6.17 Yuddhakanda - Saptadasha Sargah

ॐ

6.17 യുദ്ധകാണ്ഡ - സപ്തദശ സര്ഗഃ

Valmiki Malayalam

ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ യുദ്ധകാണ്ഡമ് ।

അഥ സപ്തദശസ്സര്ഗഃ ।

ഇത്യുക്ത്വാപരുഷംവാക്യംരാവണംരാവണാനുജഃ ।

ആജഗാമമുഹൂര്തേനയത്രരാമസ്സലക്ഷ്മണഃ ॥ 1 ॥

തമ്മേരുശിഖരാകാരന്ദീപ്താമിവശതഹ്രദാമ് ।

ഗഗനസ്ഥമ്മഹീസ്ഥാസ്തേദദൃശുസര്വവാനരാഃ ॥ 2 ॥

തേ ചാപ്യനുചരാസ്തസ്യ ചത്വാരോ ഭീമവിക്രമാഃ ।

തേഽപി വര്മായുധോപേതാ ഭൂഷണോത്തമഭൂഷിതാഃ ॥ 3 ॥

സ ച മേഘാചലപ്രഖ്യോ വജ്രായുധസമപ്രഭഃ ।

വരായുധധരോ വീരോ ദിവ്യാഭരണഭൂഷിതഃ ॥ 4 ॥

തമാത്മപഞ്ചമന്ദൃഷ്ടവാസുഗ്രീവോവാഹിനീപതിഃ ।

വാനരൈസ്സഹദുര്ധര്ഷചിന്തയാമാസബുദ്ധിമാന് ॥ 5 ॥

ചിന്തയിത്വാമുഹൂര്തന്തുവാനരാംസ്താനുവാചഹ ।

ഹനുമത്പ്രമുഖാന്സര്വാനിദംവചനമുത്തമമ് ॥ 6 ॥

ഏഷസര്വായുധോപേതശ്ചതുര്ഭിസ്സഹരാക്ഷസൈഃ ।

രാക്ഷസോഽഭ്യേതിപശ്യധ്വമസ്മാന്ഹന്തുന്നസംശയഃ ॥ 7 ॥

സുഗ്രീവസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ സര്വേ തേ വാനര ഉത്തമാഃ ।

സാലാന് ഉദ്യമ്യ ശൈലാമഃ ച ഇദം വചനം അബ്രുവന് ॥ 8 ॥

ശീഘ്രംവ്യാദിശനോരാജന്വധായൈഷാന്ദുരാത്മനാമ് ।

നിപതന്തുഹതാശ്ചൈതേധരണ്യാമല്പതേജസഃ ॥ 9 ॥

തേഷാസമ്ഭാഷമാണാനാമന്യോന്യംസവിഭീഷണഃ ।

ഉത്തരന്തീരമാസാദ്യഖസ്ഥഏവവ്യതിഷ്ഠത ॥ 10 ॥

ഉവാചമഹാപ്രാജ്ഞസ്സ്വരേണമഹതാമഹാന് ।

സുഗ്രീവന്താംശ്ചസമ്പ്രേക്ഷ്യസര്വാന്വാനരയൂഥപാന് ॥ 11 ॥

രാവണോ നാമ ദുര്വൃത്തോ രാക്ഷസോ രാക്ഷസ ഈശ്വരഃ ।

തസ്യ അഹം അനുജോ ഭ്രാതാ വിഭീഷണ ഇതി ശ്രുതഃ ॥ 12 ॥

തേനസീതാജനസ്ഥാനാദ്ധൃതാഹത്വാജടായുഷമ് ।

രുദ്ദാചവിവശാദീനാരാക്ഷസീഭിസ്സുരക്ഷിതാ ॥ 13 ॥

തമഹംഹേതുഭിര്വാക്യൈര്വിവിധൈശ്ചന്യദര്ശയമ് ।

സാധുനിര്യാത്യതാംസീതാരാമായേതിപുനഃപുനഃ ॥ 14 ॥

സ ച ന പ്രതിജഗ്രാഹ രാവണഃ കാല ചോദിതഃ ।

ഉച്യമാനോ ഹിതം വാക്യം വിപരീത ഇവ ഔഷധമ് ॥ 15 ॥

സോഽഹമ്പരുഷിതസ്തേനദാസവച്ചാവമാനിതഃ ।

ത്യക്ത്വാപുത്രാംശ്ചദാരാംശ്ചരാഘവംശരണങ്ഗതഃ ॥ 16 ॥

സര്വലോകശരണ്യായരാഘവായമഹാത്മനേ ।

നിവേദയതമാങ്ക്ഷിപ്രംവിഭീഷണമുപസ്ഥിതമ് ॥ 17 ॥

ഏതത്തുവചനംശ്രുത്വാസുഗ്രീവോലഘുവിക്രമഃ ।

ലക്ഷ്മണസ്യാഗ്രതോരാമംസമ്രബ്ധമിദമബ്രവീത് ॥ 18 ॥

പ്രവിഷ്ടഃ ശത്രു സൈന്യം ഹി പ്രാപ്തഃ ശത്രുരതര്കിതഃ ।

നിഹന്യാദന്ന്തരം ലബ്ധ്വാ ഉലൂകോ വായസാനിവ ॥ 19 ॥

മന്ത്രേവ്യൂഹേനയേചാരേയുക്തോഭവിതുമര്ഹസി ।

വാനരാണാഞ്ചഭദ്രന്തേപരേഷാഞ്ചപരന്തപ ॥ 20 ॥

അന്തര്ധാനഗതാഹ്യേതേരാക്ഷസാഃകാമരൂപിണഃ ।

ശൂരാശ്ചനികൃതിജ്ഞാശ്ചതേഷാഞ്ജാതുനവിശ്വസേത് ॥ 21 ॥

പ്രണിധീരാക്ഷസേന്ദ്രസ്യരാവണസ്യഭവേദയമ് ।

അനുപ്രവിശ്യസോഽസ്മാസുഭേദങ്കുര്യാന്നസംശയഃ ॥ 22 ॥

അഥവാസ്വയമേവൈഷഛിദ്രമാസാദ്യബുദ്ധിമാന് ।

അനുപ്രവിശ്യവിശ്വസ്തേകദാചിത്പ്രഹരേദപി ॥ 23 ॥

മിത്രാടവീബലഞ്ചൈവമൌലഭൃത്യബലന്തഥാ ।

സര്വമേതദ്ബലങ്ഗ്രാഹ്യംവര്ജയിത്വാദ്വിഷദ്ബലമ് ॥ 24 ॥

പ്രകൃത്യാരാക്ഷസേന്ദ്രസ്യഭ്രാതാഽമിത്രസ്യതേപ്രഭോഃ ।

ആഗതശ്ചരിപോസ്സാക്ഷാത്കഥമസ്മിന്ഹിവിശ്വസേത് ॥ 25 ॥

രാവണേനപ്രണിഹിതന്തമവേഹിവിഭീഷണമ് ।

തസ്യാഹന്നിഗ്രഹമ്മന്യേക്ഷമങ്ക്ഷമവതാംവര ॥ 26 ॥

രാക്ഷസോജിഹ്മയാബുദ്ധ്യാസന്ദിഷ്ടോഽയമുപാഗതഃ ।

പ്രഹര്തുമ്മായയാച്ഛന്നോവിശ്വസ്തേത്വയിരാഘവ ॥ 27 ॥

പ്രവിഷ്ടശ്ശത്രുസൈന്യംഹിപ്രാപ്തശ്ശത്രുരതര്കിതഃ ।

നിഹന്യാദന്തരംലബ്ധ്വാഉലൂകവായസാനിവ ॥ 28 ॥

വധ്യതാമേഷതീവ്രേണദണ്ഡേനസചിവൈസ്സഹ ।

രാവണസ്യനൃശംസസ്യഭ്രാതാഹ്യേഷവിഭീഷണഃ ॥ 29 ॥

ഏവമുക്ത്വാതുതംരാമംസമ്രബ്ധോവാഹിനീപതിഃ ।

വാക്യജ്ഞോവാക്യകുശലന്തതോമൌനമുപാഗമത് ॥ 30 ॥

സുഗ്രീവസ്യതുതദ്വാക്യംശ്രുത്വാരാമോമഹായശാഃ ।

സമീപസ്ഥാനുവാചേദംഹനുമത്പ്രമുഖാന്ഹരീന് ॥ 31 ॥

യദുക്തങ്കപിരാജേനരാവണാവരജമ്പ്രതി ।

വാക്യംഹേതുമദത്യര്ഥഞ്ചഭവദ്ഭിരപിതച്ഛ്രുതമ് ॥ 32 ॥

സുഹൃദാമര്ഥകൃച്ഛേഷുയുക്തമ്ബുദ്ധിമതാസദാ ।

സമര്ഥേനോപനിര്ദേഷ്ടുംശാശ്വതീമ്ഭൂതിമിച്ഛതാ ॥ 33 ॥

ഇത്യേവമ്പരിപൃഷ്ടാസ്തേസ്വംസ്വമ്മതമതന്ദ്രിതാഃ ।

സോപചാരന്തദാരാമമൂചുര്ഹിതചികീര്ഷവഃ ॥ 34 ॥

അജ്ഞാതന്നാസ്തിതേകിഞ്ചിത്ത്രിഷുലോകേഷുരാഘവഃ ।

ആത്മാനംസൂചയന്രാമഃ പൃച്ഛസ്യസ്മാന് സുഹൃത്തയാ ॥ 35 ॥

ത്വംഹിസത്യവ്രതശ്ശൂരോധാര്മികോദൃഢവിക്രമഃ ।

പരീക്ഷ്യകാരീസ്മൃതിമാന്നിസൃഷ്ടാത്മാസുഹൃത്സുച ॥ 36 ॥

തസ്മാദേകൈകശസ്താവദ്ബ്രുവന്തുസചിവാസ്തവ ।

ഹേതുതോമതിസമ്പന്നാസ്സമര്ഥാശ്ചപുനഃ പുനഃ ॥ 37 ॥

ഇത്യുക്തേരാഘവായാഽഥമതിമാനങ്ഗദോഽഗ്രതഃ ।

വിഭീഷണപരീക്ഷാര്ഥമുവാചവചനംഹരിഃ ॥ 38 ॥

ശത്രോസ്സകാശാത്സമ്പ്രാപ്തസ്സര്വഥാശങ് ക്യഏവഹി ।

വിശ്വാസയോഗ്യസ്സഹസാനകര്തവ്യോവിഭീഷണഃ ॥ 39 ॥

ഛാദയിത്വാഽത്മഭാവംഹിചരന്തിശഠബുദ്ധയഃ ।

പ്രഹരന്തിചരന്ധ്രേഷുസോഽനര്ഥസ്സുമഹാന്ഭവേത് ॥ 40 ॥

അര്ഥാനര്ഥൌവിനിശ്ചിത്യവ്യവസായമ്ഭജേതഹ ।

ഗുണതസ്സങ്ഗ്രഹങ്കുര്യാദ്ദോഷതസ്തുവിസര്ജയേത് ॥ 41 ॥

യദിദോഷോമഹാംസ്തസ്മിംസ്ത്യജ്വതാമവിശങ്കിതമ് ।

ഗുണാന്വാപിബഹൂന് ജ്ഞാത്വാസങ്ഗ്രഹഃക്രിയതാന്നൃപ ॥ 42 ॥

ശരഭസ്ത്വഥനിശ്ചിത്യസാര്ഥംവചനമബ്രവീത് ।

ക്ഷിപ്രമസ്മിന്നരവ്യാഘ്ര ചാരഃപ്രതിവിധീയതാമ് ॥ 43 ॥

പ്രണിധായഹിചാരേണയഥാവത്സൂക്ഷ്മബുദ്ധിനാ ।

പരീക്ഷ്യചതതഃകാര്യോയഥാന്യായമ്പരിഗ്രഹഃ ॥ 44 ॥

ജാമ്ബവാംസ്ത്വഥസമ്പ്രേക്ഷ്യശാസ്ത്രബുധ്യാവിചക്ഷണഃ ।

വാക്യംവിജ്ഞാപയാമാസഗുണവദ്ദോഷവര്ജിതമ് ॥ 45 ॥

ബദ്ധവൈരാച്ചപാപാച്ചരാക്ഷേസേന്ദ്രാദ്വിഭീഷണഃ ।

അദേശകാലേസമ്പ്രാപ്തസ്സര്വഥാശങ് ക്യതാമയമ് ॥ 46 ॥

തതോമൈന്ദസ്തുസമ്പ്രേക്ഷ്യനയാപനയകോവിദഃ ।

വാക്യംവചനസമ്പന്നോബഭാഷേഹേതുമത്തരമ് ॥ 47 ॥

വജനന്നാമതസ്യൈഷരാവണസ്യവിഭീഷണഃ ।

പൃച്ഛയതാമ്മധുരേണായംശനൈര്നരപതീശ്വര ॥ 48 ॥

ഭാവമസ്യതുവിജ്ഞായതത്ത്വതസ്ത്വങ്കരിഷ്യസി ।

യദിദുഷ്ടോനദുഷ്ടോവാബുദ്ധിപൂര്വന്നരര്ഷഭ ॥ 49 ॥

അഥസംസ്കാരസമ്പന്നോഹനുമാന് സചിവോത്തമഃ ।

ഉവാചവചനംശ്ലക്ഷ്ണമര്ഥവന്മധുരംലഘു ॥ 50 ॥

നഭവന്തമ്മതിശ്രേഷ്ഠംസമര്ഥംവദതാംവരമ് ।

അതിശായയിതുംശക്തോബൃഹസ്പതിരപിബ്രുവന് ॥ 51 ॥

നവാദാന്നപിസങ്ഘര്ഷാന്നാധിക്യാന്നചകാമതഃ ।

വക്ഷ്യാമിവചനംരാജന്യഥാര്ഥംരാമഗൌരവാത് ॥ 52 ॥

അര്ഥാനര്ഥനിമിത്തംഹിയദുക്തംസചിവൈസ്തവ ।

തത്രദോഷമ്പ്രപശ്യാമിക്രിയാനഹ്യുപപദ്യതേ ॥ 53 ॥

ഋതേനിയോഗാത്സാമര്ഥ്യമവബോദ്ധുന്നശക്യതേ ।

സഹസാവിനിയോഗോഹിദോഷവാന്പ്രതിഭാതിമേ ॥ 54 ॥

ചാരപ്രണിഹിതംയുക്തംയദുക്തംസചിവൈസ്തവ ।

അര്ഥസ്യാസമ്ഭവാത്തത്രകാരണന്നോപയുജ്യതേ ॥ 55 ॥

അദേശ കാലേ സമ്പ്രാപ്ത ഇതി അയം യദ് വിഭീഷണഃ ।

വിവക്ഷാ ച അത്ര മേ അസ്തി ഇയം താം നിബോധ യഥാ മതി ॥ 56 ॥

സഏഷദേശഃ കാലശ്ചഭവതീതിയഥാതഥാ ।

പുരുഷാത്പുരുഷമ്പ്രാപ്യതഥാദോഷഗുണാവപി ॥ 57 ॥

ത്മ്യംരാവണേദൃഷ്ടവാവിക്രമഞ്ചതഥാത്വയി ।

യുക്തമാഗമനംഹ്യത്രസദൃശന്തസ്യബുദ്ധിതഃ ॥ 58 ॥

അജ്ഞാതരൂപൈഃപുരുഷൈസ്സരാജന്പൃച്ഛ് യതാമിതി ।

യദുക്തമത്രമേപ്രേക്ഷാകാചിദസ്തിസമീക്ഷിതാ ॥ 59 ॥

പൃച്ഛയമാനോവിശങ്കേതസഹസാബുദ്ധിമാന്വചഃ ।

തത്രമിത്രമ്പ്രദുഷ്യേതമിഥ്യാപൃഷ്ടംസുഖാഗതമ് ॥ 60 ॥

അശക്യസ്സഹസാരാജന്ഭാവോബോദ്ധുമ്പരസ്യവൈ ।

അന്തസ്സ്വഭാവൈര്ഗീതൈസ്തൈര്നൈപുണ്യമ്പശ്യതാമ്ഭൃശമ് ॥ 61 ॥

നത്വസ്യബ്രുവതോജാതുലക്ഷ്യതേദുഷ്ടഭാവതാ ।

പ്രസന്നംവദനഞ്ചാപിതസ്മാന്മേനാസ്തിസംശയഃ ॥ 62 ॥

അശങ്കിതമതിസ്സ്വസ്ഥോനശഠഃപരിസര്പതി ।

നചാസ്യദുഷ്ടാവാക്ചാപിതസ്മാന്നാസ്തീഹസംശയഃ ॥ 63 ॥

ആകാരശ്ചാദ്യമാനോഽപിനശക്യോവിനിഗൂഹിതമ് ।

ബലാദ്ധിവിവൃണോത്യേവഭാവമന്തര്ഗതന്നൃണാമ് ॥ 64 ॥

ദേശകാലോപപന്നഞ്ചകാര്യങ്കാര്യവിദാംവരഃ ।

സ്വഫലങ്കുരുതേക്ഷിപ്രമ്പ്രയോഗേണാഭിസംഹിതമ് ॥ 65 ॥

ഉദ്യോഗന്തവസമ്പ്രേക്ഷ്യമിഥ്യാവൃത്തഞ്ചരാവണമ് ।

വാലിനഞ്ചഹതംശ്രുത്വാസുഗ്രീവഞ്ചാഭിഷേചിതമ് ॥ 66 ॥

രാജ്യമ്പ്രാര്ഥയമാനശ്ചബുദ്ധിപൂര്വമിഹാഗതഃ ।

ഏതാവത്തുപുരസ്കൃത്യയുജ്യതേതസ്യസങ്ഗ്രഹഃ ॥ 67 ॥

യഥാശക്തിമയോക്തന്തുരാക്ഷസസ്യാര്ജവമ്പ്രതി ।

പ്രമാണന്ത്വന്തുശേഷസ്യശൃത്വാബുദ്ധിമതാംവരഃ ॥ 68 ॥

ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ യുദ്ധകാണ്ഡേ സപ്തദശസ്സര്ഗഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha saptadaśassargaḥ |

ityuktvāparuṣaṃvākyaṃrāvaṇaṃrāvaṇānujaḥ |

ājagāmamuhūrtenayatrarāmassalakṣmaṇaḥ || 1 ||

tammeruśikharākārandīptāmivaśatahradām |

gaganasthammahīsthāstedadṛśusarvavānarāḥ || 2 ||

te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ |

te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 3 ||

sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ |

varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ || 4 ||

tamātmapañcamandṛṣṭavāsugrīvovāhinīpatiḥ |

vānaraissahadurdharṣacintayāmāsabuddhimān || 5 ||

cintayitvāmuhūrtantuvānarāṃstānuvācaha |

hanumatpramukhānsarvānidaṃvacanamuttamam || 6 ||

eṣasarvāyudhopetaścaturbhissaharākṣasaiḥ |

rākṣaso'bhyetipaśyadhvamasmānhantunnasaṃśayaḥ || 7 ||

sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānara uttamāḥ |

sālān udyamya śailāmaḥ ca idaṃ vacanaṃ abruvan || 8 ||

śīghraṃvyādiśanorājanvadhāyaiṣāndurātmanām |

nipatantuhatāścaitedharaṇyāmalpatejasaḥ || 9 ||

teṣāsambhāṣamāṇānāmanyonyaṃsavibhīṣaṇaḥ |

uttarantīramāsādyakhasthaevavyatiṣṭhata || 10 ||

uvācamahāprājñassvareṇamahatāmahān |

sugrīvantāṃścasamprekṣyasarvānvānarayūthapān || 11 ||

rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣasa īśvaraḥ |

tasya ahaṃ anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ || 12 ||

tenasītājanasthānāddhṛtāhatvājaṭāyuṣam |

ruddācavivaśādīnārākṣasībhissurakṣitā || 13 ||

tamahaṃhetubhirvākyairvividhaiścanyadarśayam |

sādhuniryātyatāṃsītārāmāyetipunaḥpunaḥ || 14 ||

sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kāla coditaḥ |

ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta iva auṣadham || 15 ||

so'hamparuṣitastenadāsavaccāvamānitaḥ |

tyaktvāputrāṃścadārāṃścarāghavaṃśaraṇaṅgataḥ || 16 ||

sarvalokaśaraṇyāyarāghavāyamahātmane |

nivedayatamāṅkṣipraṃvibhīṣaṇamupasthitam || 17 ||

etattuvacanaṃśrutvāsugrīvolaghuvikramaḥ |

lakṣmaṇasyāgratorāmaṃsamrabdhamidamabravīt || 18 ||

praviṣṭaḥ śatru sainyaṃ hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ |

nihanyādanntaraṃ labdhvā ulūko vāyasāniva || 19 ||

mantrevyūhenayecāreyuktobhavitumarhasi |

vānarāṇāñcabhadrantepareṣāñcaparantapa || 20 ||

antardhānagatāhyeterākṣasāḥkāmarūpiṇaḥ |

śūrāścanikṛtijñāścateṣāñjātunaviśvaset || 21 ||

praṇidhīrākṣasendrasyarāvaṇasyabhavedayam |

anupraviśyaso'smāsubhedaṅkuryānnasaṃśayaḥ || 22 ||

athavāsvayamevaiṣachidramāsādyabuddhimān |

anupraviśyaviśvastekadācitpraharedapi || 23 ||

mitrāṭavībalañcaivamaulabhṛtyabalantathā |

sarvametadbalaṅgrāhyaṃvarjayitvādviṣadbalam || 24 ||

prakṛtyārākṣasendrasyabhrātā'mitrasyateprabhoḥ |

āgataścaripossākṣātkathamasminhiviśvaset || 25 ||

rāvaṇenapraṇihitantamavehivibhīṣaṇam |

tasyāhannigrahammanyekṣamaṅkṣamavatāṃvara || 26 ||

rākṣasojihmayābuddhyāsandiṣṭo'yamupāgataḥ |

prahartummāyayācchannoviśvastetvayirāghava || 27 ||

praviṣṭaśśatrusainyaṃhiprāptaśśatruratarkitaḥ |

nihanyādantaraṃlabdhvāulūkavāyasāniva || 28 ||

vadhyatāmeṣatīvreṇadaṇḍenasacivaissaha |

rāvaṇasyanṛśaṃsasyabhrātāhyeṣavibhīṣaṇaḥ || 29 ||

evamuktvātutaṃrāmaṃsamrabdhovāhinīpatiḥ |

vākyajñovākyakuśalantatomaunamupāgamat || 30 ||

sugrīvasyatutadvākyaṃśrutvārāmomahāyaśāḥ |

samīpasthānuvācedaṃhanumatpramukhānharīn || 31 ||

yaduktaṅkapirājenarāvaṇāvarajamprati |

vākyaṃhetumadatyarthañcabhavadbhirapitacchrutam || 32 ||

suhṛdāmarthakṛccheṣuyuktambuddhimatāsadā |

samarthenopanirdeṣṭuṃśāśvatīmbhūtimicchatā || 33 ||

ityevamparipṛṣṭāstesvaṃsvammatamatandritāḥ |

sopacārantadārāmamūcurhitacikīrṣavaḥ || 34 ||

ajñātannāstitekiñcittriṣulokeṣurāghavaḥ |

ātmānaṃsūcayanrāmaḥ pṛcchasyasmān suhṛttayā || 35 ||

tvaṃhisatyavrataśśūrodhārmikodṛḍhavikramaḥ |

parīkṣyakārīsmṛtimānnisṛṣṭātmāsuhṛtsuca || 36 ||

tasmādekaikaśastāvadbruvantusacivāstava |

hetutomatisampannāssamarthāścapunaḥ punaḥ || 37 ||

ityukterāghavāyā'thamatimānaṅgado'grataḥ |

vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvācavacanaṃhariḥ || 38 ||

śatrossakāśātsamprāptassarvathāśaṅ kyaevahi |

viśvāsayogyassahasānakartavyovibhīṣaṇaḥ || 39 ||

chādayitvā'tmabhāvaṃhicarantiśaṭhabuddhayaḥ |

praharanticarandhreṣuso'narthassumahānbhavet || 40 ||

arthānarthauviniścityavyavasāyambhajetaha |

guṇatassaṅgrahaṅkuryāddoṣatastuvisarjayet || 41 ||

yadidoṣomahāṃstasmiṃstyajvatāmaviśaṅkitam |

guṇānvāpibahūn jñātvāsaṅgrahaḥkriyatānnṛpa || 42 ||

śarabhastvathaniścityasārthaṃvacanamabravīt |

kṣipramasminnaravyāghra cāraḥpratividhīyatām || 43 ||

praṇidhāyahicāreṇayathāvatsūkṣmabuddhinā |

parīkṣyacatataḥkāryoyathānyāyamparigrahaḥ || 44 ||

jāmbavāṃstvathasamprekṣyaśāstrabudhyāvicakṣaṇaḥ |

vākyaṃvijñāpayāmāsaguṇavaddoṣavarjitam || 45 ||

baddhavairāccapāpāccarākṣesendrādvibhīṣaṇaḥ |

adeśakālesamprāptassarvathāśaṅ kyatāmayam || 46 ||

tatomaindastusamprekṣyanayāpanayakovidaḥ |

vākyaṃvacanasampannobabhāṣehetumattaram || 47 ||

vajanannāmatasyaiṣarāvaṇasyavibhīṣaṇaḥ |

pṛcchayatāmmadhureṇāyaṃśanairnarapatīśvara || 48 ||

bhāvamasyatuvijñāyatattvatastvaṅkariṣyasi |

yadiduṣṭonaduṣṭovābuddhipūrvannararṣabha || 49 ||

athasaṃskārasampannohanumān sacivottamaḥ |

uvācavacanaṃślakṣṇamarthavanmadhuraṃlaghu || 50 ||

nabhavantammatiśreṣṭhaṃsamarthaṃvadatāṃvaram |

atiśāyayituṃśaktobṛhaspatirapibruvan || 51 ||

navādānnapisaṅgharṣānnādhikyānnacakāmataḥ |

vakṣyāmivacanaṃrājanyathārthaṃrāmagauravāt || 52 ||

arthānarthanimittaṃhiyaduktaṃsacivaistava |

tatradoṣamprapaśyāmikriyānahyupapadyate || 53 ||

ṛteniyogātsāmarthyamavaboddhunnaśakyate |

sahasāviniyogohidoṣavānpratibhātime || 54 ||

cārapraṇihitaṃyuktaṃyaduktaṃsacivaistava |

arthasyāsambhavāttatrakāraṇannopayujyate || 55 ||

adeśa kāle samprāpta iti ayaṃ yad vibhīṣaṇaḥ |

vivakṣā ca atra me asti iyaṃ tāṃ nibodha yathā mati || 56 ||

saeṣadeśaḥ kālaścabhavatītiyathātathā |

puruṣātpuruṣamprāpyatathādoṣaguṇāvapi || 57 ||

tmyaṃrāvaṇedṛṣṭavāvikramañcatathātvayi |

yuktamāgamanaṃhyatrasadṛśantasyabuddhitaḥ || 58 ||

ajñātarūpaiḥpuruṣaissarājanpṛcch yatāmiti |

yaduktamatrameprekṣākācidastisamīkṣitā || 59 ||

pṛcchayamānoviśaṅketasahasābuddhimānvacaḥ |

tatramitrampraduṣyetamithyāpṛṣṭaṃsukhāgatam || 60 ||

aśakyassahasārājanbhāvoboddhumparasyavai |

antassvabhāvairgītaistairnaipuṇyampaśyatāmbhṛśam || 61 ||

natvasyabruvatojātulakṣyateduṣṭabhāvatā |

prasannaṃvadanañcāpitasmānmenāstisaṃśayaḥ || 62 ||

aśaṅkitamatissvasthonaśaṭhaḥparisarpati |

nacāsyaduṣṭāvākcāpitasmānnāstīhasaṃśayaḥ || 63 ||

ākāraścādyamāno'pinaśakyovinigūhitam |

balāddhivivṛṇotyevabhāvamantargatannṛṇām || 64 ||

deśakālopapannañcakāryaṅkāryavidāṃvaraḥ |

svaphalaṅkurutekṣipramprayogeṇābhisaṃhitam || 65 ||

udyogantavasamprekṣyamithyāvṛttañcarāvaṇam |

vālinañcahataṃśrutvāsugrīvañcābhiṣecitam || 66 ||

rājyamprārthayamānaścabuddhipūrvamihāgataḥ |

etāvattupuraskṛtyayujyatetasyasaṅgrahaḥ || 67 ||

yathāśaktimayoktanturākṣasasyārjavamprati |

pramāṇantvantuśeṣasyaśṛtvābuddhimatāṃvaraḥ || 68 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe saptadaśassargaḥ ||