3.56 Aranyakanda - Shatpanchasha Sargah

ॐ

3.56 अरण्यकाण्ड - षट्पञ्चाश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ षट्पञ्चाशस्सर्गः ।

सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककर्शिता ।

तृणमन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत ॥ 1 ॥

राजा दशरथो नाम धर्मसेतुरिवाचलः ।

सत्यसन्धः परिज्ञातो यस्य पुत्रस्सराघवः ॥ 2 ॥

रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।

दीर्घबाहुर्विशालाक्षो दैवतं हि पतिर्मम ॥ 3 ॥

इक्ष्वाकूणां कुले जातस्सिंहस्कन्धो महाद्युतिः ।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस्ते प्राणान्हरिष्यति ॥ 4 ॥

प्रत्यक्षं यद्यहं तस्य त्वया स्यां धर्षिता बलात् ।

शयिता त्वं हतस्सङ्ख्ये जनस्थाने यथा खरः ॥ 5 ॥

य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोररूपा महाबलाः ।

राघवे निर्विषास्सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा ॥ 6 ॥

तस्य ज्याविप्रमुक्तास्ते शराः काञ्चनभूषणाः ।

शरीरं विधमिष्यन्ति गङ्गाकूलमिवोर्मयः ॥ 7 ॥

असुरैर्वा सुरैर्वा त्वं यद्यवध्योऽसि रावण ।

उत्पाद्य सुमहद्वैरं जीवंस्तस्य न मोक्ष्यसे ॥ 8 ॥

स ते जीवितशेषस्य राघवोऽन्तकरो बली ।

पशोर्यूपगतस्येव जीवितं तव दुर्लभम् ॥ 9 ॥

यदि पश्येत्स रामस्त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा ।

रक्षस्त्वमद्य निर्धग्धो गच्छेस्सद्यः पराभवम् ॥ 10 ॥

यश्चन्द्रं नभसो भूमौ पातयेन्नाशयेत वा ।

सागरं शोषयेद्वापि स सीतां मोचयेदिह ॥ 11 ॥

गतायुस्त्वं गतश्रीको गतसत्त्व गतेन्द्रियः ।

लङ्का वैधव्यसंयुक्ता त्वत्कृतेन भविष्यति ॥ 12 ॥

न ते पापमिदं कर्म शुखोदर्कं भविष्यति ।

याऽहं नीता विनाभावं पतिपार्श्वात्त्वया वने ॥ 13 ॥

स हि दैवतसंयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः ।

निर्भयो वीर्यमाश्रित्य शून्ये वसति दण्डके ॥ 14 ॥

स ते दर्पं बलं वीर्यमुत्सेकं च तथाविधम् ।

अपनेष्यति गात्रेभ्यश्शरवर्षेण संयुगे ॥ 15 ॥

यदा विनाशो भूतानां दृश्यते कालचोदितः ।

तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः ॥ 16 ॥

मां प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तोऽयं राक्षसाधम ।

आत्मनो राक्षसानां च वधायान्तःपुरस्य च ॥ 17 ॥

न शक्या यज्ञमध्यस्था वेदी सृग्भाण्डमण्डिता ।

द्विजातिमन्त्रपूता च चण्डालेनावमर्दितुम् ॥ 18 ॥

तथाऽहं धर्मनित्यस्य धर्मपत्नी पतिव्रता ।

त्वया स्पृष्टुं न शक्यास्मि राक्षसाधम पापिना ॥ 19 ॥

क्रीडन्ती राजहंसेन पद्मषण्डेषु नित्यदा ।

हंसी सा तृणषण्डस्थं कथं पश्येत मद्गुकम् ॥ 20 ॥

इदं शरीरं निस्सञ्ज्ञं बन्ध वा खातयस्व वा ।

नेदं शरीरं रक्षयं मे जीवितं वापि राक्षस ॥ 21 ॥

न तु शक्ष्याम्युपक्रोशं पृथिव्यां दातुमात्मनः ।

एवमुक्त्वा तु वैदेही क्रोधात्सुपरुषं वचः ॥ 22 ॥

रावणं मैथिली तत्र पुनर्नोवाच किञ्चन ।

सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं रोमहर्षणम् ॥ 23 ॥

प्रत्युवाच ततस्सीतां भयसन्दर्शनं वचः ।

शृणु मैथिलि मद्वाक्यं मासान्द्वादश भामिनि ॥ 24 ॥

कालेनानेन नाभ्येषि यदि मां चारुहासिनि ।

ततस्त्वां प्रातराशार्थं सूदाश्छेत्स्यन्ति लेशशः ॥ 25 ॥

इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणश्शत्रुरावणः ।

राक्षसीश्च ततः क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ 26 ॥

शीघ्रमेव हि राक्षस्यो विकृता घोरदर्शनाः ।

दर्पमस्या विनेष्यध्वं मांसशोणितभोजनाः ॥ 27 ॥

वचनादेव तास्तस्य सुघोरा राक्षसीगणाः ।

कृतप्राञ्जलयो भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन् ॥ 28 ॥

स ताः प्रोवाच राजा तु रावणो घोरदर्शनः ।

प्रचाल्य चरणोत्कर्षैर्दारयन्निव मेदिनीम् ॥ 29 ॥

अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयतामियम् ।

तत्रेयं रक्ष्यतां गूढं युष्माभिः परिवारिता ॥ 30 ॥

तत्रैनां तर्जनैर्घोरैः पुनस्सान्त्वैश्च मैथिलीम् ।

आनयध्वं वशं सर्वा वन्यां गजवधूमिव ॥ 31 ॥

इति प्रतिसमादिष्टा राक्षस्यो रावणेन ताः ।

अशोकवनिकां जग्मुर्मैथिलीं परिगृह्य तु ॥ 32 ॥

सर्वकालफलैर्वृक्षैर्नानापुष्पफलैर्वृताम् ।

सर्वकालमदैश्चापि द्विजैस्समुपसेविताम् ॥ 33 ॥

सा तु शोकपरीताङ्गी मैथिली जनकात्मजा ।

राक्षसीवशमापन्ना व्याघ्रीणां हरिणी यथा ॥ 34 ॥

शोकेन महता ग्रस्ता मैथिली जनकात्मजा ।

न शर्म लभते भीरुः पाशबद्धा मृगी यथा ॥ 35 ॥

न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली विरूपनेत्राभिरतीव तर्जिता ।

पतिं स्मरन्ती दयितं च देवतं विचेतनाऽभूद्भयशोकपीडिता ॥ 36 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षट्पञ्चाशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ṣaṭpañcāśassargaḥ |

sā tathoktā tu vaidehī nirbhayā śokakarśitā |

tṛṇamantarataḥ kṛtvā rāvaṇaṃ pratyabhāṣata || 1 ||

rājā daśaratho nāma dharmaseturivācalaḥ |

satyasandhaḥ parijñāto yasya putrassarāghavaḥ || 2 ||

rāmo nāma sa dharmātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ |

dīrghabāhurviśālākṣo daivataṃ hi patirmama || 3 ||

ikṣvākūṇāṃ kule jātassiṃhaskandho mahādyutiḥ |

lakṣmaṇena saha bhrātrā yaste prāṇānhariṣyati || 4 ||

pratyakṣaṃ yadyahaṃ tasya tvayā syāṃ dharṣitā balāt |

śayitā tvaṃ hatassaṅkhye janasthāne yathā kharaḥ || 5 ||

ya ete rākṣasāḥ proktā ghorarūpā mahābalāḥ |

rāghave nirviṣāssarve suparṇe pannagā yathā || 6 ||

tasya jyāvipramuktāste śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |

śarīraṃ vidhamiṣyanti gaṅgākūlamivormayaḥ || 7 ||

asurairvā surairvā tvaṃ yadyavadhyo'si rāvaṇa |

utpādya sumahadvairaṃ jīvaṃstasya na mokṣyase || 8 ||

sa te jīvitaśeṣasya rāghavo'ntakaro balī |

paśoryūpagatasyeva jīvitaṃ tava durlabham || 9 ||

yadi paśyetsa rāmastvāṃ roṣadīptena cakṣuṣā |

rakṣastvamadya nirdhagdho gacchessadyaḥ parābhavam || 10 ||

yaścandraṃ nabhaso bhūmau pātayennāśayeta vā |

sāgaraṃ śoṣayedvāpi sa sītāṃ mocayediha || 11 ||

gatāyustvaṃ gataśrīko gatasattva gatendriyaḥ |

laṅkā vaidhavyasaṃyuktā tvatkṛtena bhaviṣyati || 12 ||

na te pāpamidaṃ karma śukhodarkaṃ bhaviṣyati |

yā'haṃ nītā vinābhāvaṃ patipārśvāttvayā vane || 13 ||

sa hi daivatasaṃyukto mama bhartā mahādyutiḥ |

nirbhayo vīryamāśritya śūnye vasati daṇḍake || 14 ||

sa te darpaṃ balaṃ vīryamutsekaṃ ca tathāvidham |

apaneṣyati gātrebhyaśśaravarṣeṇa saṃyuge || 15 ||

yadā vināśo bhūtānāṃ dṛśyate kālacoditaḥ |

tadā kārye pramādyanti narāḥ kālavaśaṃ gatāḥ || 16 ||

māṃ pradhṛṣya sa te kālaḥ prāpto'yaṃ rākṣasādhama |

ātmano rākṣasānāṃ ca vadhāyāntaḥpurasya ca || 17 ||

na śakyā yajñamadhyasthā vedī sṛgbhāṇḍamaṇḍitā |

dvijātimantrapūtā ca caṇḍālenāvamarditum || 18 ||

tathā'haṃ dharmanityasya dharmapatnī pativratā |

tvayā spṛṣṭuṃ na śakyāsmi rākṣasādhama pāpinā || 19 ||

krīḍantī rājahaṃsena padmaṣaṇḍeṣu nityadā |

haṃsī sā tṛṇaṣaṇḍasthaṃ kathaṃ paśyeta madgukam || 20 ||

idaṃ śarīraṃ nissañjñaṃ bandha vā khātayasva vā |

nedaṃ śarīraṃ rakṣayaṃ me jīvitaṃ vāpi rākṣasa || 21 ||

na tu śakṣyāmyupakrośaṃ pṛthivyāṃ dātumātmanaḥ |

evamuktvā tu vaidehī krodhātsuparuṣaṃ vacaḥ || 22 ||

rāvaṇaṃ maithilī tatra punarnovāca kiñcana |

sītāyā vacanaṃ śrutvā paruṣaṃ romaharṣaṇam || 23 ||

pratyuvāca tatassītāṃ bhayasandarśanaṃ vacaḥ |

śṛṇu maithili madvākyaṃ māsāndvādaśa bhāmini || 24 ||

kālenānena nābhyeṣi yadi māṃ cāruhāsini |

tatastvāṃ prātarāśārthaṃ sūdāśchetsyanti leśaśaḥ || 25 ||

ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaśśatrurāvaṇaḥ |

rākṣasīśca tataḥ kruddha idaṃ vacanamabravīt || 26 ||

śīghrameva hi rākṣasyo vikṛtā ghoradarśanāḥ |

darpamasyā vineṣyadhvaṃ māṃsaśoṇitabhojanāḥ || 27 ||

vacanādeva tāstasya sughorā rākṣasīgaṇāḥ |

kṛtaprāñjalayo bhūtvā maithilīṃ paryavārayan || 28 ||

sa tāḥ provāca rājā tu rāvaṇo ghoradarśanaḥ |

pracālya caraṇotkarṣairdārayanniva medinīm || 29 ||

aśokavanikāmadhye maithilī nīyatāmiyam |

tatreyaṃ rakṣyatāṃ gūḍhaṃ yuṣmābhiḥ parivāritā || 30 ||

tatraināṃ tarjanairghoraiḥ punassāntvaiśca maithilīm |

ānayadhvaṃ vaśaṃ sarvā vanyāṃ gajavadhūmiva || 31 ||

iti pratisamādiṣṭā rākṣasyo rāvaṇena tāḥ |

aśokavanikāṃ jagmurmaithilīṃ parigṛhya tu || 32 ||

sarvakālaphalairvṛkṣairnānāpuṣpaphalairvṛtām |

sarvakālamadaiścāpi dvijaissamupasevitām || 33 ||

sā tu śokaparītāṅgī maithilī janakātmajā |

rākṣasīvaśamāpannā vyāghrīṇāṃ hariṇī yathā || 34 ||

śokena mahatā grastā maithilī janakātmajā |

na śarma labhate bhīruḥ pāśabaddhā mṛgī yathā || 35 ||

na vindate tatra tu śarma maithilī virūpanetrābhiratīva tarjitā |

patiṃ smarantī dayitaṃ ca devataṃ vicetanā'bhūdbhayaśokapīḍitā || 36 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣaṭpañcāśassargaḥ ||