6.114 Yuddhakanda - Chaturdashadhikashatatama Sargah

ॐ

6.114 युद्धकाण्ड - चतुर्दशाधिकशततम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ चतुर्दशाधिकशततमस्सर्गः ।

तासांविलपमानानान्तदाराक्षसयोषिताम् ।

ज्येष्ठापत्नीप्रियाजीनाभर्तारंसमुदैक्षत ॥ 1 ॥

दशग्रीवंहतन्दृष्टवारामेणाचिन्त्यकर्मणा ।

पतिम्मण्डोदरीतत्रकृपणापर्यदेवयत् ॥ 2 ॥

ननुनाममहाबाहोतववैश्रवणानुज ।

क्रुद्धस्यप्रमुखेस्थातुन्त्रस्यत्यपिपुरन्दरः ॥ 3 ॥

ऋषयश्चमहान्तोऽपिगन्धर्वाश्चयशस्विनः ।

ननुनामतवोद्वेगाच्चारणाश्चदिशोगताः ॥ 4 ॥

स त्वम्मानुषमात्रेणरामेणयुधिनिर्जितः ।

न व्यपत्रपसेराजन् किमिदंराक्षसेश्वर ॥ 5 ॥

कथन्त्रैलोक्यमाक्रम्यश्रियावीर्येणचान्वितम् ।

अविषह्यञ्जघानत्वाम्मानुषोवनगोचरः ॥ 6 ॥

मानुषाणामविषयेचरतःकामरूपिणः ।

विनाशस्तवरामेणसम्युगेनोपपद्यते ॥ 7 ॥

न चैतत्कर्मरामस्यश्रद्धधामिचमूमुखे ।

सर्वतस्समुपेतस्यतवतेनाभिमर्षणम् ॥ 8 ॥

यदैव च जनस्थानेराक्षसैर्भहुनिर्ववृतः ।

खरस्तवहतोभ्रातातदैवासौ न मानुषः ॥ 9 ॥

यदैवनगरींलङ्कान्दुष्प्रवेशांसुरैरपि ।

प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ॥ 10 ॥

यदैववानरैर्घोरैर्बद्धस्सेतुर्महार्णवे ।

तदैवहृदयेनाहंशङ्केरामममानुषम् ॥ 11 ॥

अथवारामरूपेणकृतान्तस्स्वयमागतः ।

मायान्तवविनाशायविधायाप्रतितर्किताम् ॥ 12 ॥

अथवावासवेनत्वन्धर्षितोऽपिमहाबल ।

वासवस्यतुकाशक्तिस्त्वान्द्रष्टुमपिसंयुगे ॥ 13 ॥

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।

अनादिमध्यनिधनोमहतम्परमोमहान् ॥ 14 ॥

तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।

श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ॥ 15 ॥

मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।

सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ॥ 16 ॥

सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।

सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वाम्महाद्युतिः ॥ 17 ॥

इन्द्रियाणिपुराजित्वाजितन्त्रिभुवनन्त्वया ।

स्मरद्भिरिवतद्वैरमिन्द्रियैरेवनिर्जितः ॥ 18 ॥

यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।

खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ॥ 19 ॥

यदैवनगरींलङ्कान्दुष्प्रवेशांसुरैरपि ।

प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ॥ 20 ॥

क्रियतामविरोधश्चराघवेणेतियन्मया ।

उच्यमानं न गृह्णासितस्येयंव्युष्टिरागता ॥ 21 ॥

अकस्माच्छाभिकामोऽसिसीतांराक्षसपुङ्गवः ।

ऐश्वर्यस्यविनाशायदेहस्यस्वजनस्य च ॥ 22 ॥

अरुन्धत्याविशिष्टान्तांरोहिण्याश्चापिदुर्मते ।

सीतान्धर्षयतामान्यान्त्वयाह्यसदृशङ्कृतम् ॥ 23 ॥

वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रीम्भर्तृवत्सलाम् ।

सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ॥ 24 ॥

आनयित्वातुतान्दीनाञ्छद्मनात्मस्वदूषण ।

अप्राप्यतञ्चैवकामम्मैथिलीसङ्गमेकृतम् ॥ 25 ॥

पतिव्रतायास्तपसानूनन्दग्धोऽसिमेप्रभो ।

तदैवयन्नदग्धगद्धस्त्वन्धर्षयंस्तनुममध्यमाम् ।

देवाभिभ्यतेतेसर्वेसेन्द्राःसानाग्नीपुरोगमाः ॥ 26 ॥

अवश्यमेवलभतेफलम्पापस्यकर्मणः ।

घोरम्पर्यागतेकालेकर्तानास्त्यत्रसंशयः ॥ 27 ॥

न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येनमैथिली ।

मयाधिकावातुल्यावातत्त्वम्मोहान्नबुध्यसे ॥ 28 ॥

सर्वदासर्वभूतानान्नास्तिमुत्युरलक्षणः ।

तवतावदयम्मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ॥ 29 ॥

सीतानिमित्तजोमृत्युस्त्वयादूरादुपाहृतः ।

मैथिलीसहरामेणविशोकाविहरिष्यति ॥ 30 ॥

अल्पपुण्यात्वहङ्घोरेपतिताशोकसागरे ।

कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ॥ 31 ॥

देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।

विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ॥ 32 ॥

पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।

भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ॥ 33 ॥

सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञाञ्चञ्चलाःश्रियः ।

हाराजन् सुकुमारन्तेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ॥ 34 ॥

कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।

किरीटकूटोज्ज्वलितन्ताम्रास्यन्दीप्तकुण्डलम् ॥ 35 ॥

मदव्याकुललोलाक्षम्भूत्वायत्पानभूमिषु ।

विविधस्रग्धरञ्चारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ॥ 36 ॥

तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।

रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ॥ 37 ॥

वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।

हापश्चिमामेसम्प्राप्तादशावैधव्यदायिनी ॥ 38 ॥

यामयासीन्नसुम्बद्धाकदाचिदपिमन्दया ।

पतादानवराजोमेभर्तामेराक्षसेश्वरः ॥ 39 ॥

पुत्रोमेशक्रनिर्जेताइत्यहङ्गर्विताभृशम् ।

दृप्तामर्दनाःशूराःप्रख्यातबलपौरुषाः ॥ 40 ॥

अकुतश्चिद्भयानाथाममेत्यासीन्मतिर्दृढा ।

तेषामेवम्प्रभावाणांयुष्माकंराक्षसर्षभाः ॥ 41 ॥

कथम्भयमसम्बुद्धम्मानुषादिदमागतम् ।

स्निग्धेन्द्रनीलनीलन्तुप्रांशुशैलोपमम्महत् ॥ 42 ॥

केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।

कान्तंविहारेष्वधिकन्दीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ॥ 43 ॥

भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।

तदेवाद्यशरीरन्तेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ॥ 44 ॥

पुनर्दुर्लभसम्पर्शम्परिष्वक्तुं न शक्यते ।

श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ॥ 45 ॥

स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।

क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ॥ 46 ॥

वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णैवपर्वतः ।

हास्वप्नस्सत्यमेवेदन्त्वंरामेणकथंहतः ॥ 47 ॥

त्वम्मृत्योरपिमृत्युस्स्याःकथम्मृत्युवशङ्गतः त्रैलोक्यवसुभोक्तारन्त्रैलोक्योद्वेगदम्महत् ॥ 48 ॥

जेतारंलोकपालानाङ्क्षेप्तारांशङ्करस्य च ।

दृप्तानान्निग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ॥ 49 ॥

लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ।

ओजसादृप्तवाक्यानांवक्तारंरिपुसन्निधौ ॥ 50 ॥

स्वयूथभृत्यगोप्तारंहन्तारम्भीमकर्मणाम् ।

हन्तारन्दानवेन्द्राणांयक्षाणां च सहस्रशः ॥ 51 ॥

निवातकवचानां च सङ्ग्रहीतारमाहवे ।

नैकयज्ञविलोप्तारन्त्रातारंस्वजनस्य च ॥ 52 ॥

धर्मव्यवस्थाभेत्तारम्मायास्रष्टारमाहवे ।

देवासुरनृकन्यानामाहर्तारन्ततस्ततः ॥ 53 ॥

शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ।

लङ्काद्वीपस्यगोप्तारङ्कर्तारम्भीमकर्मणाम् ॥ 54 ॥

अस्माकङ्कामभोगानान्दातारंरथिनांवरम् ।

एवम्प्रभावम्भर्तारन्दृष्टवारामेणपातितम् ॥ 55 ॥

स्थिरास्मियादेहमिमन्धारयामिहतप्रिया ।

शयनेषुमहार्हेषुशयित्वाराक्षसेश्वर ॥ 56 ॥

इहकर्मात्प्रसुप्तोऽसिधरण्यांरेणुगुण्ठितः ।

यदातेतनयश्शस्तोलक्ष्मणेनेन्द्रजिद्युधि ॥ 57 ॥

तदात्वभिहतातीव्रमद्यत्वस्मिनिपातिता ।

साहम्बन्धुजनैर्हीनाहीनानाथेन च त्वया ॥ 58 ॥

विहीनाकामभोगैश्चशोचिष्येशाश्वतीस्समाः ।

प्रपन्नोदीर्घमध्वानंराजन्नद्यसुदुर्गमम् ॥ 59 ॥

नयमामपिदुःखार्तां न वर्तिष्येत्वयाविना ।

कस्मात्त्वम्मांविहायेहकृपणाङ्गन्तुमिच्छसि ॥ 60 ॥

दीनांविलपतीम्मन्दाङ्किंवामान्नाभिभाषसे ।

दृष्टवा न खल्वभिक्रुद्धोमामिहानवकुण्ठिताम् ॥ 61 ॥

निर्गतान्नगरद्वारात्पद्भ्यामेवागताम्प्रभो ।

पश्येष्टदारदारांस्तेभ्रष्टलज्जावकुण्ठितान् ॥ 62 ॥

बहिर्निष्पतितान्सर्वान्कथन्दृष्टवा न कुप्यसि ।

अयङ्क्रीडासहायस्तेऽनाथेलालप्यतेजनः ॥ 63 ॥

न चैवमाश्वासयसिकिंवा न बहुमन्यसे ।

याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ॥ 64 ॥

पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।

ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशङ्गतः ॥ 65 ॥

त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तन्तदागतम् ।

प्रवादस्सत्यएवायन्त्वाम्प्रतिप्रायशोनृप ॥ 66 ॥

प्रतिव्रतानान्नाकस्मात्सपत्नत्यश्रूणिभूतले ।

कथं च नामतेराजन् लोकानाक्रम्यतेजसा ॥ 67 ॥

नारीचौर्यमिदङ्क्षुद्रङ्कृतंशौण्डीर्यमानिना ।

अपनीयाश्रमाद्रामंयन्मृगच्छद्मनात्वया ॥ 68 ॥

आनीतारामपनतीसातत्तेकातर्यलक्षणम् ।

कातर्यं न च तेयुद्धेकदाचित्संस्मराम्यहम् ॥ 69 ॥

तत्तुभाग्यविपर्यासान्नूनन्तेपक्वलक्षणम् ।

अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ॥ 70 ॥

मैथिलीमाहृतान्दृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।

सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ॥ 71 ॥

अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।

कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ॥ 72 ॥

निर्वृत्तस्त्वत्कृतेऽनर्थःसोऽयम्मूलहरोमहान् ।

त्वयाकृतमिदंसर्वमनाधंराक्षसङ्कुलम् ॥ 73 ॥

हित्वंशोचितव्योमेप्रख्यातबलपौरुषः ।

स्त्रीस्वभावात्तुमेबुद्धिःकारुण्येपरिवर्तते ॥ 74 ॥

सुकृतन्दुष्कृतं च त्वङ्गृहीत्वास्वाङ्गतिङ्गतः ।

आत्मानमनुशोचामित्वद्विनाशेनदुःखिताम् ॥ 75 ॥

सुहृदांहितकामानां न श्रुतंवचनन्त्वया ।

भ्रात्रूणाञ्चैवकार्त्न्सनहितमुक्तन्दशानन ॥ 76 ॥

हेत्वर्थयुक्तंविधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् ।

विभीषणेनाभिहितं न कृतंहेतुमत्त्वया ॥ 77 ॥

मारीचकुम्भकर्णाभ्यांवाक्यम्ममपितुस्तथा ।

न श्रुतंवीर्यमत्तेनतस्येदम्फलमीदृशम् ॥ 78 ॥

नीलजीमूतसङ्काश पीताम्बरशुभाङ्गद ।

स्वगात्राणिविनिक्षिप्यकिंशेषेरुधिराप्लुतः ॥ 79 ॥

प्रसुप्तैवशोकार्ताङ्किम्मां न प्रतिभाषसे ।

महावीर्यस्यदक्षस्यसम्युगेष्वपलायिनः ॥ 80 ॥

यातुधानस्यदौहित्रीङ्किम्मां न प्रतिभाषसे ।

उत्तिष्ठोत्तिष्ठकिंशेषेनवेपरिभवेकृते ॥ 81 ॥

अद्यवैनिर्भयालङ्काम्प्रविष्टांसूर्यरश्मयः ।

येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ॥ 82 ॥

वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयन्तेसततार्चितः ।

रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ॥ 83 ॥

परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।

अप्रियामिवोपसङ्गृह्यकिंशेषेरणमेदिनीम् ॥ 84 ॥

अप्रियामिवकस्माच्छमान्नेच्छस्यभिभाषितुम् ।

धिगस्तुहृदयंयस्याममेदं न सहस्रधा ॥ 85 ॥

त्वयिपञ्चत्वमापन्नेफलतेशोकपीडितम् ।

इत्येवंविलपन्तिसाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥ 86 ॥

स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहामुपागमत् ।

कश्मलाभिहतासन्नाबभौसारावणोरसि ॥ 87 ॥

स्नध्यानुरक्तेजलदेदीप्ताविद्युदिवोज्ज्वला ।

तथागतंसमुत्थाप्यसपत्नयस्ताम्भृशातुराः ॥ 88 ॥

पर्यवस्थापयामासूरुदन्त्योरुदतीम्भृशम् ।

न तेसुविदितादेविलोकानांस्थितिरध्रुवा ॥ 89 ॥

दशाविभागपर्यायेराज्ञांवैचञ्चलाःश्रियः ।

इत्येवमुच्यमानासासशब्दम्प्ररुरोद ह ॥ 90 ॥

स्नापयन्तीतदास्रेणस्तनौवक्रंसुनिर्मलम् ।

एतस्मिन्नन्तरेरामोविभीषणमुवाच ह ॥ 91 ॥

संस्कारःक्रियताम्भ्रातुःस्त्रीगणःपरिसान्त्व्यताम् ।

तमुवाचततोधीमान् विभीषणैदंवचः ॥ 92 ॥

विमृश्यबुद्ध्याधर्मज्ञोधर्मार्थसहितंहितम् ।

त्यक्तधर्मव्रतंशूरन्नृशंसमनृतन्तथा ॥ 93 ॥

नाहमर्होऽस्मिसंस्कर्तुम्परदाराभिमर्शिनम् ।

भ्रातृरूपःहिमेशत्रुरेषसर्वाहितेरतः ॥ 94 ॥

रावणोनार्हतेपूजाम्पूज्योऽपिगुरुगौरवात् ।

नृशंसैतिमांराम वक्ष्यन्तिमनुजाभुवि ॥ 95 ॥

श्रुत्वातस्यागुणान्सर्वेवक्ष्यन्तिसुकृतम्पुनः ।

तच्छ्रुत्वापरमप्रीतोरामोधर्मभृतांवरः ॥ 96 ॥

विभीषणमुवाचेदंवाक्यज्ञंवाक्यकोविदः ।

तवापिमेप्रियङ्कार्यन्त्वत्प्रभावान्मयाजितम् ॥ 97 ॥

अवश्यन्तुक्षमंवाच्योमयात्वांराक्षसेश्वर ।

अधर्मानृतसंयुक्तःकामन्त्वेषनिशाचरः ॥ 98 ॥

तेजस्वीबलवान् शूरःसङ्ग्रामेषु च नित्यशः ।

शतक्रतुमुखैर्वीरैःश्रूयते न पराजितः ॥ 99 ॥

महात्माबलसम्पन्नोरावणोलोकरावणः ।

मरणानान्तिवैराणिनिर्वृत्तन्नःप्रयोजनम् ॥ 100 ॥

क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।

त्वत्सत्सकाशाद्धशग्रीवस्संस्कारंविधिपूर्वकम् ॥ 101 ॥

क्षिप्रमर्हतिधर्मेणत्वंयशोभाग्भविष्यसि ।

राघवस्यवच्श्रुत्वात्वरमाणोविभीषणः ॥ 102 ॥

संस्कारयितुमारेभेभ्रातरंरावणंहतम् ।

सप्रविश्यपुरींलङ्कांराक्षसेन्द्रोविभीषणः ॥ 103 ॥

रावणस्याअग्निहोत्रन्तुनिर्यापयतिसत्वरम् ।

शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ॥ 104 ॥

तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।

अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ॥ 105 ॥

मणिमुक्ताप्रवालानिनिर्यापयतिराक्षसः ।

आजगाममुहूर्तेनराक्षसैःपरिवारितः ॥ 106 ॥

ततोमाल्यवतासार्थङ्क्रियामेवचकारसः ।

सौवर्णींशिबिकान्दिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ॥ 107 ॥

रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।

तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ॥ 108 ॥

प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।

उत्क्षिप्यशिबिकान्तान्तुविभीषणपुरोगमाः ॥ 109 ॥

दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।

अग्नयोदीप्यमानास्तेतदाध्वर्युसमीरिताः ॥ 110 ॥

शरणाभिगताःसर्वेपुरस्तात्तस्यतेययुः ।

अन्तःपुराणिसर्वाणिरुदमानानिसत्वरम् ॥ 111 ॥

पृष्ठतोऽनुययुस्तानिप्लवमानानिसर्वतः ।

रावणम्प्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ॥ 112 ॥

चिताञ्चन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।

ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ॥ 113 ॥

वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।

प्रचक्रुःराक्षसेन्द्रस्यपितृमेधमनुक्रमम् ॥ 114 ॥

वेदिं च दक्षिणप्राच्यांयथास्थानं च पावकम् ।

पृषदाज्येनसम्पूर्णंस्रुवंसर्वेप्रचिक्षिपुः ॥ 115 ॥

पादयोश्शकटम्प्रादुरन्तरूर्वोरुलूखलन्तदा ।

दारुपात्राणिसर्वाणिआरणिञ्चोत्तारारणिम् ॥ 116 ॥

दत्त्वातुमुसलञ्चान्यथास्थानंविचक्षणाः ।

शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ॥ 117 ॥

तत्रमेध्यम्पशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।

परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ॥ 118 ॥

गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणन्दीनमानसाः ॥ 119 ॥

विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।

लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ॥ 120 ॥

ददौ च पावकन्तस्यविधियुक्तंविभीषणः ।

स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ॥ 121 ॥

उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।

प्रदायचोदकन्तस्मैमूर्ध्नाचैनन्नमस्य च ॥ 122 ॥

ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।

गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ॥ 123 ॥

प्रविष्टासुसर्वासुराक्षसीषुविभीषणः ।

रामपार्श्वमुपागम्यतदातिष्ठद्विनीतवत् ॥ 124 ॥

रामोऽपिसहसैन्येनससुग्रीवस्सलक्ष्मणः ।

हर्षंलेभेरिपुंहत्वायथावृत्रंशतक्रतुः ॥ 125 ॥

ततोविमुक्त्वासशरंशरासनम्महेन्द्रदत्तङ्कवचं च तन्महत् ।

विम्युचरोषंरिपुनिग्रहात्ततोरामःसुसौम्यत्वमुपागतोऽरिहा ॥ 126 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्दशाधिकशततमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha caturdaśādhikaśatatamassargaḥ |

tāsāṃvilapamānānāntadārākṣasayoṣitām |

jyeṣṭhāpatnīpriyājīnābhartāraṃsamudaikṣata || 1 ||

daśagrīvaṃhatandṛṣṭavārāmeṇācintyakarmaṇā |

patimmaṇḍodarītatrakṛpaṇāparyadevayat || 2 ||

nanunāmamahābāhotavavaiśravaṇānuja |

kruddhasyapramukhesthātuntrasyatyapipurandaraḥ || 3 ||

ṛṣayaścamahānto'pigandharvāścayaśasvinaḥ |

nanunāmatavodvegāccāraṇāścadiśogatāḥ || 4 ||

sa tvammānuṣamātreṇarāmeṇayudhinirjitaḥ |

na vyapatrapaserājan kimidaṃrākṣaseśvara || 5 ||

kathantrailokyamākramyaśriyāvīryeṇacānvitam |

aviṣahyañjaghānatvāmmānuṣovanagocaraḥ || 6 ||

mānuṣāṇāmaviṣayecarataḥkāmarūpiṇaḥ |

vināśastavarāmeṇasamyugenopapadyate || 7 ||

na caitatkarmarāmasyaśraddhadhāmicamūmukhe |

sarvatassamupetasyatavatenābhimarṣaṇam || 8 ||

yadaiva ca janasthānerākṣasairbhahunirvavṛtaḥ |

kharastavahatobhrātātadaivāsau na mānuṣaḥ || 9 ||

yadaivanagarīṃlaṅkānduṣpraveśāṃsurairapi |

praviṣṭohanumānvīryāttadaivavyathitāvayam || 10 ||

yadaivavānarairghorairbaddhasseturmahārṇave |

tadaivahṛdayenāhaṃśaṅkerāmamamānuṣam || 11 ||

athavārāmarūpeṇakṛtāntassvayamāgataḥ |

māyāntavavināśāyavidhāyāpratitarkitām || 12 ||

athavāvāsavenatvandharṣito'pimahābala |

vāsavasyatukāśaktistvāndraṣṭumapisaṃyuge || 13 ||

vyaktameṣamahāyogīparamātmāsanātanaḥ |

anādimadhyanidhanomahatamparamomahān || 14 ||

tamasaḥparamodhātāśaṅkhacakragadādharaḥ |

śrīvatsavakṣānityaśrīrajayyaśśāśvatodhruvaḥ || 15 ||

mānuṣaṃrūpamāsthāyaviṣṇussatyaparākramaḥ |

sarvaiḥparivṛtodevairvānaratvamupāgataiḥ || 16 ||

sarvalokeśvarśrīmānlokānāṃhitakāmyayā |

sarākṣasaraparīvāraṃhatavāṃstvāmmahādyutiḥ || 17 ||

indriyāṇipurājitvājitantribhuvanantvayā |

smaradbhirivatadvairamindriyairevanirjitaḥ || 18 ||

yadaivahijanasthānerākṣasairbhahubhirvṛtaḥ |

kharastunihatobhrātātadārāmo na mānuṣaḥ || 19 ||

yadaivanagarīṃlaṅkānduṣpraveśāṃsurairapi |

praviṣṭohanumānvīryāttadaivavyathitāvayam || 20 ||

kriyatāmavirodhaścarāghaveṇetiyanmayā |

ucyamānaṃ na gṛhṇāsitasyeyaṃvyuṣṭirāgatā || 21 ||

akasmācchābhikāmo'sisītāṃrākṣasapuṅgavaḥ |

aiśvaryasyavināśāyadehasyasvajanasya ca || 22 ||

arundhatyāviśiṣṭāntāṃrohiṇyāścāpidurmate |

sītāndharṣayatāmānyāntvayāhyasadṛśaṅkṛtam || 23 ||

vasudhāyāhivasudhāṃśriyaḥśrīmbhartṛvatsalām |

sītāṃsarvānavadyāṅgīmaraṇyevijaneśubhām || 24 ||

ānayitvātutāndīnāñchadmanātmasvadūṣaṇa |

aprāpyatañcaivakāmammaithilīsaṅgamekṛtam || 25 ||

pativratāyāstapasānūnandagdho'simeprabho |

tadaivayannadagdhagaddhastvandharṣayaṃstanumamadhyamām |

devābhibhyatetesarvesendrāḥsānāgnīpurogamāḥ || 26 ||

avaśyamevalabhatephalampāpasyakarmaṇaḥ |

ghoramparyāgatekālekartānāstyatrasaṃśayaḥ || 27 ||

na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyenamaithilī |

mayādhikāvātulyāvātattvammohānnabudhyase || 28 ||

sarvadāsarvabhūtānānnāstimutyuralakṣaṇaḥ |

tavatāvadayammṛtyurmaithilīkṛtalakṣaṇaḥ || 29 ||

sītānimittajomṛtyustvayādūrādupāhṛtaḥ |

maithilīsaharāmeṇaviśokāvihariṣyati || 30 ||

alpapuṇyātvahaṅghorepatitāśokasāgare |

kailāsemandaremerautathācaitrarathevane || 31 ||

devodyāneṣusarveṣuvihṛtyasahitātvayā |

vimānenānurūpeṇayāyāmyatulayāśriyā || 32 ||

paśyantivividhāndeśāṃstāṃstāṃścitrasragambarā |

bhramśitākāmabhogebhyaḥsāsmivīravadhāttava || 33 ||

saivānyevāsmisamvṛttādhigrājñāñcañcalāḥśriyaḥ |

hārājan sukumārantesubhrusutvaksamunnasam || 34 ||

kāntiśrīdyutibhistulyamindupadmadivākaraiḥ |

kirīṭakūṭojjvalitantāmrāsyandīptakuṇḍalam || 35 ||

madavyākulalolākṣambhūtvāyatpānabhūmiṣu |

vividhasragdharañcāruvalgusmitakathaṃśubham || 36 ||

tadevādyatavaivaṃhivaktraṃ na bhrājateprabho |

rāmasāyakanirbhinnaṃraktaṃrudhiravisravaiḥ || 37 ||

vīśīrṇamedomastiṣkaṃrūkṣasyandanareṇubhiḥ |

hāpaścimāmesamprāptādaśāvaidhavyadāyinī || 38 ||

yāmayāsīnnasumbaddhākadācidapimandayā |

patādānavarājomebhartāmerākṣaseśvaraḥ || 39 ||

putromeśakranirjetāityahaṅgarvitābhṛśam |

dṛptāmardanāḥśūrāḥprakhyātabalapauruṣāḥ || 40 ||

akutaścidbhayānāthāmametyāsīnmatirdṛḍhā |

teṣāmevamprabhāvāṇāṃyuṣmākaṃrākṣasarṣabhāḥ || 41 ||

kathambhayamasambuddhammānuṣādidamāgatam |

snigdhendranīlanīlantuprāṃśuśailopamammahat || 42 ||

keyūrāṅgadavaiḍūryamuktāhārasragujjvalam |

kāntaṃvihāreṣvadhikandīptāṃsaṅgrāmabhūmiṣu || 43 ||

bhātyābharaṇabhābhiryadvidyudbhirivatoyadaḥ |

tadevādyaśarīrantetīkṣṇairnaikaśaraiścitam || 44 ||

punardurlabhasamparśampariṣvaktuṃ na śakyate |

śvāvidhaḥśalakairyadvadbhāṇairlagnairnirantaram || 45 ||

svarpitairmarmasubhṛśaṃsañchinnasnāyubandhanam |

kṣitaunipatitaṃrājan śyāmaṃvairudhiracchavi || 46 ||

vajraprahārābhihatovikīrṇaivaparvataḥ |

hāsvapnassatyamevedantvaṃrāmeṇakathaṃhataḥ || 47 ||

tvammṛtyorapimṛtyussyāḥkathammṛtyuvaśaṅgataḥ trailokyavasubhoktārantrailokyodvegadammahat || 48 ||

jetāraṃlokapālānāṅkṣeptārāṃśaṅkarasya ca |

dṛptānānnigrahītāramāviṣkṛtaparākramam || 49 ||

lokakṣobhayitāraṃ ca nādairbhūtavirāviṇam |

ojasādṛptavākyānāṃvaktāraṃripusannidhau || 50 ||

svayūthabhṛtyagoptāraṃhantārambhīmakarmaṇām |

hantārandānavendrāṇāṃyakṣāṇāṃ ca sahasraśaḥ || 51 ||

nivātakavacānāṃ ca saṅgrahītāramāhave |

naikayajñaviloptārantrātāraṃsvajanasya ca || 52 ||

dharmavyavasthābhettārammāyāsraṣṭāramāhave |

devāsuranṛkanyānāmāhartārantatastataḥ || 53 ||

śatrustrīśokadātāraṃ netāraṃ svajanasya ca |

laṅkādvīpasyagoptāraṅkartārambhīmakarmaṇām || 54 ||

asmākaṅkāmabhogānāndātāraṃrathināṃvaram |

evamprabhāvambhartārandṛṣṭavārāmeṇapātitam || 55 ||

sthirāsmiyādehamimandhārayāmihatapriyā |

śayaneṣumahārheṣuśayitvārākṣaseśvara || 56 ||

ihakarmātprasupto'sidharaṇyāṃreṇuguṇṭhitaḥ |

yadātetanayaśśastolakṣmaṇenendrajidyudhi || 57 ||

tadātvabhihatātīvramadyatvasminipātitā |

sāhambandhujanairhīnāhīnānāthena ca tvayā || 58 ||

vihīnākāmabhogaiścaśociṣyeśāśvatīssamāḥ |

prapannodīrghamadhvānaṃrājannadyasudurgamam || 59 ||

nayamāmapiduḥkhārtāṃ na vartiṣyetvayāvinā |

kasmāttvammāṃvihāyehakṛpaṇāṅgantumicchasi || 60 ||

dīnāṃvilapatīmmandāṅkiṃvāmānnābhibhāṣase |

dṛṣṭavā na khalvabhikruddhomāmihānavakuṇṭhitām || 61 ||

nirgatānnagaradvārātpadbhyāmevāgatāmprabho |

paśyeṣṭadāradārāṃstebhraṣṭalajjāvakuṇṭhitān || 62 ||

bahirniṣpatitānsarvānkathandṛṣṭavā na kupyasi |

ayaṅkrīḍāsahāyaste'nāthelālapyatejanaḥ || 63 ||

na caivamāśvāsayasikiṃvā na bahumanyase |

yāḥstvayāvidhavārājankṛtānaikāḥkulastriyaḥ || 64 ||

pativratādharmaratāguruśuśrūṣaṇeratāḥ |

tābhiśśokābhitaptābhiśśaptaḥparavaśaṅgataḥ || 65 ||

tvayāviprakṛtābhiryattadāśaptantadāgatam |

pravādassatyaevāyantvāmpratiprāyaśonṛpa || 66 ||

prativratānānnākasmātsapatnatyaśrūṇibhūtale |

kathaṃ ca nāmaterājan lokānākramyatejasā || 67 ||

nārīcauryamidaṅkṣudraṅkṛtaṃśauṇḍīryamāninā |

apanīyāśramādrāmaṃyanmṛgacchadmanātvayā || 68 ||

ānītārāmapanatīsātattekātaryalakṣaṇam |

kātaryaṃ na ca teyuddhekadācitsaṃsmarāmyaham || 69 ||

tattubhāgyaviparyāsānnūnantepakvalakṣaṇam |

atītānāgatārthajñovartamānavicakṣaṇaḥ || 70 ||

maithilīmāhṛtāndṛṣṭavādhyātvāniḥśvasyacāyatam |

satyavākyamahābāho devaromeyadabravīt || 71 ||

ayaṃrākṣasamukhyānāṃvināśaḥparyupasthitaḥ |

kāmakrodhasamutthenavyasanenaprasaṅginā || 72 ||

nirvṛttastvatkṛte'narthaḥso'yammūlaharomahān |

tvayākṛtamidaṃsarvamanādhaṃrākṣasaṅkulam || 73 ||

hitvaṃśocitavyomeprakhyātabalapauruṣaḥ |

strīsvabhāvāttumebuddhiḥkāruṇyeparivartate || 74 ||

sukṛtanduṣkṛtaṃ ca tvaṅgṛhītvāsvāṅgatiṅgataḥ |

ātmānamanuśocāmitvadvināśenaduḥkhitām || 75 ||

suhṛdāṃhitakāmānāṃ na śrutaṃvacanantvayā |

bhrātrūṇāñcaivakārtnsanahitamuktandaśānana || 76 ||

hetvarthayuktaṃvidhivacchreyaskaramadāruṇam |

vibhīṣaṇenābhihitaṃ na kṛtaṃhetumattvayā || 77 ||

mārīcakumbhakarṇābhyāṃvākyammamapitustathā |

na śrutaṃvīryamattenatasyedamphalamīdṛśam || 78 ||

nīlajīmūtasaṅkāśa pītāmbaraśubhāṅgada |

svagātrāṇivinikṣipyakiṃśeṣerudhirāplutaḥ || 79 ||

prasuptaivaśokārtāṅkimmāṃ na pratibhāṣase |

mahāvīryasyadakṣasyasamyugeṣvapalāyinaḥ || 80 ||

yātudhānasyadauhitrīṅkimmāṃ na pratibhāṣase |

uttiṣṭhottiṣṭhakiṃśeṣenaveparibhavekṛte || 81 ||

adyavainirbhayālaṅkāmpraviṣṭāṃsūryaraśmayaḥ |

yenasūdayaseśatrūn samaresūryavarcasā || 82 ||

vajraṃvajradharasyevaso'yantesatatārcitaḥ |

raṇebahupraharaṇohemajāpariṣkṛtaḥ || 83 ||

parighovyavakīrṇastebāṇaiścinnaiḥsahasradhā |

apriyāmivopasaṅgṛhyakiṃśeṣeraṇamedinīm || 84 ||

apriyāmivakasmācchamānnecchasyabhibhāṣitum |

dhigastuhṛdayaṃyasyāmamedaṃ na sahasradhā || 85 ||

tvayipañcatvamāpannephalateśokapīḍitam |

ityevaṃvilapantisābāṣpaparyākulekṣaṇā || 86 ||

snehopaskannahṛdayā tadā mohāmupāgamat |

kaśmalābhihatāsannābabhausārāvaṇorasi || 87 ||

snadhyānuraktejaladedīptāvidyudivojjvalā |

tathāgataṃsamutthāpyasapatnayastāmbhṛśāturāḥ || 88 ||

paryavasthāpayāmāsūrudantyorudatīmbhṛśam |

na tesuviditādevilokānāṃsthitiradhruvā || 89 ||

daśāvibhāgaparyāyerājñāṃvaicañcalāḥśriyaḥ |

ityevamucyamānāsāsaśabdampraruroda ha || 90 ||

snāpayantītadāsreṇastanauvakraṃsunirmalam |

etasminnantarerāmovibhīṣaṇamuvāca ha || 91 ||

saṃskāraḥkriyatāmbhrātuḥstrīgaṇaḥparisāntvyatām |

tamuvācatatodhīmān vibhīṣaṇaidaṃvacaḥ || 92 ||

vimṛśyabuddhyādharmajñodharmārthasahitaṃhitam |

tyaktadharmavrataṃśūrannṛśaṃsamanṛtantathā || 93 ||

nāhamarho'smisaṃskartumparadārābhimarśinam |

bhrātṛrūpaḥhimeśatrureṣasarvāhiterataḥ || 94 ||

rāvaṇonārhatepūjāmpūjyo'pigurugauravāt |

nṛśaṃsaitimāṃrāma vakṣyantimanujābhuvi || 95 ||

śrutvātasyāguṇānsarvevakṣyantisukṛtampunaḥ |

tacchrutvāparamaprītorāmodharmabhṛtāṃvaraḥ || 96 ||

vibhīṣaṇamuvācedaṃvākyajñaṃvākyakovidaḥ |

tavāpimepriyaṅkāryantvatprabhāvānmayājitam || 97 ||

avaśyantukṣamaṃvācyomayātvāṃrākṣaseśvara |

adharmānṛtasaṃyuktaḥkāmantveṣaniśācaraḥ || 98 ||

tejasvībalavān śūraḥsaṅgrāmeṣu ca nityaśaḥ |

śatakratumukhairvīraiḥśrūyate na parājitaḥ || 99 ||

mahātmābalasampannorāvaṇolokarāvaṇaḥ |

maraṇānāntivairāṇinirvṛttannaḥprayojanam || 100 ||

kriyatāmasyasaṃskāromamāpyeṣayathātava |

tvatsatsakāśāddhaśagrīvassaṃskāraṃvidhipūrvakam || 101 ||

kṣipramarhatidharmeṇatvaṃyaśobhāgbhaviṣyasi |

rāghavasyavacśrutvātvaramāṇovibhīṣaṇaḥ || 102 ||

saṃskārayitumārebhebhrātaraṃrāvaṇaṃhatam |

sapraviśyapurīṃlaṅkāṃrākṣasendrovibhīṣaṇaḥ || 103 ||

rāvaṇasyāagnihotrantuniryāpayatisatvaram |

śakaṭān dārurūpāṇiagnīnavaiyājakāṃstathā || 104 ||

tathācandanakāṣṭhānikāṣṭhānivividhāni ca |

agarūṇisugadhanīnigandhāṃścasurabhīṃstathā || 105 ||

maṇimuktāpravālāniniryāpayatirākṣasaḥ |

ājagāmamuhūrtenarākṣasaiḥparivāritaḥ || 106 ||

tatomālyavatāsārthaṅkriyāmevacakārasaḥ |

sauvarṇīṃśibikāndivyāmāropyakṣaumavāsanam || 107 ||

rāvaṇaṃrākṣasādhīśamaśrupūryamukhādvijāḥ |

tūryaghoṣaiścavividhaisstuvadbhiścābhinanditam || 108 ||

ptākābhiścacitrābhissumanobhiścacitritām |

utkṣipyaśibikāntāntuvibhīṣaṇapurogamāḥ || 109 ||

dakṣiṇābhimukhāssarvegṛhyakāṣṭhānibhejire |

agnayodīpyamānāstetadādhvaryusamīritāḥ || 110 ||

śaraṇābhigatāḥsarvepurastāttasyateyayuḥ |

antaḥpurāṇisarvāṇirudamānānisatvaram || 111 ||

pṛṣṭhato'nuyayustāniplavamānānisarvataḥ |

rāvaṇamprayatedeśesthāpyatebhṛśaduḥkhitāḥ || 112 ||

citāñcandanakāṣṭhaiścapadmakośīsaṃvṛtām |

brāhmyāsamvartayāmāsūrāṅkavāstaraṇāvṛtām || 113 ||

vartatevedavihitorājñovaipaścimaḥkratuḥ |

pracakruḥrākṣasendrasyapitṛmedhamanukramam || 114 ||

vediṃ ca dakṣiṇaprācyāṃyathāsthānaṃ ca pāvakam |

pṛṣadājyenasampūrṇaṃsruvaṃsarvepracikṣipuḥ || 115 ||

pādayośśakaṭamprādurantarūrvorulūkhalantadā |

dārupātrāṇisarvāṇiāraṇiñcottārāraṇim || 116 ||

dattvātumusalañcānyathāsthānaṃvicakṣaṇāḥ |

śāstrādṛṣṭenavidhināmaharṣivihitena ca || 117 ||

tatramedhyampaśuṃhatvārākṣasendrasyarākṣasāḥ |

paristaraṇikāṃrājñoghṛtāktāṃsamaveśayan || 118 ||

gandhairmālyairalaṅkṛtyarāvaṇandīnamānasāḥ || 119 ||

vibhīṣaṇasahāyāstevastraiścavividhairapi |

lājairaścāvakirantismabāṣpapūrṇamukhāstadā || 120 ||

dadau ca pāvakantasyavidhiyuktaṃvibhīṣaṇaḥ |

snātvācaivārdravastreṇatilāndūrvābhimiśritān || 121 ||

udakena ca sammiśrānpradāyavidhipūrvakam |

pradāyacodakantasmaimūrdhnācainannamasya ca || 122 ||

tāḥstriyo'nunayāmāsasāntamuktvāpunaḥpunaḥ |

gamyatāmititāssarvāviviśurnagarītadā || 123 ||

praviṣṭāsusarvāsurākṣasīṣuvibhīṣaṇaḥ |

rāmapārśvamupāgamyatadātiṣṭhadvinītavat || 124 ||

rāmo'pisahasainyenasasugrīvassalakṣmaṇaḥ |

harṣaṃlebheripuṃhatvāyathāvṛtraṃśatakratuḥ || 125 ||

tatovimuktvāsaśaraṃśarāsanammahendradattaṅkavacaṃ ca tanmahat |

vimyucaroṣaṃripunigrahāttatorāmaḥsusaumyatvamupāgato'rihā || 126 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturdaśādhikaśatatamassargaḥ ||