Mundaka Upanishad - Dvitiya Mundaka, Prathama Kandah

ॐ

मुण्डक उपनिषद् - द्वितीय मुण्डक, प्रथम काण्डः

Upanishad Devanagari

॥ द्वितीय मुण्डके प्रथमः खण्डः ॥

तदेत-थ्सत्यं

यथा सुदीप्ता-त्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः

सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः ।

तथा-ऽक्षराद्विविधा-स्सोम्य भावाः

प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति ॥ 1॥

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुष-स्स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ।

अप्राणो ह्यमना-श्शुभ्रो ह्यक्षरा-त्परतः परः ॥ 2॥

एतस्माज्जायते प्राणो मन-स्सर्वेन्द्रियाणि च ।

खं-वाँयुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ 3॥

अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ

दिश-श्श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः ।

वायुः प्राणो हृदयं-विँश्वमस्य पद्भ्यां

पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ 4॥

तस्मादग्नि-स्समिधो यस्य सूर्यः

सोमा-त्पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् ।

पुमा-न्रेत-स्सिञ्चति योषितायां

बह्वीः प्रजाः पुरुषा-थ्सम्प्रसूताः ॥ 5॥

तस्मादृच-स्साम यजूंषि दीक्षा

यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च ।

संवँत्सरश्च यजमानश्च लोकाः

सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥ 6॥

तस्माच्च देवा बहुधा सम्प्रसूताः

साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि ।

प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च

श्रद्धा सत्य-म्ब्रह्मचर्यं-विँधिश्च ॥ 7॥

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्

सप्तार्चिष-स्समिध-स्सप्त होमाः ।

सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा

गुहाशया निहिता-स्सप्त सप्त ॥ 8॥

अत-स्समुद्रा गिरयश्च सर्वे-ऽस्मात्

स्यन्दन्ते सिन्धव-स्सर्वरूपाः ।

अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च

येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ 9॥

पुरुष एवेदं-विँश्व-ङ्कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् ।

एतद्यो वेद निहित-ङ्गुहायां

सो-ऽविद्याग्रन्थिं-विँकिरतीह सोम्य ॥ 10॥

॥ इति मुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥

Roman (IAST) Transliteration

|| dvitīya muṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ ||

tadeta-thsatyaṃ

yathā sudīptā-tpāvakādvisphuliṅgāḥ

sahasraśaḥ prabhavante sarūpāḥ |

tathā-'kṣarādvividhā-ssomya bhāvāḥ

prajāyante tatra caivāpi yanti || 1||

divyo hyamūrtaḥ puruṣa-ssa bāhyābhyantaro hyajaḥ |

aprāṇo hyamanā-śśubhro hyakṣarā-tparataḥ paraḥ || 2||

etasmājjāyate prāṇo mana-ssarvendriyāṇi ca |

khaṃ-vā~yurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī || 3||

agnīrmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau

diśa-śśrotre vāg vivṛtāśca vedāḥ |

vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ-vi~śvamasya padbhyāṃ

pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā || 4||

tasmādagni-ssamidho yasya sūryaḥ

somā-tparjanya oṣadhayaḥ pṛthivyām |

pumā-nreta-ssiñcati yoṣitāyāṃ

bahvīḥ prajāḥ puruṣā-thsamprasūtāḥ || 5||

tasmādṛca-ssāma yajūṃṣi dīkṣā

yajñāśca sarve kratavo dakṣiṇāśca |

saṃva~tsaraśca yajamānaśca lokāḥ

somo yatra pavate yatra sūryaḥ || 6||

tasmācca devā bahudhā samprasūtāḥ

sādhyā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi |

prāṇāpānau vrīhiyavau tapaśca

śraddhā satya-mbrahmacaryaṃ-vi~dhiśca || 7||

sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt

saptārciṣa-ssamidha-ssapta homāḥ |

sapta ime lokā yeṣu caranti prāṇā

guhāśayā nihitā-ssapta sapta || 8||

ata-ssamudrā girayaśca sarve-'smāt

syandante sindhava-ssarvarūpāḥ |

ataśca sarvā oṣadhayo rasaśca

yenaiṣa bhūtaistiṣṭhate hyantarātmā || 9||

puruṣa evedaṃ-vi~śva-ṅkarma tapo brahma parāmṛtam |

etadyo veda nihita-ṅguhāyāṃ

so-'vidyāgranthiṃ-vi~kiratīha somya || 10||

|| iti muṇḍakopaniṣadi dvitīyamuṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ ||