5.54 Sundarakanda - Chatuhpanchasha Sargah

ॐ

5.54 സുന്ദരകാണ്ഡ - ചതുഃപഞ്ചാശ സര്ഗഃ

Valmiki Malayalam

ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ സുന്ദരകാണ്ഡമ് ।

അഥ ചതുഃപഞ്ചാശസ്സര്ഗഃ ।

വീക്ഷമാണസ്തതോ ലങ്കാം കപിഃ കൃതമനോരഥഃ ॥ 1 ॥

വര്ധമാനസമുത്സാഹഃ കാര്യശേഷമചിന്തയത് ।

കിന്നു ഖല്വവശിഷ്ടം മേ കര്തവ്യമിഹ സാമ്പ്രതമ് ॥ 2 ॥

യദേഷാം രക്ഷസാം ഭൂയഃ സന്താപജനനം ഭവേത് ।

വനം താവത്പ്രമഥിതം പ്രകൃഷ്ടാ രാക്ഷസാ ഹതാഃ ॥ 3 ॥

ബലൈകദേശഃ ക്ഷപിതശ്ശേഷം ദുര്ഗവിനാശനമ് ।

ദുര്ഗേ വിനാശിതേ കര്മ ഭവേത്സുഖപരിശ്രമമ് ।

അല്പയത്നേന കാര്യേഽസ്മിന് മമ സ്യാത്സഫലശ്ശ്രമഃ ॥ 4 ॥

യോ ഹ്യയം മമ ലാങ്ഗൂലേ ദീപ്യതേ ഹവ്യവാഹനഃ ।

അസ്യ സന്തര്പണം ന്യായ്യം കര്തുമേഭിര്ഗൃഹോത്തമൈഃ ॥ 5 ॥

തതഃ പ്രദീപ്തലാങ്ഗൂലസ്സവിദ്യുദിവ തോയദഃ ।

ഭവനാഗ്രേഷു ലങ്കായാ വിചചാര മഹാകപിഃ ॥ 6 ॥

ഗൃഹാദ്ഗൃഹം രാക്ഷസാനാമുദ്യാനാനി ച വാനരഃ ।

വീക്ഷമാണോ ഹ്യസന്ത്രസ്തഃ പ്രാസാദാംശ്ച ചചാര സഃ ॥ 7 ॥

അവപ്ലുത്യ മഹാവേഗഃ പ്രഹസ്തസ്യ നിവേശനമ് ।

അഗ്നിം തത്ര സ നിക്ഷിപ്യ ശ്വസനേന സമോ ബലീ ॥ 8 ॥

തതോഽന്യത്പുപ്ലുവേ വേശ്മ മഹാപാര്ശ്വസ്യ വീര്യവാന് ।

മുമോച ഹനുമാനഗ്നിം കാലാനലശിഖോപമമ് ॥ 9 ॥

വജ്രദംഷ്ട്രസ്യ ച തദാ പുപ്ലുവേ സ മഹാകപിഃ ।

ശുകസ്യ ച മഹാതേജാസ്സാരണസ്യ ച ധീമതഃ ॥ 10 ॥

തഥാ ചേന്ദ്രജിതോ വേശ്മ ദദാഹ ഹരിയൂഥപഃ ।

ജമ്ബുമാലേ സ്സുമാലേശ്ച ദദാഹ ഭവനം തതഃ ॥ 11 ॥

രശ്മികേതോശ്ച ഭവനം സൂര്യശത്രോസ്തഥൈവ ച ।

ഹ്രസ്വകര്ണസ്യ ദംഷ്ട്രസ്യ രോമശസ്യ ച രക്ഷസഃ ॥ 12 ॥

യുദ്ധോന്മത്തസ്യ മത്തസ്യ ധ്വജഗ്രീവസ്യ രക്ഷസഃ ।

വിദ്യുജ്ജിഹ്വസ്യ ഘോരസ്യ തഥാ ഹസ്തിമുഖസ്യ ച ॥ 13 ॥

കരാലസ്യ പിശാചസ്യ ശോണിതാക്ഷസ്യ ചൈവ ഹി ।

കുമ്ഭകര്ണസ്യ ഭവനം മകരാക്ഷസ്യ ചൈവ ഹി ॥ 14 ॥

യജ്ഞശത്രോശ്ച ഭവനം ബ്രഹ്മശത്രോസ്തഥൈവ ച ।

നരാന്തകസ്യ കുമ്ഭസ്യ നികുമ്ഭസ്യ ദുരാത്മനഃ ॥ 15 ॥

വര്ജയിത്വാ മഹാതേജാ വിഭീഷണഗൃഹം പ്രതി ।

ക്രമമാണഃ ക്രമേണൈവ ദദാഹ ഹരിപുങ്ഗവഃ ॥ 16 ॥

തേഷു തേഷു മഹാര്ഹേഷു ഭവനേഷു മഹായശാഃ ।

ഗൃഹേഷ്വൃദ്ധിമതാമൃദ്ധിം ദദാഹ സ മഹാകപിഃ ॥ 17 ॥

സര്വേഷാം സമതിക്രമ്യ രാക്ഷസേന്ദ്രസ്യ വീര്യവാന് ।

ആസസാദാഥ ലക്ഷ്മീവാന് രാവണസ്യ നിവേശനമ് ॥ 18 ॥

തതസ്തസ്മിന് ഗൃഹേ മുഖ്യേ നാനാരത്നവിഭൂഷിതേ ।

മേരുമന്ദരസങ്കാശേ സര്വമങ്ഗലശോഭിതേ ॥ 19 ॥

പ്രദീപ്തമഗ്നിമുത്സൃജ്യ ലാങ്ഗൂലാഗ്രേ പ്രതിഷ്ഠിതമ് ।

നനാദ ഹനുമാന്വീരോ യുഗാന്തജലദോ യഥാ ॥ 20 ॥

ശ്വസനേന ച സംയോഗാദതിവേഗോ മഹാബലഃ ।

കാലാഗ്നിരിവ ജജ്വാല പ്രാവര്ധത ഹുതാശനഃ ॥ 21 ॥

പ്രദീപ്തമഗ്നിം പവനസ്തേഷു വേശ്മസ്വചാരയത് ।

അഭൂച്ഛ്വസനസംയോഗാദതിവേഗോ ഹുതാശനഃ ॥ 22 ॥

താനി കാഞ്ചനജാലാനി മുക്താമണിമയാനി ച ।

ഭവനാന്യവശീര്യന്ത രത്നവന്തി മഹാന്തി ച ॥ 23 ॥

സഞ്ജജ്ഞേ തുമുലശ്ശബ്ദോ രാക്ഷസാനാം പ്രധാവതാമ് ।

സ്വഗൃഹസ്യ പരിത്രാണേ ഭഗ്നോത്സാഹോര്ജിതശ്രിയാമ് ॥ 24 ॥

നൂനമേഷോഽഗ്നിരായാതഃ കപിരൂപേണ ഹാ ഇതി ।

ക്രന്ദന്ത്യസ്സഹസാ പേതുഃ സ്തനന്ധയധരാഃ സ്ത്രിയഃ ॥ 25 ॥

കാശ്ചിദഗ്നിപരീതേഭ്യോ ഹര്മേഭ്യോ മുക്തമൂര്ധജാഃ ।

പതന്ത്യോ രേജിരേഽഭ്രേഭ്യസ്സൌദാമന്യ ഇവാമ്ബരാത് ॥ 26 ॥

വജ്രവിദ്രുമവൈദൂര്യമുക്താരജതസംഹിതാന് ।

വിചിത്രാന്ഭവനാദ്ധാതൂന് സ്യന്ദമാനാന്ദദര്ശ സഃ ॥ 27 ॥

നാഗ്നിസ്തൃപ്യതി കാഷ്ഠാനാം തൃണാനാം ച യഥാ തഥാ ।

ഹനൂമാന് രാക്ഷസേന്ദാണാം വിശസ്താനാം ന തൃപ്യതി ॥ 28 ॥

ക്വചിത്കിംശുകസങ്കാശാഃ ക്വചിച്ഛാല്മലിസന്നിഭാഃ ॥ 29 ॥

ക്വചിത്കുങ്കുമസങ്കാശാശ്ശിഖാ വഹ്നേശ്ചകാശിരേ ।

ഹനൂമതാ വേഗവതാ വാനരേണ മഹാത്മനാ ।

ലങ്കാപുരം പ്രദഗ്ധം തദ്രുദ്രേണ ത്രിപുരം യഥാ ॥ 30 ॥

തതസ്തു ലങ്കാപുരപര്വതാഗ്രേ സമുത്ഥിതോ ഭീമപരാക്രമോഽഗ്നിഃ ।

പ്രസാര്യ ചൂഡാവലയം പ്രദീപ്തോ ഹനൂമതാ വേഗവതാ വിസൃഷ്ടഃ ॥ 31 ॥

യുഗാന്തകാലാനലതുല്യവേഗ സ്സമാരുതോഽഗ്നിര്വവൃധേ ദിവിസ്പൃക് ।

വിധൂമരശ്മിര്ഭവനേഷു സക്തോ രക്ഷശ്ശരീരാജ്യസമര്പതാര്ചിഃ ॥ 32 ॥

ആദിത്യകോടീസദൃശസ്സുതേജാ ലങ്കാം സമസ്താം പരിവാര്യ തിഷ്ഠന് ।

ശബ്ദൈരനേകൈരശനിപ്രരൂഢൈര്ഭിന്ദന്നിവാണ്ഡം പ്രബഭൌ മഹാഗ്നിഃ ॥ 33 ॥

തത്രാമ്ബരാദഗ്നിരതിപ്രവൃദ്ധോ രൂക്ഷപ്രഭഃ കിംശുകപുഷ്പചൂഡഃ ।

നിര്വാണധൂമാകുലരാജയശ്ച നീലോത്പലാഭാഃ പ്രചകാശിരേഽഭ്രാഃ ॥ 34 ॥

വജ്രീ മഹേന്ദ്രസ്ത്രിദശേശ്വരോ വാ സാക്ഷാദ്യമോ വാ വരുണോഽനിലോ വാ ।

രുദ്രോഽഗ്നിരര്കോ ധനദശ്ച സോമോ ന വാനരോഽയം സ്വയമേവ കാലഃ ॥ 35 ॥

കിം ബ്രഹ്മണസ്സര്വപിതാമഹസ്യ സര്വസ്യ ധാതുശ്ചതുരാനനസ്യ ।

ഇഹാഽഽഗതോ വാനരരൂപധാരീ രക്ഷോപസംഹാരകരഃ പ്രകോപഃ ॥ 36 ॥

കിം വൈഷ്ണവം വാ കപിരൂപമേത്യ രക്ഷോവിനാശായ പരം സുതേജഃ ।

അനന്തമവ്യക്തമചിന്ത്യമേകം സ്വമായയാ സാമ്പ്രതമാഗതം വാ ॥ 37 ॥

ഇത്യേവമൂചുര്ബഹവോ വിശിഷ്ടാ രക്ഷോഗണാസ്തത്ര സമേത്യ സര്വേ ।

സപ്രാണിസങ്ഘാം സഗൃഹാം സവൃക്ഷാം ദഗ്ധാം പുരീം താം സഹസാ സമീക്ഷ്യ ॥ 38 ॥

തതസ്തു ലങ്കാ സഹസാ പ്രദഗ്ധാ സരാക്ഷസാ സാശ്വരഥാ സനാഗാ ।

സപക്ഷിസങ്ഘാ സമൃഗാ സവൃക്ഷാ രുരോദ ദീനാ തുമുലം സശബ്ദമ് ॥ 39 ॥

ഹാ താത ഹാ പുത്രക കാന്ത മിത്ര ഹാ ജീവിതം ഭോഗയുതം സുപുണ്യമ് ।

രക്ഷോഭിരേവം ബഹുധാ ബ്രുവദ്ഭി ശ്ശബ്ദഃ കൃതോ ഘോരതരസ്സുഭീമഃ ॥ 40 ॥

ഹുതാശനജ്വാലസമാവൃതാ സാ ഹതപ്രവീരാ പരിവൃത്തയോധാ ഹനൂമതഃ ക്രോധബലാഭിഭൂതാ ബഭൂവ ശാപോപഹതേവ ലങ്കാ ॥ 41 ॥

സ സമ്ഭ്രമത്രസ്തവിഷണ്ണരാക്ഷസാം സമുജ്ജ്വലജ്ജ്വാലഹുതാശനാങ്കിതാമ് ।

ദദര്ശ ലങ്കാം ഹനുമാന്മഹാമനാഃ സ്വയമ്ഭൂകോപോപഹതാമിവാവനിമ് ॥ 42 ॥

ഭങ്ക്ത്വാ വനം പാദപരത്നസങ്കുലം ഹത്വാ തു രക്ഷാംസി മഹാന്തി സംയുഗേ ।

ദഗ്ധ്വാ പുരീം താം ഗൃഹരത്നമാലിനീം തസ്ഥൌ ഹനൂമാന്പവനാത്മജഃ കപിഃ ॥ 43 ॥

ത്രികൂടശൃങ്ഗാഗ്രതലേ വിചിത്രേ പ്രതിഷ്ഠിതോ വാനരരാജസിംഹഃ ।

പ്രദീപ്തലാങ്ഗൂലകൃതാര്ചിമാലീ വ്യരാജതാഽഽദിത്യ ഇവാംശുമാലീ ॥ 44 ॥

സ രാക്ഷസാംസ്താന്സുബഹൂംശ്ച ഹത്വാ വനം ച ഭങ്ക്ത്വാ ബഹുപാദപം തത് ।

വിസൃജ്യ രക്ഷോഭവനേഷു ചാഗ്നിം ജഗാമ രാമം മനസാ മഹാത്മാ ॥ 45 ॥

തതസ്തു തം വാനരവീരമുഖ്യം മഹാബലം മാരുതതുല്യവേഗമ് ।

മഹാമതിം വായുസുതം വരിഷ്ഠം പ്രതുഷ്ടുവുര്ദേവഗണാശ്ച സര്വേ ॥ 46 ॥

ഭങ്ക്ത്വാ വനം മഹാതേജാ ഹത്വാ രക്ഷാംസി സംയുഗേ ।

ദഗ്ധ്വാ ലങ്കാപുരീം രമ്യാം രരാജ സ മഹാകപിഃ ॥ 47 ॥

തത്ര ദേവാസ്സഗന്ധര്വാസ്സിദ്ധാശ്ച പരമര്ഷയഃ ।

ദൃഷ്ട്വാ ലങ്കാം പ്രദഗ്ധാം താം വിസ്മയം പരമം ഗതാഃ ॥ 48 ॥

തം ദൃഷ്ട്വാ വാനരശ്രേഷ്ഠം ഹനുമന്തം മഹാകപിമ് ।

കാലാഗ്നിരിതി സഞ്ചിന്ത്യ സര്വഭൂതാനി തത്രസുഃ ॥ 49 ॥

ദേവാശ്ച സര്വേ മുനിപുങ്ഗവാശ്ച ഗന്ധര്വവിദ്യാധരനാഗയക്ഷാഃ ।

ഭൂതാനി സര്വാണി മഹാന്തി തത്ര ജഗ്മുഃ പരാം പ്രീതിമതുല്യരൂപാമ് ॥ 50 ॥

ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ സുന്ദരകാണ്ഡേ ചതുഃപഞ്ചാശസ്സര്ഗഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha catuḥpañcāśassargaḥ |

vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ || 1 ||

vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat |

kinnu khalvavaśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam || 2 ||

yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ santāpajananaṃ bhavet |

vanaṃ tāvatpramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ || 3 ||

balaikadeśaḥ kṣapitaśśeṣaṃ durgavināśanam |

durge vināśite karma bhavetsukhapariśramam |

alpayatnena kārye'smin mama syātsaphalaśśramaḥ || 4 ||

yo hyayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ |

asya santarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ || 5 ||

tataḥ pradīptalāṅgūlassavidyudiva toyadaḥ |

bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ || 6 ||

gṛhādgṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ |

vīkṣamāṇo hyasantrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ || 7 ||

avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |

agniṃ tatra sa nikṣipya śvasanena samo balī || 8 ||

tato'nyatpupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān |

mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam || 9 ||

vajradaṃṣṭrasya ca tadā pupluve sa mahākapiḥ |

śukasya ca mahātejāssāraṇasya ca dhīmataḥ || 10 ||

tathā cendrajito veśma dadāha hariyūthapaḥ |

jambumāle ssumāleśca dadāha bhavanaṃ tataḥ || 11 ||

raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca |

hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ || 12 ||

yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya rakṣasaḥ |

vidyujjihvasya ghorasya tathā hastimukhasya ca || 13 ||

karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi |

kumbhakarṇasya bhavanaṃ makarākṣasya caiva hi || 14 ||

yajñaśatrośca bhavanaṃ brahmaśatrostathaiva ca |

narāntakasya kumbhasya nikumbhasya durātmanaḥ || 15 ||

varjayitvā mahātejā vibhīṣaṇagṛhaṃ prati |

kramamāṇaḥ krameṇaiva dadāha haripuṅgavaḥ || 16 ||

teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ |

gṛheṣvṛddhimatāmṛddhiṃ dadāha sa mahākapiḥ || 17 ||

sarveṣāṃ samatikramya rākṣasendrasya vīryavān |

āsasādātha lakṣmīvān rāvaṇasya niveśanam || 18 ||

tatastasmin gṛhe mukhye nānāratnavibhūṣite |

merumandarasaṅkāśe sarvamaṅgalaśobhite || 19 ||

pradīptamagnimutsṛjya lāṅgūlāgre pratiṣṭhitam |

nanāda hanumānvīro yugāntajalado yathā || 20 ||

śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ |

kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ || 21 ||

pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasvacārayat |

abhūcchvasanasaṃyogādativego hutāśanaḥ || 22 ||

tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca |

bhavanānyavaśīryanta ratnavanti mahānti ca || 23 ||

sañjajñe tumulaśśabdo rākṣasānāṃ pradhāvatām |

svagṛhasya paritrāṇe bhagnotsāhorjitaśriyām || 24 ||

nūnameṣo'gnirāyātaḥ kapirūpeṇa hā iti |

krandantyassahasā petuḥ stanandhayadharāḥ striyaḥ || 25 ||

kāścidagniparītebhyo harmebhyo muktamūrdhajāḥ |

patantyo rejire'bhrebhyassaudāmanya ivāmbarāt || 26 ||

vajravidrumavaidūryamuktārajatasaṃhitān |

vicitrānbhavanāddhātūn syandamānāndadarśa saḥ || 27 ||

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ ca yathā tathā |

hanūmān rākṣasendāṇāṃ viśastānāṃ na tṛpyati || 28 ||

kvacitkiṃśukasaṅkāśāḥ kvacicchālmalisannibhāḥ || 29 ||

kvacitkuṅkumasaṅkāśāśśikhā vahneścakāśire |

hanūmatā vegavatā vānareṇa mahātmanā |

laṅkāpuraṃ pradagdhaṃ tadrudreṇa tripuraṃ yathā || 30 ||

tatastu laṅkāpuraparvatāgre samutthito bhīmaparākramo'gniḥ |

prasārya cūḍāvalayaṃ pradīpto hanūmatā vegavatā visṛṣṭaḥ || 31 ||

yugāntakālānalatulyavega ssamāruto'gnirvavṛdhe divispṛk |

vidhūmaraśmirbhavaneṣu sakto rakṣaśśarīrājyasamarpatārciḥ || 32 ||

ādityakoṭīsadṛśassutejā laṅkāṃ samastāṃ parivārya tiṣṭhan |

śabdairanekairaśaniprarūḍhairbhindannivāṇḍaṃ prababhau mahāgniḥ || 33 ||

tatrāmbarādagniratipravṛddho rūkṣaprabhaḥ kiṃśukapuṣpacūḍaḥ |

nirvāṇadhūmākularājayaśca nīlotpalābhāḥ pracakāśire'bhrāḥ || 34 ||

vajrī mahendrastridaśeśvaro vā sākṣādyamo vā varuṇo'nilo vā |

rudro'gnirarko dhanadaśca somo na vānaro'yaṃ svayameva kālaḥ || 35 ||

kiṃ brahmaṇassarvapitāmahasya sarvasya dhātuścaturānanasya |

ihā''gato vānararūpadhārī rakṣopasaṃhārakaraḥ prakopaḥ || 36 ||

kiṃ vaiṣṇavaṃ vā kapirūpametya rakṣovināśāya paraṃ sutejaḥ |

anantamavyaktamacintyamekaṃ svamāyayā sāmpratamāgataṃ vā || 37 ||

ityevamūcurbahavo viśiṣṭā rakṣogaṇāstatra sametya sarve |

saprāṇisaṅghāṃ sagṛhāṃ savṛkṣāṃ dagdhāṃ purīṃ tāṃ sahasā samīkṣya || 38 ||

tatastu laṅkā sahasā pradagdhā sarākṣasā sāśvarathā sanāgā |

sapakṣisaṅghā samṛgā savṛkṣā ruroda dīnā tumulaṃ saśabdam || 39 ||

hā tāta hā putraka kānta mitra hā jīvitaṃ bhogayutaṃ supuṇyam |

rakṣobhirevaṃ bahudhā bruvadbhi śśabdaḥ kṛto ghoratarassubhīmaḥ || 40 ||

hutāśanajvālasamāvṛtā sā hatapravīrā parivṛttayodhā hanūmataḥ krodhabalābhibhūtā babhūva śāpopahateva laṅkā || 41 ||

sa sambhramatrastaviṣaṇṇarākṣasāṃ samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām |

dadarśa laṅkāṃ hanumānmahāmanāḥ svayambhūkopopahatāmivāvanim || 42 ||

bhaṅktvā vanaṃ pādaparatnasaṅkulaṃ hatvā tu rakṣāṃsi mahānti saṃyuge |

dagdhvā purīṃ tāṃ gṛharatnamālinīṃ tasthau hanūmānpavanātmajaḥ kapiḥ || 43 ||

trikūṭaśṛṅgāgratale vicitre pratiṣṭhito vānararājasiṃhaḥ |

pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī vyarājatā''ditya ivāṃśumālī || 44 ||

sa rākṣasāṃstānsubahūṃśca hatvā vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat |

visṛjya rakṣobhavaneṣu cāgniṃ jagāma rāmaṃ manasā mahātmā || 45 ||

tatastu taṃ vānaravīramukhyaṃ mahābalaṃ mārutatulyavegam |

mahāmatiṃ vāyusutaṃ variṣṭhaṃ pratuṣṭuvurdevagaṇāśca sarve || 46 ||

bhaṅktvā vanaṃ mahātejā hatvā rakṣāṃsi saṃyuge |

dagdhvā laṅkāpurīṃ ramyāṃ rarāja sa mahākapiḥ || 47 ||

tatra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |

dṛṣṭvā laṅkāṃ pradagdhāṃ tāṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ || 48 ||

taṃ dṛṣṭvā vānaraśreṣṭhaṃ hanumantaṃ mahākapim |

kālāgniriti sañcintya sarvabhūtāni tatrasuḥ || 49 ||

devāśca sarve munipuṅgavāśca gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |

bhūtāni sarvāṇi mahānti tatra jagmuḥ parāṃ prītimatulyarūpām || 50 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||