6.63 Yuddhakanda - Trishashtitama Sargah

ॐ

6.63 യുദ്ധകാണ്ഡ - ത്രിഷഷ്ടിതമ സര്ഗഃ

Valmiki Malayalam

ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ യുദ്ധകാണ്ഡമ് ।

അഥ ത്രിഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ।

തസ്യരാക്ഷസരാജസ്യനിശമ്യപരിദേവിതമ് ।

കുമ്ഭകര്ണോബഭാഷേദംവചനമ്പ്രജഹാസ ച ॥ 1 ॥

ദൃഷ്ടോ ദോഷോ ഹി യോഽസ്മാഭിഃ പുരാ മന്ത്രവിനിര്ണയേ ।

ഹിതേഷ്വനഭിയുക്തേന സോഽയമാസാദിതസ്ത്വയാ ॥ 2 ॥

ശീഘ്രങ്ഖല്വഭ്യുപേതന്ത്വാമ്ഫലമ്പാപസ്യകര്മണഃ ।

നിരയേഷ്വേവപതനംയഥാദുഷ്കൃതകര്മണഃ ॥ 3 ॥

പ്രഥമംവൈമഹാരാജകൃത്യമേതദചിന്തിതമ് ।

കേവലംവീര്യദര്പേണനാനുബന്ധോവിചിന്തിതഃ ॥ 4 ॥

യഃപശ്ചാതൂര്വകാര്യാണികുര്യാദൈശ്വര്യമാസ്ഥിതഃ ।

പൂര്വഞ്ചോത്തരകാര്യാണി ന സ വേദനയാനയാ ॥ 5 ॥

ദേശകാലവിഹീനാനികര്മാണിവിപരീതവത് ।

ക്രിയമാണാനിദുഷ്യന്തിഹവീംഷ്യപ്രയതേഷ്വിവ ॥ 6 ॥

ത്രയാണാമ്പഞ്ചധായോഗങ്കര്മണാംയഃപ്രപശ്യതി ।

സചിവൈസ്സമയങ്കൃത്വാ സ സഭ്യേവര്തതേപഥി ॥ 7 ॥

യഥാഗമം ച യോരാജാസമയംവിചികീര്ഷതി ।

ബുധ്യതേസചിവാന്ബധ്യാസുഹൃദശ്ചാനുപശ്യതി ॥ 8 ॥

ധര്മമര്ഥം ച കാമം ച സര്വാന്വാരക്ഷസാമ്പതേ ।

ഭജതേപുരുഷഃകാലേത്രീണിദ്വന്ദ്വാനിവാപുനഃ ॥ 9 ॥

ത്രിഷുചൈതേഷുയച്ഛ്രേഷ്ഠംശ്രുത്വാതന്നാവബുധ്യതേ ।

രാജാവാരാജമാത്രോവാവ്യര്ഥന്തസ്യബഹുശ്രുതമ് ॥ 10 ॥

ഉപപ്രദാനംസാന്ത്വം ച ഭേദങ്കാലേ ച വിക്രമമ് ।

യോഗം ച രക്ഷസാംശ്രേഷ്ഠതാവുഭൌ ച നയാനയൌ ॥ 11 ॥

കാലേധര്മാര്ഥകാമാന്യസ്സമ്മന്ത്റ്യസചിവൈഃസഹ ।

നിഷേവേതാത്മവാന്ലോകേ ന സ വ്യസനമാപ്നുയാത് ॥ 12 ॥

ഹിതാനുബന്ധമാലോച്യകാര്യാത്കാര്യമിഹാത്മനഃ ।

രാജാസഹാര്ഥതത്ത്വജ്ഞൈസ്സചിവൈര്ബുസ്സഹിജീവതി ॥ 13 ॥

അനഭിജ്ഞായശാസ്ത്രാര്ഥാന് പുരുഷാഃപശുബുദ്ധയഃ ।

പ്രാഗല്ഭ്യാദ്വക്തുമിച്ഛന്തിമന്ത്രേഷ്വഭ്യന്തരീകൃതാഃ ॥ 14 ॥

അശാസ്ത്രവിദുഷാന്തേഷാം ന കാര്യമഭിഹിതംവചഃ ।

അര്ഥശാസ്ത്രാനഭിജ്ഞാനാംവിപുലാംശ്രിയമിച്ഛതാമ് ॥ 15 ॥

അഹിതം ച ഹിതാകാരന്ധാര്ഷ്ട്യാജ്ജല്പന്തിയേനരാഃ ।

അവേക്ഷ്യമന്ത്രബാഹ്യാസ്തേകര്തവ്യാഃകൃത്യദൂഷണാഃ ॥ 16 ॥

വിനാശയന്തോഭര്താരംസഹിതാശ്ശത്രുഭിര്ബുധൈഃ ।

വിപരീതാനികൃത്യാനികാരയന്തീഹമന്ത്രിണഃ ॥ 17 ॥

താന്ഭര്താമിത്രസങ്കാശാനമിത്രാന്മന്ത്രനിര്ണയേ ।

വ്യവഹാരേണജാനീയാത്സചിവാനുപസമ്ഹിതാന് ॥ 18 ॥

ചപലസ്യേഹകൃത്യാനിസഹസാനുപ്രധാവതഃ ।

ഛിദ്രമന്യേപ്രപദ്യന്തേക്രൌഞ്ചസ്യ ഖ മിവദ്വിജാഃ ॥ 19 ॥

യോഹിശത്രുമവജ്ഞായനാത്മാനമഭിരക്ഷതി ।

അവാപ്നോതിഹിസോഽനര്ഥാന് സ്ഥാനാച്ചവ്യവരോപ്യതേ ॥ 20 ॥

യദുക്തമിഹതേപൂര്വങ്ക്രിയതാമനുജേന ച ।

തദേവനോഹിതംവാക്യംയദിച്ഛസി ച തത്കുരു ॥ 21 ॥

തത്തുശ്രുത്വാദശഗ്രീവഃകുമ്ഭകര്ണസ്യഭാഷിതമ് ।

ഭ്രുകുടിഞ്ചൈവസഞ്ചക്രേക്രുദ്ധശ്ചൈനമഭാഷത ॥ 22 ॥

മാന്യോഗുരുവാരിചാര്യഃകിമാന്ത്വമനുശാസസി ।

കിമേവംവാക്ഛ്രമങ്കൃത്വാകാലേയുക്തംവിധീയതാമ് ॥ 23 ॥

വിഭ്രമാച്ചിത്തമോഹാദ്വാബലവീര്യാശ്രയേണവാ ।

നാഭിപന്നമിദാനീംയദ്വ്യര്ഥാതസ്യപുനഃകഥാഃ ॥ 24 ॥

അസ്മിന്കാലേതുയദ്യുക്തന്തദിദാനീംവിധീയതാമ് ।

ഗതന്തുനാനുശോചന്തിഗതന്തുഗതമേവഹി ॥ 25 ॥

മമാപനയജന്ദോഷംവിക്രമേണസമീകുരു ।

യദിഖല്വസ്തിമേസ്നേഹോവിക്രമംവാഽവഗച്ഛസി ॥ 26 ॥

യദിവകാര്യമ്മേതത്തേഹൃദികാര്യതമമ്മതമ് ।

സ സുഹൃദ്യോവിപന്നാര്ഥന്ദീനമഭ്യവപദ്യതേ ॥ 27 ॥

സ ബന്ധുര്യോഽപനീതേഷുസാഹായ്യായോപകല്പതേ ।

തമഥൈവമ്ബ്രുവാണന്തുവചനന്ധീരദാരുണമ് ॥ 28 ॥

രുഷ്ടോഽയമിതിവിജ്ഞായശനൈശ്ശ്ലക്ഷണമുവാച ഹ ।

അതീവഹിസമാലക്ഷ്യഭ്രാതരങ്ക്ഷുഭിതേന്ദ്രിയമ് ॥ 29 ॥

കുമ്ഭകര്ണശ്ശനൈര്വാക്യമ്ബഭാഷേപരിസാന്ത്വയന് ।

ശൃണുരാജന്നവഹിതോമമവാക്യമരിന്ദമ ॥ 30 ॥

അലംരാക്ഷസരാജേന്ദ്ര സന്താപമുപപദ്യതേ ।

രോഷം ച സമ്പരിത്യജ്യസ്വസ്ഥോഭവിതുമര്ഹസി ॥ 31 ॥

നൈതന്മനസികര്തവ്യമ്മയിജീവതിപാര്ഥിവ ।

തമഹന്നാശയിഷ്യാമിയത്കൃതേപരിതപ്യതേ ॥ 32 ॥

അവശ്യന്തുഹിതംവാച്യംസര്വാവസ്ഥാന്തവമയാ ।

ബന്ധുഭാവാദഭിഹിതമ്ഭ്രാതൃസ്നേഹാച്ഛപാര്ഥിവ ॥ 33 ॥

സദൃശംയത്തുകാലേഽസ്മിന് കര്തുംസ്നിഗ്ധേനബന്ധുനാ ।

ശത്രൂണാങ്കദനമ്പശ്യക്രിയമാണമ്മയാരണേ ॥ 34 ॥

അദ്യപശ്യമഹാബാഹോ മയാസമരമൂര്ധനി ।

ഹതേരാമേസഹഭ്രാത്രാദ്രവന്തീംഹരിവാഹിനീമ് ॥ 35 ॥

അദ്യരാമസ്യതദ്ദൃഷ്ടവാമയാനീതംരണാച്ഛിരഃ ।

സുഖീഭവമഹാബാഹോ സീതാഭവതുദുഃഖിതാ ॥ 36 ॥

അദ്യരാമസ്യപശ്യന്തുനിധനംസുമഹത്പ്രിയമ് ।

ലങ്കായാംരാക്ഷസാഃസര്വേയേതേനിഹതബാന്ധവാഃ ॥ 37 ॥

അദ്യശോകപരീതാനാംസ്വബന്ധുവധകാരണാത് ।

ശത്രോര്യുധിവിനാശേനകരോമ്യസ്രപ്രമാര്ജനമ് ॥ 38 ॥

അദ്യപര്വതസങ്കാശംസസൂര്യമിവതോയദമ് ।

വികീര്ണമ്പശ്യസമരേസുഗ്രീവമ്പ്ലവഗോത്തമ ॥ 39 ॥

കഥം ച രാക്ഷസൈരേഭിര്മയാ ച പരിരക്ഷിതഃ ।

ജിഘാംസുഭിര്ദാശരഥിം വധ്യസേ ത്വമിഹാനഘ ॥ 40 ॥

മാന്നിഹത്യകിലത്വാംഹിനിഹനിഷ്യതിരാഘവഃ ।

നാഹമാത്മനിസന്താപങ്ഗച്ഛേയംരാക്ഷസാധിപ ॥ 41 ॥

കാമംവതിദാനീമപിമാംവ്യാദിശത്വമ്പരന്തപ ।

ന പരഃപ്രേഷണീയസ്തേയുദ്ധായാതുലവിക്രമ ॥ 42 ॥

അഹമുത്സാദയിഷ്യാമിശത്രൂംസ്തവമഹാബലഃ ।

യദിശക്രോയദിയമോയദിപാവകമാരുതൌ ॥ 43 ॥

താനഹംയോധയിഷ്യാമികുബേരവരുണാവപി ।

ഗിരിമാത്രശരീരസ്യശിതശൂലധരസ്യമേ ॥ 44 ॥

നര്ദതസ്തീക്ഷണദംഷ്ട്രസ്യബിഭീയാച്ചപുരന്ദരഃ ।

അഥവാത്യക്തശസ്ത്രസ്യമൃദ്നതസ്തരസാരിപൂന് ॥ 45 ॥

ന മേപ്രതിമുഖേസ്ഥാതുങ്കശ്ചിത് ശക്തോജിജീവിഷുഃ ।

നൈവശക്ത്യാ ന ഗദയാനാസിനാനിശിതൈശ്ശരൈഃ ॥ 46 ॥

ഹസ്താഭ്യാമേവസമ്രബ്ദോഹനിഷ്യാമ്യപിവജ്രിണമ് ।

യദിമേമുഷ്ടിവേഗം സ രാഘവോഽദ്യസഹിഷ്യതേ ॥ 47 ॥

തതഃപാശ്യന്തിബാണൌഘാരുധിരംരാഘവസ്യതു ।

ചിന്തയാബാധ്യസേരാജന്കിമര്ഥമ്മയിതിഷ്ഠതി ॥ 48 ॥

സോഽഹംശത്രുവിനാശായ തവ നിര്യാതുമുദ്യതഃ ।

മുഞ്ചരാമാദ്ഭയംരാജ ന്ഹനിഷ്യാമീഹസമ്യുഗേ ॥ 49 ॥

രാഘവംലക്ഷ്മണഞ്ചൈവസുഗ്രീവം ച മഹാബലമ് ।

ഹനൂമന്തം ച രക്ഷോഘ്നംലങ്കായേനപ്രദീപിതാ ॥ 50 ॥

ഹരീംശ്ചാപിഹനിയിഷ്യാമിസംയുഗേസമവാസ്ഥിവാന് ।

അസാധാരണമിച്ഛാമിനദാതുമ്മഹദ്യശഃ ॥ 51 ॥

യദിചേന്ദ്രാദ്ഭയം രാജന്യദി ചാപി സ്വയമ്ഭുവഃ ।

തതോഽഹം നാശയിഷ്യാമി നൈശം തമ ഇവാംശുമാന് ॥ 52 ॥

അപിദേവാശ്ശയിഷ്യന്തേക്രുദ്ധേമയിമഹീതലേ ।

യമം ച ശമയിഷ്യാമിഭക്ഷയിഷ്യാമിപാവകമ് ॥ 53 ॥

ആദിത്യമ്പാതയിഷ്യാമിസനക്ഷത്രമ്മഹീതലേ ।

ശതക്രതുംവധിഷ്യാമിപാസ്യാമിവരുണാലയമ് ॥ 54 ॥

പര്വതാംശ്ചൂര്ണയിഷ്യാമിദാരയിഷ്യാമിമേദിനീമ് ।

ദീര്ഘകാലമ്പ്രസുപ്തസ്യകുമ്ഭകര്ണസ്യവിക്രമമ് ॥ 55 ॥

അദ്യപശ്യന്തുഭൂതാനിഭക്ഷ്യമാണാനിസര്വശഃ ।

നന്വിദന്ത്രിദിവംസര്വമാഹാരസ്യ ന പൂര്യതേ ॥ 56 ॥

വധേനതേദാശരഥേഃസുഖാര്ഹംസുഖംസമാഹര്തുമഹംവ്രജാമി ।

നിഹത്യരാമംസഹലക്ഷ്മണേനഖാദാമിന്ഹരിയൂഥമുഖ്യാന് ॥ 57 ॥

രമസ്വരാജന് പിബചാദ്യവാരുണീങ്കുരുഷ്വകൃത്യാനിവിനീയതാമ്മ് ।

മയാദ്യരാമേഗമിതേയമക്ഷ്യഞ്ചിരായസീതാവശഗാതി ॥ 58 ॥

ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ യുദ്ധകാണ്ഡേ ത്രിഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha triṣaṣṭitamassargaḥ |

tasyarākṣasarājasyaniśamyaparidevitam |

kumbhakarṇobabhāṣedaṃvacanamprajahāsa ca || 1 ||

dṛṣṭo doṣo hi yo'smābhiḥ purā mantravinirṇaye |

hiteṣvanabhiyuktena so'yamāsāditastvayā || 2 ||

śīghraṅkhalvabhyupetantvāmphalampāpasyakarmaṇaḥ |

nirayeṣvevapatanaṃyathāduṣkṛtakarmaṇaḥ || 3 ||

prathamaṃvaimahārājakṛtyametadacintitam |

kevalaṃvīryadarpeṇanānubandhovicintitaḥ || 4 ||

yaḥpaścātūrvakāryāṇikuryādaiśvaryamāsthitaḥ |

pūrvañcottarakāryāṇi na sa vedanayānayā || 5 ||

deśakālavihīnānikarmāṇiviparītavat |

kriyamāṇāniduṣyantihavīṃṣyaprayateṣviva || 6 ||

trayāṇāmpañcadhāyogaṅkarmaṇāṃyaḥprapaśyati |

sacivaissamayaṅkṛtvā sa sabhyevartatepathi || 7 ||

yathāgamaṃ ca yorājāsamayaṃvicikīrṣati |

budhyatesacivānbadhyāsuhṛdaścānupaśyati || 8 ||

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvānvārakṣasāmpate |

bhajatepuruṣaḥkāletrīṇidvandvānivāpunaḥ || 9 ||

triṣucaiteṣuyacchreṣṭhaṃśrutvātannāvabudhyate |

rājāvārājamātrovāvyarthantasyabahuśrutam || 10 ||

upapradānaṃsāntvaṃ ca bhedaṅkāle ca vikramam |

yogaṃ ca rakṣasāṃśreṣṭhatāvubhau ca nayānayau || 11 ||

kāledharmārthakāmānyassammantṟyasacivaiḥsaha |

niṣevetātmavānloke na sa vyasanamāpnuyāt || 12 ||

hitānubandhamālocyakāryātkāryamihātmanaḥ |

rājāsahārthatattvajñaissacivairbussahijīvati || 13 ||

anabhijñāyaśāstrārthān puruṣāḥpaśubuddhayaḥ |

prāgalbhyādvaktumicchantimantreṣvabhyantarīkṛtāḥ || 14 ||

aśāstraviduṣānteṣāṃ na kāryamabhihitaṃvacaḥ |

arthaśāstrānabhijñānāṃvipulāṃśriyamicchatām || 15 ||

ahitaṃ ca hitākārandhārṣṭyājjalpantiyenarāḥ |

avekṣyamantrabāhyāstekartavyāḥkṛtyadūṣaṇāḥ || 16 ||

vināśayantobhartāraṃsahitāśśatrubhirbudhaiḥ |

viparītānikṛtyānikārayantīhamantriṇaḥ || 17 ||

tānbhartāmitrasaṅkāśānamitrānmantranirṇaye |

vyavahāreṇajānīyātsacivānupasamhitān || 18 ||

capalasyehakṛtyānisahasānupradhāvataḥ |

chidramanyeprapadyantekrauñcasya kha mivadvijāḥ || 19 ||

yohiśatrumavajñāyanātmānamabhirakṣati |

avāpnotihiso'narthān sthānāccavyavaropyate || 20 ||

yaduktamihatepūrvaṅkriyatāmanujena ca |

tadevanohitaṃvākyaṃyadicchasi ca tatkuru || 21 ||

tattuśrutvādaśagrīvaḥkumbhakarṇasyabhāṣitam |

bhrukuṭiñcaivasañcakrekruddhaścainamabhāṣata || 22 ||

mānyoguruvāricāryaḥkimāntvamanuśāsasi |

kimevaṃvākchramaṅkṛtvākāleyuktaṃvidhīyatām || 23 ||

vibhramāccittamohādvābalavīryāśrayeṇavā |

nābhipannamidānīṃyadvyarthātasyapunaḥkathāḥ || 24 ||

asminkāletuyadyuktantadidānīṃvidhīyatām |

gatantunānuśocantigatantugatamevahi || 25 ||

mamāpanayajandoṣaṃvikrameṇasamīkuru |

yadikhalvastimesnehovikramaṃvā'vagacchasi || 26 ||

yadivakāryammetattehṛdikāryatamammatam |

sa suhṛdyovipannārthandīnamabhyavapadyate || 27 ||

sa bandhuryo'panīteṣusāhāyyāyopakalpate |

tamathaivambruvāṇantuvacanandhīradāruṇam || 28 ||

ruṣṭo'yamitivijñāyaśanaiśślakṣaṇamuvāca ha |

atīvahisamālakṣyabhrātaraṅkṣubhitendriyam || 29 ||

kumbhakarṇaśśanairvākyambabhāṣeparisāntvayan |

śṛṇurājannavahitomamavākyamarindama || 30 ||

alaṃrākṣasarājendra santāpamupapadyate |

roṣaṃ ca samparityajyasvasthobhavitumarhasi || 31 ||

naitanmanasikartavyammayijīvatipārthiva |

tamahannāśayiṣyāmiyatkṛteparitapyate || 32 ||

avaśyantuhitaṃvācyaṃsarvāvasthāntavamayā |

bandhubhāvādabhihitambhrātṛsnehācchapārthiva || 33 ||

sadṛśaṃyattukāle'smin kartuṃsnigdhenabandhunā |

śatrūṇāṅkadanampaśyakriyamāṇammayāraṇe || 34 ||

adyapaśyamahābāho mayāsamaramūrdhani |

haterāmesahabhrātrādravantīṃharivāhinīm || 35 ||

adyarāmasyataddṛṣṭavāmayānītaṃraṇācchiraḥ |

sukhībhavamahābāho sītābhavatuduḥkhitā || 36 ||

adyarāmasyapaśyantunidhanaṃsumahatpriyam |

laṅkāyāṃrākṣasāḥsarveyetenihatabāndhavāḥ || 37 ||

adyaśokaparītānāṃsvabandhuvadhakāraṇāt |

śatroryudhivināśenakaromyasrapramārjanam || 38 ||

adyaparvatasaṅkāśaṃsasūryamivatoyadam |

vikīrṇampaśyasamaresugrīvamplavagottama || 39 ||

kathaṃ ca rākṣasairebhirmayā ca parirakṣitaḥ |

jighāṃsubhirdāśarathiṃ vadhyase tvamihānagha || 40 ||

mānnihatyakilatvāṃhinihaniṣyatirāghavaḥ |

nāhamātmanisantāpaṅgaccheyaṃrākṣasādhipa || 41 ||

kāmaṃvatidānīmapimāṃvyādiśatvamparantapa |

na paraḥpreṣaṇīyasteyuddhāyātulavikrama || 42 ||

ahamutsādayiṣyāmiśatrūṃstavamahābalaḥ |

yadiśakroyadiyamoyadipāvakamārutau || 43 ||

tānahaṃyodhayiṣyāmikuberavaruṇāvapi |

girimātraśarīrasyaśitaśūladharasyame || 44 ||

nardatastīkṣaṇadaṃṣṭrasyabibhīyāccapurandaraḥ |

athavātyaktaśastrasyamṛdnatastarasāripūn || 45 ||

na mepratimukhesthātuṅkaścit śaktojijīviṣuḥ |

naivaśaktyā na gadayānāsināniśitaiśśaraiḥ || 46 ||

hastābhyāmevasamrabdohaniṣyāmyapivajriṇam |

yadimemuṣṭivegaṃ sa rāghavo'dyasahiṣyate || 47 ||

tataḥpāśyantibāṇaughārudhiraṃrāghavasyatu |

cintayābādhyaserājankimarthammayitiṣṭhati || 48 ||

so'haṃśatruvināśāya tava niryātumudyataḥ |

muñcarāmādbhayaṃrāja nhaniṣyāmīhasamyuge || 49 ||

rāghavaṃlakṣmaṇañcaivasugrīvaṃ ca mahābalam |

hanūmantaṃ ca rakṣoghnaṃlaṅkāyenapradīpitā || 50 ||

harīṃścāpihaniyiṣyāmisaṃyugesamavāsthivān |

asādhāraṇamicchāminadātummahadyaśaḥ || 51 ||

yadicendrādbhayaṃ rājanyadi cāpi svayambhuvaḥ |

tato'haṃ nāśayiṣyāmi naiśaṃ tama ivāṃśumān || 52 ||

apidevāśśayiṣyantekruddhemayimahītale |

yamaṃ ca śamayiṣyāmibhakṣayiṣyāmipāvakam || 53 ||

ādityampātayiṣyāmisanakṣatrammahītale |

śatakratuṃvadhiṣyāmipāsyāmivaruṇālayam || 54 ||

parvatāṃścūrṇayiṣyāmidārayiṣyāmimedinīm |

dīrghakālamprasuptasyakumbhakarṇasyavikramam || 55 ||

adyapaśyantubhūtānibhakṣyamāṇānisarvaśaḥ |

nanvidantridivaṃsarvamāhārasya na pūryate || 56 ||

vadhenatedāśaratheḥsukhārhaṃsukhaṃsamāhartumahaṃvrajāmi |

nihatyarāmaṃsahalakṣmaṇenakhādāminhariyūthamukhyān || 57 ||

ramasvarājan pibacādyavāruṇīṅkuruṣvakṛtyānivinīyatāmm |

mayādyarāmegamiteyamakṣyañcirāyasītāvaśagāti || 58 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||