṛdi dvijaḥ |
dravyeṇa bhaktiyuktaḥ arcet svaguruṃ māṃ amāyayā || 9||
pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhaye |
ubhayaiḥ api ca snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā || 10||
sandhyā upāsti ādi karmāṇi vedena acoditāni me |
pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11||
śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |
manomayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā || 12||
cala acala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |
udvāsa āvāhane na staḥ sthirāyāṃ uddhava arcane || 13||
asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhavet dvayam |
snapanaṃ tu avilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 14||
dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ |
bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena ca eva hi || 15||
snāna alaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāṃ eva tu uddhava |
sthaṇḍile tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ || 16||
sūrye ca abhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salila ādibhiḥ |
śraddhayā upāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāri api || 17||
bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na me toṣāya kalpate |
gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya ca kiṃ punaḥ || 18||
śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ |
āsīnaḥ prāk udak vā arcet arcāyāṃ atha sammukhaḥ || 19||
kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet |
kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvat upasādhayet || 20||
tat adbhiḥ devayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ eva ca |
prokṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ ca sādhayet || 21||
pādya argha ācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ |
hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā ca abhimantrayet ||
22||
piṇḍe vāyu agni saṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |
aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nāda ante siddhabhāvitām || 23||
tayā ātmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |
āvāhya arca ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayet ||
24||
pādya upasparśa arhaṇa ādīn upacārān prakalpayet |
dharmādibhiḥ ca navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama || 25||
padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākesara ujjvalam |
ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhaye || 26||
sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān |
musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ ca anupūjayet || 27||
nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca |
mahābalaṃ balaṃ ca eva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 28||
durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |
sve sve sthāne tu abhimukhān pūjayet prokṣaṇa ādibhiḥ || 29||
candana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ |
salilaiḥ snāpayet mantraiḥ nityadā vibhave sati || 30||
svarṇagharma anuvākena mahāpuruṣavidyayā |
pauruṣeṇa api sūktena sāmabhīḥ rājanādibhiḥ || 31||
vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lepanaiḥ |
alaṅkurvīta saprema madbhaktaḥ māṃ yathā ucitam || 32||
pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān |
dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt me śraddhayā arcakaḥ || 33||
guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa modakān |
saṃyāva dadhi sūpāṃ ca naivedyaṃ sati kalpayet || 34||
abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣecanam |
annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham || 35||
vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |
agniṃ ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinā uditam || 36||
paristīrya atha paryukṣet anvādhāya yathāvidhi |
prokṣaṇyā āsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 37||
taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
lasat caturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 38||
sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 39||
dhyāyan abhyarcya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni ca |
prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā ca ājyaplutaṃ haviḥ || 40||
juhuyāt mūlamantreṇa ṣoḍaśarca avadānataḥ |
dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 41||
abhyarcya atha namaskṛtya pārṣadebhyaḥ baliṃ haret |
mūlamantraṃ japet brahma smaran nārāyaṇa ātmakam || 42||
dattvā ācamanaṃ uccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |
mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayet || 42||
upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |
matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavet || 44|
stavaiḥ uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api |
stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 45||
śiraḥ mat pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |
prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt || 46||
iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram |
udvāsayet cet udvāsyaṃ jyotiḥ jyotiṣi tat punaḥ || 47||
arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra ca arcayet |
sarvabhūteṣu ātmani ca sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ || 48||
evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ |
arcan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām || 49||
madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayet dṛḍham |
puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān || 50||
pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham |
kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt || 51||
pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam |
pūjādinā brahmalokaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt || 52||
māṃ eva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |
bhaktiyogaṃ saḥ labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 53||
yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ hareta suraviprayoḥ |
vṛttiṃ saḥ jāyate viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam || 54||
kartuḥ ca sāratheḥ hetoḥ anumodituḥ eva ca |
karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27||
atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃset na garhayet |
viśvaṃ ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 1||
parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |
saḥ āśu bhraśyate svārthāt asatya abhiniveśataḥ || 2||
taijase nidrayā āpanne piṇḍasthaḥ naṣṭacetanaḥ |
māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 3||
kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat |
vācā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ eva ca || 4||
chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ |
evaṃ dehādayaḥ bhāvāḥ yacchanti āmṛtyutaḥ bhayam || 5||
ātmā eva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |
trāyate trāti viśvātmā hriyate harati īśvaraḥ || 6||
tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ |
nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani |
idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 7||
etat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |
na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 8||
pratyakṣeṇa anumānena nigamena ātmasaṃvidā |
ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicaret iha || 9||
uddhavaḥ uvāca |
na eva ātmanaḥ na dehasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ |
anātmasvadṛśoḥ īśa kasya syāt upalabhyate || 10||
ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiḥ anāvṛtaḥ |
agnivat dāruvat dehaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ || 11||
śrībhagavān uvāca |
yāvat deha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |
saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivekinaḥ || 12||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 13||
yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt |
saḥ eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 14||
śoka harṣa bhaya krodha lobha moha spṛhādayaḥ |
ahaṅkārasya dṛśyante janma mṛtyuḥ ca na ātmanaḥ || 15||
deha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ
jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ |
sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ
saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ || 16||
amūlaṃ etat bahurūpa rūpitaṃ
manovacaḥprāṇaśarīrakarma |
jñānāsinā upāsanayā śitena
chittvā muniḥ gāṃ vicarati atṛṣṇaḥ || 17||
jñānaṃ vivekaḥ nigamaḥ tapaḥ ca
pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam |
ādi antayoḥ asya yat eva kevalam
kālaḥ ca hetuḥ ca tat eva madhye || 18||
yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt
paścāt ca sarvasya hiraṇmayasya |
tat eva madhye vyavahāryamāṇam
nānāpadeśaiḥ ahaṃ asya tadvat || 19||
vijñānaṃ etat triyavastaṃ aṅga
guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ |
samanvayena vyatirekataḥ ca
yena eva turyeṇa tat eva satyam || 20||
na yat purastāt uta yat na paścāt
madhye ca tat na vyapadeśamātram |
bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadyat
tat eva tat syāt iti me manīṣā || 21||
avidyamānaḥ api avabhāsate yaḥ
vaikārikaḥ rājasasargaḥ eṣaḥ |
brahma svayañjyotiḥ ataḥ vibhāti
brahma indriya artha ātma vikāra citram || 22||
evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ
parāpavādena viśāradena |
chittvā ātmasandehaṃ upārameta
svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukebhyaḥ || 23||
na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi
devāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ |
manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam
ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam || 24||
samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ
guṇaḥ bhavet matsuviviktadhāmnaḥ |
vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam
ghanaiḥ upetaiḥ vigataiḥ raveḥ kim || 25||
yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ
gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjate |
tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ
ahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 26||
tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ
guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |
madbhaktiyogena dṛḍhena yāvat
rajaḥ nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 27||
yathā āmayaḥ asādhu cikitsitaḥ nṛṇām
punaḥ punaḥ santudati prarohan |
evaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma
kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 28||
kuyoginaḥ ye vihita antarāyaiḥ
manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ |
te prāktana abhyāsabalena bhūyaḥ
yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 29||
karoti karma kriyate ca jantuḥ
kenāpi asau coditaḥ ānipātāt |
na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api
nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā || 30||
tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam
śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam |
svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam
ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na veda || 31||
yadi sma paśyati asat indriya atha
nānā anumānena viruddhaṃ anyat |
na manyate vastutayā manīṣī
svāpnaṃ yathā utthāya tirodadhānam || 32||
pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram
ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga |
nivartate tat punaḥ īkṣayā eva
na gṛhyate na api visṛjya ātmā || 33||
yathā hi bhānoḥ udayaḥ nṛcakṣuṣām
tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhatte |
evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me
hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 34||
eṣaḥ svayañjyotiḥ ajaḥ aprameyaḥ
mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |
ekaḥ advitīyaḥ vacasāṃ virāme
yena īśitā vāk asavaḥ caranti || 35||
etāvān ātmasammohaḥ yat vikalpaḥ tu kevale |
ātman nṛte svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ||36||
yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañcavarṇaṃ abādhitam |
vyarthena api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 37||
yoginaḥ apakvayogasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ |
upasargaiḥ vihanyeta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ || 38||
yogadhāraṇayā kāṃścit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ |
tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścit upasargān vinirdahet || 39||
kāṃścit mama anudhyānena nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ |
yogeśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ || 40||
kecit dehaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |
vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 41||
na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ |
antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspateḥ || 42||
yogaṃ niṣevataḥ nityaṃ kāyaḥ cet kalpatāṃ iyāt |
tat śraddadhyāt na matimān yogaṃ utsṛjya matparaḥ || 43||
yogacaryāṃ imāṃ yogī vicaran mat vyapāśrayaḥ |
na antarāyaiḥ vihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthanirṇayo nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28||
atha ekonatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
sudustarāṃ imāṃ manye yogacaryāṃ anātmanaḥ |
yathā añjasā pumān sihyet tat me brūhi añjasā acyuta || 1||
prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yoginaḥ manaḥ |
viṣīdanti asamādhānāt manonigrahakarśitāḥ || 2||
atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam
haṃsāḥ śrayeran aravindalocana |
sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhiḥ
tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ || 3||
kiṃ citraṃ acyuta tava etat aśeṣabandhaḥ
dāseṣu ananyaśaraṇeṣu yat ātma sāttvam |
yaḥ arocayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām
śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ || 4||
taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām
sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjeta kaḥ nu |
kaḥ vā bhajet kiṃ api vismṛtaye anu bhūtyai
kiṃ vā bhavet na tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 5||
na eva upayanti apacitiṃ kavayaḥ tava īśa
brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ |
yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan
ācāryacaityavapuṣā svagataṃ vyanakti || 6||
śrīśukaḥ uvāca |
iti uddhavena ati anurakta cetasā
pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ |
gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ
jagāda saprema manoharasmitaḥ || 7||
śrībhagavān uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām |
yān śraddhayā ācaran martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam || 8||
kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |
mayi arpita manaḥ cittaḥ mat dharma ātmamanoratiḥ || 9||
deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |
deva āsura manuṣyeṣu madbhakta ācaritāni ca || 10||
pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahotsavān |
kārayet gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ || 11||
māṃ eva sarvabhūteṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam |
īkṣeta ātmani ca ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ || 12||
iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute |
sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kevalaṃ āśritaḥ || 13||
brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye arke sphuliṅgake |
akrūre krūrake ca eva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ || 14||
nareṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ acirāt |
spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi || 15||
visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |
praṇamet daṇḍavat bhūmau āśva cāṇḍāla go kharam || 16||
yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvaḥ na upajāyate |
tāvat evaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ || 17||
sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā |
paripaśyan uparamet sarvataḥ mukta saṃśayaḥ || 18||
ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīnaḥ mataḥ mama |
madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 19||
na hi aṅga upakrame dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api |
mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ || 20||
yaḥ yaḥ mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |
tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādeḥ iva sattma || 21||
eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |
yat satyaṃ anṛtena iha martyena āpnoti mā amṛtam || 22||
eṣa te abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ |
samāsavyāsavidhinā devānāṃ api durgamaḥ || 23||
abhīkṣṇaśaḥ te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |
etat vijñāya mucyeta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ || 24||
suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā etat api dhārayet |
sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigacchati || 25||
yaḥ etat mama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |
tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā || 26||
yaḥ etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |
saḥ pūyeta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpena darśayan || 27||
yaḥ etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ |
mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyate || 28||
api uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |
api te vigataḥ mohaḥ śokaḥ ca asau manobhavaḥ || 29||
na etat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |
aśuśrūṣoḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām || 30||
etaiḥ doṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |
sādhave śucaye brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yoṣitām || 31||
na etat vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |
pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyate || 32||
jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |
yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān te ahaṃ caturvidhaḥ || 33||
martyaḥ yadā tyakta samastakarmā
niveditātmā vicikīrṣitaḥ me |
tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ
mayā ātmabhūyāya ca kalpate vai || 34||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ ādarśita yogamārgaḥ
tadā uttama ślokavacaḥ niśamya |
baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ
na kiñcit ūceḥ aśru paripluta akṣaḥ || 35||
viṣṭabhya cittaṃ praṇaya avaghūrṇam
dhairyeṇa rājan bahu manyamānaḥ |
kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram
śīrṣṇā spṛśan tat caraṇa aravindam || 36||
uddhavaḥ uvāca |
vidrāvitaḥ moha mahā andhakāraḥ
yaḥ āśritaḥ me tava sannidhānāt |
vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya
śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya || 37||
pratyarpitaḥ me bhavatā anukampinā
bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |
hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam
kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam || 38||
vṛkṇaḥ ca me sudṛḍhaḥ snehapāśaḥ
dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvateṣu |
prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā
svamāyayā hi ātma subodha hetinā || 39||
namaḥ astu te mahāyogin prapannaṃ anuśādhi mām |
yathā tvat caraṇa ambhoje ratiḥ syāt anapāyinī || 40||
śrībhagavān uvāca |
gaccha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam |
tatra mat pāda tīrthode snāna upasparśanaiḥ śuciḥ || 41||
īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśeṣa kalmaṣaḥ |
vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ || 42||
titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |
śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 43||
mattaḥ anuśikṣitaṃ yat te viviktamanubhāvayan |
mayi āveśita vāk cittaḥ maddharma nirataḥ bhava |
ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ eṣyasi tataḥ param || 44||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ uktaḥ harimedhasā uddhavaḥ
pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |
śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ
nyaṣiñcat advandvaparaḥ api upakrame || 45||
sudustyaja sneha viyoga kātaraḥ
na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ |
kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke
bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 46||
tataḥ taṃ antarhṛdi sanniveśya
gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām |
yathā upadiṣṭāṃ jagat ekabandhunā
tataḥ samāsthāya hareḥ agāt gatim || 47||
yaḥ eatat ānanda samudra sambhṛtam
jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |
kṛṣṇeṇa yogeśvara sevitāṅghriṇā
sacchraddhayā āsevya jagat vimucyate || 48||
bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram
nigamakṛt upajahe bhṛṅgavat vedasāram |
amṛtaṃ udadhitaḥ ca apāyayat bhṛtyavargān
puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthaprāptisugamopāyakathanoddhavabadarikāśramapraveśo
nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29||
atha triṃśaḥ adhyāyaḥ |
rājā uvāca |
tataḥ mahābhāgavate uddhave nirgate vanam |
dvāravatyāṃ kiṃ akarot bhagavān bhūtabhāvanaḥ || 1||
brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ |
preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat || 2||
pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ
karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam |
yat śrīḥ vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām
dṛṣṭvā jiṣṇoḥ yudhi rathagataṃ yat ca tat sāmyam
īyuḥ || 3||
ṛṣiḥ uvāca |
divi bhuvi antarikṣe ca mahotpātān samutthitān |
dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam || 4||
śrībhagavān uvāca |
ete ghorāḥ mahotpātāḥ dvārvatyāṃ yamaketavaḥ |
muhūrtaṃ api na stheyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ || 5||
striyaḥ bālāḥ ca vṛddhāḥ ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ |
vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī || 6||
tatra abhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ |
devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālepana arhaṇaiḥ ||7||
brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam |
go bhū hiraṇya vāsobhiḥ gaja aśvaratha veśmabhiḥ || 8||
vidhiḥ eṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam |
deva dvija gavāṃ pūjā bhūteṣu paramaḥ bhavaḥ || 9||
iti sarve samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ |
tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ || 10||
tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudevena yādavā |
cakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśreya upabṛṃhitam || 11||
tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ maireyakaṃ madhu |
diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyate matiḥ || 12||
mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām |
kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt || 13||
yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāṃ ātatāyinaḥ |
dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ || 14||
patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ
khara uṣṭra gobhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api |
mithaḥ sametya aśvataraiḥ sudurmadā
nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vane || 15||
pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau
akrūra bhojau aniruddha sātyakī |
subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau
gadau sumitrā surathau samīyatuḥ || 16||
anye ca ye vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ
sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ |
anyonyaṃ āsādya madāndhakāritā
jaghnuḥ mukundena vimohitā bhṛśam || 17||
dāśārha vṛṣṇi andhaka bhoja sātvatā
madhu arbudā māthuraśūrasenāḥ |
visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ ca
mithaḥ tataḥ te atha visṛjya sauhṛdam || 18||
putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ ca
svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ |
mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ
jñātīṃstvahan jñātayaḥ eva mūḍhāḥ || 19||
śareṣu kṣīyamāṇeṣu bhajyamāneṣu dhanvasu |
śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ erakāḥ || 20||
tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ |
jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāḥ tu taṃ ca te || 21||
pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ ca mohitāḥ |
hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ || 22||
atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana |
erakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi || 23||
brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām |
spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam || 24||
evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ |
avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mene avaśeṣitaḥ || 25||
rāmaḥ samudravelāyāṃ yogaṃ āsthāya pauruṣam |
tat tyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojya ātmānaṃ ātmani || 26||
rāmaniryāṇaṃ ālokya bhagavān devakīsutaḥ |
niṣasāda dharopasthe tūṣṇīṃ āsādya pippalam || 27||
bibhrat caturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā |
diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ || 28||
śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varcasam |
kauśeya ambara yugmena parivītaṃ sumaṅgalam || 29||
sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam |
puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam || 30||
kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ |
hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhena virājitam || 31||
vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ |
kṛtvā urau dakṣiṇe pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam || 32||
musalau aśeṣāyaḥ khaṇḍakṛteṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ |
mṛgāsya ākāraṃ tat caraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā || 33||
caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ |
bhītaḥ papāta śirasā pādayoḥ asuradviṣaḥ || 34||
ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpena madhusūdana |
kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślokaḥ me anagha || 35||
yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam |
vadanti tasya te viṣṇo mayā asādhu kṛtaṃ prabho || 36||
tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam |
yathā punaḥ ahaṃ tu evaṃ na kuryāṃ sat atikramam || 37||
yasya ātma yoga racitaṃ na viduḥ viriñcaḥ
rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ ye |
tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ etat añjaḥ
kiṃ tasya te vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ || 38||
śrībhagavān uvāca |
mā bhaiḥ jare tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ eṣaḥ kṛtaḥ hi me |
yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam || 39||
iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇena icchā śarīriṇā |
triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau || 40||
dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvicchan adhigamyatām |
vāyuṃ tulasikāmodaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau || 41||
taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam
hi aśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim |
snehaplutātmā nipapāta pādayo
rathāt avaplutya sabāṣpalocanaḥ || 42||
apaśyataḥ tvat caraṇa ambujaṃ prabho
dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā |
diśaḥ na jāne na labhe ca śāntim
yathā niśāyaṃ uḍupe praṇaṣṭe || 43||
iti bruvate sūte vai rathaḥ garuḍalāñchanaḥ |
khaṃ utpapāta rājendra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ || 44||
taṃ anvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca |
tena ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ || 45||
gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ |
saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām || 46||
dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiḥ ca svabandhubhiḥ |
mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 47||
svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ |
arjunena āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha || 48||
tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upekṣakaḥ |
manmāyā racanāṃ etāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja || 49||
iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ |
tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm || 50||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe yadukulasaṅkṣayo nāma
triṃśo'dhyāyaḥ || 30||
atha ekatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrīśukaḥ uvāca |
atha tatra āgamat brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ |
mahendrapramukhāḥ devāḥ munayaḥ saprajeśvarāḥ || 1||
pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahoragāḥ |
cāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ || 2||
draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ |
gāyantaḥ ca gṛṇantaḥ ca śaureḥ karmāṇi janma ca || 3||
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ |
kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ || 4||
bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ |
saṃyojya ātmani ca ātmānaṃ padmanetre nyamīlayat || 5||
lokābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam |
yogadhāraṇayā āgneyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam || 6||
divi dundubhayaḥ neduḥ petuḥ sumanaḥ ca khāt |
satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmeḥ kīrtiḥ śrīḥ ca anu taṃ vayuḥ || 7||
deva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani |
avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ ca ativismitāḥ || 8||
saudāmanyāḥ yathā ākāśe yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam |
gatiḥ na lakṣyate martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ || 9||
brahma rudra ādayaḥ te tu dṛṣṭvā yogagatiṃ hareḥ |
vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayuḥ tadā || 10||
rājan parasya tanubhṛt jananāpyayehā
māyāviḍambanaṃ avehi yathā naṭasya |
sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya ca ante
saṃhṛtya ca ātma mahinā uparataḥ saḥ āste || 11||
martyena yaḥ gurusutaṃ yamalokanītam
tvāṃ ca ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham |
jigye antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ
kiṃ svāvane svaranayan mṛgayuṃ sadeham || 12||
tathā api aśeśā sthiti sambhava api
ayeṣu ananya hetuḥ yat aśeṣa śaktidhṛk |
na icchat praṇetuṃ vapuḥ atra śeṣitam
martyena kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan || 13||
yaḥ etāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām |
prayataḥ kīrtayet bhaktyā tāṃ eva āpnoti anuttamām || 14||
dārukaḥ dvārakāṃ etya vasudeva ugrasenayoḥ |
patitvā caraṇāvasraiḥ nyaṣiñcat kṛṣṇavicyutaḥ || 15||
kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa |
tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śoka vimūrcchitāḥ || 16||
tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viśleṣa vihvalāḥ |
vyasavāḥ śerate yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam || 17||
devakī rohiṇī ca eva vasudevaḥ tathā sutau |
kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śoka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim || 18||
prāṇān ca vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ |
upaguhya patīn tāta citāṃ āruruhuḥ striyaḥ || 19||
rāmapatnyaḥ ca tat dehaṃ upaguhya agniṃ āviśan |
vasudevapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn hareḥ snuṣāḥ |
kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ || 20||
arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ |
ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ || 21||
bandhūnāṃ naṣṭagotrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam |
hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ || 22||
dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt |
varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam || 23||
nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ |
smṛtyā aśeṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam || 24||
strī bāla vṛddhān ādāya hataśeṣān dhanañjayaḥ |
indraprasthaṃ samāveśya vajra tatra abhyaṣecayat || 25||
śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt te pitāmahāḥ |
tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahāpatham || 26||
yaḥ etat devadevasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca |
kīrtayet śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 27||
itthaṃ hareḥ bhagavataḥ rucira avatāra
vīryāṇi bālacaritāni ca śantamāni |
anyatra ca iha ca śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ
bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labheta || 28||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe mausalopākhyānaṃ nāma
ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31||
|| iti uddhavagītā nāma ekādaśaskandhaḥ samāptaḥ ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever