4.33 Kishkindhakanda - Trayastrimsha Sargah

ॐ

4.33 किष्किन्धाकाण्ड - त्रयस्त्रिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ त्रयस्त्रिंशस्सर्गः ।

अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा ।

प्रविवेश गुहां घोरां किष्किन्धां रामशासनात् ॥ 1 ॥

द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः ।

बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलय स्थिताः ॥ 2 ॥

निश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम् ।

बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन् ॥ 3 ॥

स तां रत्नमयीं श्रीमान्दिव्यां पुष्पितकाननाम् ।

रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम् ॥ 4 ॥

हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानापण्योपशोभिताम् ।

सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम् ॥ 5 ॥

देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः ।

दिव्यमाल्याम्बरधरै श्शोभितां प्रियदर्शनैः ॥ 6 ॥

चन्दनागरुपद्मानां गन्धैस्सुरभिगन्धिनाम् ।

मैरेयाणां मधूनां च सम्मोदितमहापथाम् ॥ 7 ॥

विन्ध्यमेरुगिरिप्रख्यैः प्रासादैर्नैकभूमिभिः ।

ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः ॥ 8 ॥

अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविधस्य च ।

गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च ॥ 9 ॥

विद्युन्मालेश्च सम्पाते स्सूर्याक्षस्य हनूमतः ।

वीरबाहो स्सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः ॥ 10 ॥

कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा ।

दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः ॥ 11 ॥

एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम् ।

ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः ॥ 12 ॥

पाण्डुराभ्रप्रकाशानि दिव्यमाल्ययुतानि च ।

प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नै श्शोभितानि च ॥ 13 ॥

पाण्डुरेण तु सालेन परिक्षिप्तं दुरासदम् ।

वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम् ॥ 14 ॥

शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः ।

सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम् ॥ 15 ॥

महेन्द्रदत्तैश्श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसन्निभैः ।

दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैशीतच्छायैर्मनोरमैः ॥ 16 ॥

हरिभिस्संवृतद्वारं बलिभिश्शस्त्रपाणिभिः ।

दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम् ॥ 17 ॥

सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः ।

अवार्यमाणस्सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः ॥ 18 ॥

स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा नानाजनसमाकुलाः ।

प्रविश्य सुमहद्गगुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत् ॥ 19 ॥

हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः ।

महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्रोपशोभितम् ॥ 20 ॥

प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वरम् ।

तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समगीतपदाक्षरम् ॥ 21 ॥

बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः ।

स्त्रियस्सुग्रीवभवने ददर्श सुमहाबलः ॥ 22 ॥

दृष्ट्वाऽभिजनसम्पन्नाश्चित्रमाल्यकृतस्रजः ।

फलमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः ॥ 23 ॥

नातृप्तान्नापि चाव्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान् ।

सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः ॥ 24 ॥

कूजितं नूपुराणां च काञ्चीनां निनदं तथा ।

सन्निशम्य तत श्रीमान्सौमित्रिर्लज्जितोऽभवत् ॥ 25 ॥

रोषवेगप्रकुपितशश्रुत्वा चाभरणस्वनम् ।

चकार ज्यास्वनं वीरो दिशश्शब्देन पूरयन् ॥ 26 ॥

चारित्रेण महाबाहुरपकृष्ट स्सलक्ष्मणः ।

तस्थावेकान्तमाश्रित्य रामकोपसमन्वितः ॥ 27 ॥

तेन चापस्वनेनाथ सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।

विज्ञायाऽगमनं त्रस्त स्सञ्चचाल वरासनात् ॥ 28 ॥

अङ्गदेन यथा मह्यं पुरस्तात्प्रतिवेदितम् ।

सुव्यक्तमेष सम्प्राप्त स्सौमित्रिर्भ्रातृवत्सलः ॥ 29 ॥

अङ्गदेन समाख्यातं ज्यास्वनेन च वानरः ।

बुबुधे लक्ष्मणं प्राप्तं मुखं चास्यव्यशुष्यत ॥ 30 ॥

ततस्तारां हरिश्रेष्ठस्सुग्रीवः प्रियदर्शनाम् ।

उवाच हितमव्यग्रस्त्रास सम्भ्रान्तमानसः ॥ 31 ॥

किन्नु तत्कारणं सुभ्रु प्रकृत्या मृदुमानसः ।

सरोष इव सम्प्राप्तो येनायं राघवानुजः ॥ 32 ॥

किं पश्यसि कुमारस्य रोषस्थानमनिन्दिते ।

न खल्वकारणे कोपमाहरेन्नरसत्तमः ॥ 33 ॥

यदस्य कृतमस्माभिर्बुध्यसे किञ्चिदप्रियम् ।

तदबुद्ध्या सम्प्रधार्याशु क्षिप्रमर्हसि भाषितुम् ॥ 34 ॥

अथवा स्वयमेवैनं द्रष्टुमर्हसि भामिनि ।

वचनै स्सान्त्वयुक्तैश्च प्रसादयितुमर्हसि ॥ 35 ॥

त्वद्दर्शन विशुद्धात्मा न स कोपं करिष्यति ।

न हि स्त्रीषु महात्मानः क्वचित्कुर्वन्ति दारुणम् ॥ 36 ॥

त्वया सान्त्वैरुपक्रान्तं प्रसन्नेन्द्रियमानसम् ।

ततः कमलपत्राक्षं द्रक्ष्याम्यहमरिन्दमम् ॥ 37 ॥

सा प्रस्खलन्ती मदविह्वलाक्षी प्रलम्बकाञ्चीगुण हेमसूत्रा ।

सलक्षणा लक्ष्मणसन्निधानं जगाम तारा नमिताङ्गयष्टिः ॥ 38 ॥

स तां समीक्ष्यैव हरीशपन्तीं तस्थावुदासीनतया महात्मा ।

अवाङ्मुखोऽभून्मनुजेन्द्रपुत्रः स्त्रीसन्निकर्षाद्विनिवृत्तकोपः ॥ 39 ॥

सा पानयोगाद्विनिवृत्तलज्जा दृष्टिप्रसादाच्च नरेन्द्रसूनोः ।

उवाच तारा प्रणयप्रगल्भं वाक्यं महार्थं परिसान्त्वपूर्वम् ॥ 40 ॥

किं कोपमूलं मनुजेन्द्रपुत्र कस्ते न सन्तिष्ठति वाङ्निदेशे ।

क श्शुष्कवृक्षं वनमापतन्तं दवाग्निमासीदति निर्विशङ्कः ॥ 41 ॥

स तस्या वचनं श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमशङ्कितम् ।

भूयः प्रणयदृष्टार्थं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ 42 ॥

किमयं कामवृत्तस्ते लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः ।

भर्ता भर्तृहिते युक्ते न चैनमवबुद्ध्यसे ॥ 43 ॥

न चिन्तयति राज्यार्थं नास्मान् शोकपरायणान् ।

सामात्यपरिषत्तारे पानमेवोपसेवते ॥ 44 ॥

स मासांश्चतुरः कृत्वा प्रमाणं प्लवगेश्वरः ।

व्यतीतां स्तान्मदव्यग्रो विहरन्नावबुध्यते ॥ 45 ॥

न हि धर्मार्थसिद्ध्यर्थं पानमेवं प्रशस्यते ।

पानादर्थश्च धर्मश्च कामश्च परिहीयते ॥ 46 ॥

धर्मलोपो महांस्तावत्कृते ह्यप्रतिकुर्वतः ।

अर्थलोपश्च मित्रस्य नाशे गुणवतो महान् ॥ 47 ॥

मित्रं ह्यर्थगुणश्रेष्ठं सत्यधर्मपरायणम् ।

तद्द्वयं तु परित्यक्तं न तु धर्मे व्यवस्थितम् ॥ 48 ॥

तदेवं प्रस्तुते कार्ये कार्यमस्माभिरुत्तरम् ।

यत्कार्यं कार्यतत्त्वज्ञे तदुदाहर्तुमर्हसि ॥ 49 ॥

सा तस्य धर्मार्थसमाधियुक्तं निशम्य वाक्यं मधुरस्वभावम् ।

तारा गतार्थे मनुजेन्द्रकार्ये विश्वासयुक्तं तमुवाच भूयः ॥ 50 ॥

न कोपकालः क्षितिपालपुत्र न चाति कोप स्स्वजने विधेयः ।

त्वदर्थकामस्य जनस्य तस्य प्रमादमप्यर्हसि वीर सोढुम् ॥ 51 ॥

कोपं कथं नाम गुणप्रकृष्टः कुमार कुर्यादपकृष्टसत्त्वे ।

कस्त्वद्विधः कोपवशं हि गच्छे त्सत्त्वावरुद्धस्तपसः प्रसूतिः ॥ 52 ॥

जानामि रोषं हरिवीरबन्धो र्जानामि कार्यस्य च कालसङ्गम् ।

जानामि कार्यं त्वयि यत्कृतं न स्तच्चापि जानामि यदत्र कार्यम् ॥ 53 ॥

तच्चापि जानामि यथविषह्यं बलं नरश्रेष्ठ शरीरजस्य ।

जानामि यस्मिंश्च जनेऽवबद्धं कामेन सुग्रीवमसक्तमद्य ॥ 54 ॥

न कामतन्त्रे तव बुद्धिरस्ति त्वं वै यथा मन्युवशं प्रपन्नः ।

न देशकालौ हि न चार्थधर्मा ववेक्षते कामरतिर्मनुष्यः ॥ 55 ॥

तं कामवृत्तं मम सन्निकृष्टं कामाभियोगाच्च निवृत्तलज्जम् ।

क्षमस्व तावत्परवीरहन्त स्त्वद्भ्रातरं वानरवंशनाथम् ॥ 56 ॥

महर्षयो धर्मतपोऽभिकामाः कामानुकामाः प्रतिबद्धमोहाः ।

अयं प्रकृत्या चपलः कपिस्तु कथं न सज्जेत सुखेषु राजा ॥ 57 ॥

इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं सा वानरी लक्ष्मणमप्रमेयम् ।

पुन स्सखेदं मदविह्वलञ्च भर्तुर्हितं वाक्यमिदं बभाषे ॥ 58 ॥

उद्योगस्तु चिराज्ञप्त स्सुग्रीवेण नरोत्तम ।

कामस्यापि विधेयेन तवार्थप्रतिसाधने ॥ 59 ॥

आगता हि महावीर्या हरयः कामरूपिणः ।

कोटीशतसहस्राणि नानानगनिवासिनः ॥ 60 ॥

तदागच्छ महाबाहो चारित्रं रक्षितं त्वया ।

अच्छलं मित्रभावेन सतां दारावलोकनम् ॥ 61 ॥

तारया चाभ्यनुज्ञातस्त्वरया चापि चोदितः ।

प्रविवेश महाबाहुरभ्यन्तरमरिन्दमः ॥ 62 ॥

तत स्सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने ।

महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसन्निभम् ॥ 63 ॥

दिव्याभणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम् ।

दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम् ॥ 64 ॥

दिव्याभरणमालाभिः प्रमदाभि स्समावृतम् ।

संरब्धतररक्ताक्षो बभूवान्तकसन्निभः ॥ 65 ॥

रुमां तु वीर परिरभ्य गाढं वरासनस्थो वरहेमवर्णः ।

ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं विशालनेत्रस्सुविशालनेत्रम् ॥ 66 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha trayastriṃśassargaḥ |

atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā |

praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt || 1 ||

dvārasthā harayastatra mahākāyā mahābalāḥ |

babhūvurlakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalaya sthitāḥ || 2 ||

niśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam |

babhūvurharayastrastā na cainaṃ paryavārayan || 3 ||

sa tāṃ ratnamayīṃ śrīmāndivyāṃ puṣpitakānanām |

ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām || 4 ||

harmyaprāsādasambādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām |

sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām || 5 ||

devagandharvaputraiśca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |

divyamālyāmbaradharai śśobhitāṃ priyadarśanaiḥ || 6 ||

candanāgarupadmānāṃ gandhaissurabhigandhinām |

maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca sammoditamahāpathām || 7 ||

vindhyamerugiriprakhyaiḥ prāsādairnaikabhūmibhiḥ |

dadarśa girinadyaśca vimalāstatra rāghavaḥ || 8 ||

aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividhasya ca |

gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca || 9 ||

vidyunmāleśca sampāte ssūryākṣasya hanūmataḥ |

vīrabāho ssubāhośca nalasya ca mahātmanaḥ || 10 ||

kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatostathā |

dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ || 11 ||

eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām |

dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ || 12 ||

pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca |

prabhūtadhanadhānyāni strīratnai śśobhitāni ca || 13 ||

pāṇḍureṇa tu sālena parikṣiptaṃ durāsadam |

vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam || 14 ||

śuklaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |

sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitam || 15 ||

mahendradattaiśśrīmadbhirnīlajīmūtasannibhaiḥ |

divyapuṣpaphalairvṛkṣaiśītacchāyairmanoramaiḥ || 16 ||

haribhissaṃvṛtadvāraṃ balibhiśśastrapāṇibhiḥ |

divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam || 17 ||

sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |

avāryamāṇassaumitrirmahābhramiva bhāskaraḥ || 18 ||

sa sapta kakṣyā dharmātmā nānājanasamākulāḥ |

praviśya sumahadgaguptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat || 19 ||

haimarājataparyaṅkairbahubhiśca varāsanaiḥ |

mahārhāstaraṇopetaistatra tatropaśobhitam || 20 ||

praviśanneva satataṃ śuśrāva madhurasvaram |

tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram || 21 ||

bahvīśca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ |

striyassugrīvabhavane dadarśa sumahābalaḥ || 22 ||

dṛṣṭvā'bhijanasampannāścitramālyakṛtasrajaḥ |

phalamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 23 ||

nātṛptānnāpi cāvyagrānnānudāttaparicchadān |

sugrīvānucarāṃścāpi lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 24 ||

kūjitaṃ nūpurāṇāṃ ca kāñcīnāṃ ninadaṃ tathā |

sanniśamya tata śrīmānsaumitrirlajjito'bhavat || 25 ||

roṣavegaprakupitaśaśrutvā cābharaṇasvanam |

cakāra jyāsvanaṃ vīro diśaśśabdena pūrayan || 26 ||

cāritreṇa mahābāhurapakṛṣṭa ssalakṣmaṇaḥ |

tasthāvekāntamāśritya rāmakopasamanvitaḥ || 27 ||

tena cāpasvanenātha sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |

vijñāyā'gamanaṃ trasta ssañcacāla varāsanāt || 28 ||

aṅgadena yathā mahyaṃ purastātprativeditam |

suvyaktameṣa samprāpta ssaumitrirbhrātṛvatsalaḥ || 29 ||

aṅgadena samākhyātaṃ jyāsvanena ca vānaraḥ |

bubudhe lakṣmaṇaṃ prāptaṃ mukhaṃ cāsyavyaśuṣyata || 30 ||

tatastārāṃ hariśreṣṭhassugrīvaḥ priyadarśanām |

uvāca hitamavyagrastrāsa sambhrāntamānasaḥ || 31 ||

kinnu tatkāraṇaṃ subhru prakṛtyā mṛdumānasaḥ |

saroṣa iva samprāpto yenāyaṃ rāghavānujaḥ || 32 ||

kiṃ paśyasi kumārasya roṣasthānamanindite |

na khalvakāraṇe kopamāharennarasattamaḥ || 33 ||

yadasya kṛtamasmābhirbudhyase kiñcidapriyam |

tadabuddhyā sampradhāryāśu kṣipramarhasi bhāṣitum || 34 ||

athavā svayamevainaṃ draṣṭumarhasi bhāmini |

vacanai ssāntvayuktaiśca prasādayitumarhasi || 35 ||

tvaddarśana viśuddhātmā na sa kopaṃ kariṣyati |

na hi strīṣu mahātmānaḥ kvacitkurvanti dāruṇam || 36 ||

tvayā sāntvairupakrāntaṃ prasannendriyamānasam |

tataḥ kamalapatrākṣaṃ drakṣyāmyahamarindamam || 37 ||

sā praskhalantī madavihvalākṣī pralambakāñcīguṇa hemasūtrā |

salakṣaṇā lakṣmaṇasannidhānaṃ jagāma tārā namitāṅgayaṣṭiḥ || 38 ||

sa tāṃ samīkṣyaiva harīśapantīṃ tasthāvudāsīnatayā mahātmā |

avāṅmukho'bhūnmanujendraputraḥ strīsannikarṣādvinivṛttakopaḥ || 39 ||

sā pānayogādvinivṛttalajjā dṛṣṭiprasādācca narendrasūnoḥ |

uvāca tārā praṇayapragalbhaṃ vākyaṃ mahārthaṃ parisāntvapūrvam || 40 ||

kiṃ kopamūlaṃ manujendraputra kaste na santiṣṭhati vāṅnideśe |

ka śśuṣkavṛkṣaṃ vanamāpatantaṃ davāgnimāsīdati nirviśaṅkaḥ || 41 ||

sa tasyā vacanaṃ śrutvā sāntvapūrvamaśaṅkitam |

bhūyaḥ praṇayadṛṣṭārthaṃ lakṣmaṇo vākyamabravīt || 42 ||

kimayaṃ kāmavṛttaste luptadharmārthasaṅgrahaḥ |

bhartā bhartṛhite yukte na cainamavabuddhyase || 43 ||

na cintayati rājyārthaṃ nāsmān śokaparāyaṇān |

sāmātyapariṣattāre pānamevopasevate || 44 ||

sa māsāṃścaturaḥ kṛtvā pramāṇaṃ plavageśvaraḥ |

vyatītāṃ stānmadavyagro viharannāvabudhyate || 45 ||

na hi dharmārthasiddhyarthaṃ pānamevaṃ praśasyate |

pānādarthaśca dharmaśca kāmaśca parihīyate || 46 ||

dharmalopo mahāṃstāvatkṛte hyapratikurvataḥ |

arthalopaśca mitrasya nāśe guṇavato mahān || 47 ||

mitraṃ hyarthaguṇaśreṣṭhaṃ satyadharmaparāyaṇam |

taddvayaṃ tu parityaktaṃ na tu dharme vyavasthitam || 48 ||

tadevaṃ prastute kārye kāryamasmābhiruttaram |

yatkāryaṃ kāryatattvajñe tadudāhartumarhasi || 49 ||

sā tasya dharmārthasamādhiyuktaṃ niśamya vākyaṃ madhurasvabhāvam |

tārā gatārthe manujendrakārye viśvāsayuktaṃ tamuvāca bhūyaḥ || 50 ||

na kopakālaḥ kṣitipālaputra na cāti kopa ssvajane vidheyaḥ |

tvadarthakāmasya janasya tasya pramādamapyarhasi vīra soḍhum || 51 ||

kopaṃ kathaṃ nāma guṇaprakṛṣṭaḥ kumāra kuryādapakṛṣṭasattve |

kastvadvidhaḥ kopavaśaṃ hi gacche tsattvāvaruddhastapasaḥ prasūtiḥ || 52 ||

jānāmi roṣaṃ harivīrabandho rjānāmi kāryasya ca kālasaṅgam |

jānāmi kāryaṃ tvayi yatkṛtaṃ na staccāpi jānāmi yadatra kāryam || 53 ||

taccāpi jānāmi yathaviṣahyaṃ balaṃ naraśreṣṭha śarīrajasya |

jānāmi yasmiṃśca jane'vabaddhaṃ kāmena sugrīvamasaktamadya || 54 ||

na kāmatantre tava buddhirasti tvaṃ vai yathā manyuvaśaṃ prapannaḥ |

na deśakālau hi na cārthadharmā vavekṣate kāmaratirmanuṣyaḥ || 55 ||

taṃ kāmavṛttaṃ mama sannikṛṣṭaṃ kāmābhiyogācca nivṛttalajjam |

kṣamasva tāvatparavīrahanta stvadbhrātaraṃ vānaravaṃśanātham || 56 ||

maharṣayo dharmatapo'bhikāmāḥ kāmānukāmāḥ pratibaddhamohāḥ |

ayaṃ prakṛtyā capalaḥ kapistu kathaṃ na sajjeta sukheṣu rājā || 57 ||

ityevamuktvā vacanaṃ mahārthaṃ sā vānarī lakṣmaṇamaprameyam |

puna ssakhedaṃ madavihvalañca bharturhitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 58 ||

udyogastu cirājñapta ssugrīveṇa narottama |

kāmasyāpi vidheyena tavārthapratisādhane || 59 ||

āgatā hi mahāvīryā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ |

koṭīśatasahasrāṇi nānānaganivāsinaḥ || 60 ||

tadāgaccha mahābāho cāritraṃ rakṣitaṃ tvayā |

acchalaṃ mitrabhāvena satāṃ dārāvalokanam || 61 ||

tārayā cābhyanujñātastvarayā cāpi coditaḥ |

praviveśa mahābāhurabhyantaramarindamaḥ || 62 ||

tata ssugrīvamāsīnaṃ kāñcane paramāsane |

mahārhāstaraṇopete dadarśādityasannibham || 63 ||

divyābhaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam |

divyamālyāmbaradharaṃ mahendramiva durjayam || 64 ||

divyābharaṇamālābhiḥ pramadābhi ssamāvṛtam |

saṃrabdhatararaktākṣo babhūvāntakasannibhaḥ || 65 ||

rumāṃ tu vīra parirabhya gāḍhaṃ varāsanastho varahemavarṇaḥ |

dadarśa saumitrimadīnasattvaṃ viśālanetrassuviśālanetram || 66 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe trayastriṃśassargaḥ ||