4.33 Kishkindhakanda - Trayastrimsha Sargah

ॐ

4.33 കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡ - ത്രയസ്ത്രിംശ സര്ഗഃ

Valmiki Malayalam

ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡമ് ।

അഥ ത്രയസ്ത്രിംശസ്സര്ഗഃ ।

അഥ പ്രതിസമാദിഷ്ടോ ലക്ഷ്മണഃ പരവീരഹാ ।

പ്രവിവേശ ഗുഹാം ഘോരാം കിഷ്കിന്ധാം രാമശാസനാത് ॥ 1 ॥

ദ്വാരസ്ഥാ ഹരയസ്തത്ര മഹാകായാ മഹാബലാഃ ।

ബഭൂവുര്ലക്ഷ്മണം ദൃഷ്ട്വാ സര്വേ പ്രാഞ്ജലയ സ്ഥിതാഃ ॥ 2 ॥

നിശ്വസന്തം തു തം ദൃഷ്ട്വാ ക്രുദ്ധം ദശരഥാത്മജമ് ।

ബഭൂവുര്ഹരയസ്ത്രസ്താ ന ചൈനം പര്യവാരയന് ॥ 3 ॥

സ താം രത്നമയീം ശ്രീമാന്ദിവ്യാം പുഷ്പിതകാനനാമ് ।

രമ്യാം രത്നസമാകീര്ണാം ദദര്ശ മഹതീം ഗുഹാമ് ॥ 4 ॥

ഹര്മ്യപ്രാസാദസമ്ബാധാം നാനാപണ്യോപശോഭിതാമ് ।

സര്വകാമഫലൈര്വൃക്ഷൈഃ പുഷ്പിതൈരുപശോഭിതാമ് ॥ 5 ॥

ദേവഗന്ധര്വപുത്രൈശ്ച വാനരൈഃ കാമരൂപിഭിഃ ।

ദിവ്യമാല്യാമ്ബരധരൈ ശ്ശോഭിതാം പ്രിയദര്ശനൈഃ ॥ 6 ॥

ചന്ദനാഗരുപദ്മാനാം ഗന്ധൈസ്സുരഭിഗന്ധിനാമ് ।

മൈരേയാണാം മധൂനാം ച സമ്മോദിതമഹാപഥാമ് ॥ 7 ॥

വിന്ധ്യമേരുഗിരിപ്രഖ്യൈഃ പ്രാസാദൈര്നൈകഭൂമിഭിഃ ।

ദദര്ശ ഗിരിനദ്യശ്ച വിമലാസ്തത്ര രാഘവഃ ॥ 8 ॥

അങ്ഗദസ്യ ഗൃഹം രമ്യം മൈന്ദസ്യ ദ്വിവിധസ്യ ച ।

ഗവയസ്യ ഗവാക്ഷസ്യ ഗജസ്യ ശരഭസ്യ ച ॥ 9 ॥

വിദ്യുന്മാലേശ്ച സമ്പാതേ സ്സൂര്യാക്ഷസ്യ ഹനൂമതഃ ।

വീരബാഹോ സ്സുബാഹോശ്ച നലസ്യ ച മഹാത്മനഃ ॥ 10 ॥

കുമുദസ്യ സുഷേണസ്യ താരജാമ്ബവതോസ്തഥാ ।

ദധിവക്ത്രസ്യ നീലസ്യ സുപാടലസുനേത്രയോഃ ॥ 11 ॥

ഏതേഷാം കപിമുഖ്യാനാം രാജമാര്ഗേ മഹാത്മനാമ് ।

ദദര്ശ ഗൃഹമുഖ്യാനി മഹാസാരാണി ലക്ഷ്മണഃ ॥ 12 ॥

പാണ്ഡുരാഭ്രപ്രകാശാനി ദിവ്യമാല്യയുതാനി ച ।

പ്രഭൂതധനധാന്യാനി സ്ത്രീരത്നൈ ശ്ശോഭിതാനി ച ॥ 13 ॥

പാണ്ഡുരേണ തു സാലേന പരിക്ഷിപ്തം ദുരാസദമ് ।

വാനരേന്ദ്രഗൃഹം രമ്യം മഹേന്ദ്രസദനോപമമ് ॥ 14 ॥

ശുക്ലൈഃ പ്രാസാദശിഖരൈഃ കൈലാസശിഖരോപമൈഃ ।

സര്വകാമഫലൈര്വൃക്ഷൈഃ പുഷ്പിതൈരുപശോഭിതമ് ॥ 15 ॥

മഹേന്ദ്രദത്തൈശ്ശ്രീമദ്ഭിര്നീലജീമൂതസന്നിഭൈഃ ।

ദിവ്യപുഷ്പഫലൈര്വൃക്ഷൈശീതച്ഛായൈര്മനോരമൈഃ ॥ 16 ॥

ഹരിഭിസ്സംവൃതദ്വാരം ബലിഭിശ്ശസ്ത്രപാണിഭിഃ ।

ദിവ്യമാല്യാവൃതം ശുഭ്രം തപ്തകാഞ്ചനതോരണമ് ॥ 17 ॥

സുഗ്രീവസ്യ ഗൃഹം രമ്യം പ്രവിവേശ മഹാബലഃ ।

അവാര്യമാണസ്സൌമിത്രിര്മഹാഭ്രമിവ ഭാസ്കരഃ ॥ 18 ॥

സ സപ്ത കക്ഷ്യാ ധര്മാത്മാ നാനാജനസമാകുലാഃ ।

പ്രവിശ്യ സുമഹദ്ഗഗുപ്തം ദദര്ശാന്തഃപുരം മഹത് ॥ 19 ॥

ഹൈമരാജതപര്യങ്കൈര്ബഹുഭിശ്ച വരാസനൈഃ ।

മഹാര്ഹാസ്തരണോപേതൈസ്തത്ര തത്രോപശോഭിതമ് ॥ 20 ॥

പ്രവിശന്നേവ സതതം ശുശ്രാവ മധുരസ്വരമ് ।

തന്ത്രീഗീതസമാകീര്ണം സമഗീതപദാക്ഷരമ് ॥ 21 ॥

ബഹ്വീശ്ച വിവിധാകാരാ രൂപയൌവനഗര്വിതാഃ ।

സ്ത്രിയസ്സുഗ്രീവഭവനേ ദദര്ശ സുമഹാബലഃ ॥ 22 ॥

ദൃഷ്ട്വാഽഭിജനസമ്പന്നാശ്ചിത്രമാല്യകൃതസ്രജഃ ।

ഫലമാല്യകൃതവ്യഗ്രാ ഭൂഷണോത്തമഭൂഷിതാഃ ॥ 23 ॥

നാതൃപ്താന്നാപി ചാവ്യഗ്രാന്നാനുദാത്തപരിച്ഛദാന് ।

സുഗ്രീവാനുചരാംശ്ചാപി ലക്ഷയാമാസ ലക്ഷ്മണഃ ॥ 24 ॥

കൂജിതം നൂപുരാണാം ച കാഞ്ചീനാം നിനദം തഥാ ।

സന്നിശമ്യ തത ശ്രീമാന്സൌമിത്രിര്ലജ്ജിതോഽഭവത് ॥ 25 ॥

രോഷവേഗപ്രകുപിതശശ്രുത്വാ ചാഭരണസ്വനമ് ।

ചകാര ജ്യാസ്വനം വീരോ ദിശശ്ശബ്ദേന പൂരയന് ॥ 26 ॥

ചാരിത്രേണ മഹാബാഹുരപകൃഷ്ട സ്സലക്ഷ്മണഃ ।

തസ്ഥാവേകാന്തമാശ്രിത്യ രാമകോപസമന്വിതഃ ॥ 27 ॥

തേന ചാപസ്വനേനാഥ സുഗ്രീവഃ പ്ലവഗാധിപഃ ।

വിജ്ഞായാഽഗമനം ത്രസ്ത സ്സഞ്ചചാല വരാസനാത് ॥ 28 ॥

അങ്ഗദേന യഥാ മഹ്യം പുരസ്താത്പ്രതിവേദിതമ് ।

സുവ്യക്തമേഷ സമ്പ്രാപ്ത സ്സൌമിത്രിര്ഭ്രാതൃവത്സലഃ ॥ 29 ॥

അങ്ഗദേന സമാഖ്യാതം ജ്യാസ്വനേന ച വാനരഃ ।

ബുബുധേ ലക്ഷ്മണം പ്രാപ്തം മുഖം ചാസ്യവ്യശുഷ്യത ॥ 30 ॥

തതസ്താരാം ഹരിശ്രേഷ്ഠസ്സുഗ്രീവഃ പ്രിയദര്ശനാമ് ।

ഉവാച ഹിതമവ്യഗ്രസ്ത്രാസ സമ്ഭ്രാന്തമാനസഃ ॥ 31 ॥

കിന്നു തത്കാരണം സുഭ്രു പ്രകൃത്യാ മൃദുമാനസഃ ।

സരോഷ ഇവ സമ്പ്രാപ്തോ യേനായം രാഘവാനുജഃ ॥ 32 ॥

കിം പശ്യസി കുമാരസ്യ രോഷസ്ഥാനമനിന്ദിതേ ।

ന ഖല്വകാരണേ കോപമാഹരേന്നരസത്തമഃ ॥ 33 ॥

യദസ്യ കൃതമസ്മാഭിര്ബുധ്യസേ കിഞ്ചിദപ്രിയമ് ।

തദബുദ്ധ്യാ സമ്പ്രധാര്യാശു ക്ഷിപ്രമര്ഹസി ഭാഷിതുമ് ॥ 34 ॥

അഥവാ സ്വയമേവൈനം ദ്രഷ്ടുമര്ഹസി ഭാമിനി ।

വചനൈ സ്സാന്ത്വയുക്തൈശ്ച പ്രസാദയിതുമര്ഹസി ॥ 35 ॥

ത്വദ്ദര്ശന വിശുദ്ധാത്മാ ന സ കോപം കരിഷ്യതി ।

ന ഹി സ്ത്രീഷു മഹാത്മാനഃ ക്വചിത്കുര്വന്തി ദാരുണമ് ॥ 36 ॥

ത്വയാ സാന്ത്വൈരുപക്രാന്തം പ്രസന്നേന്ദ്രിയമാനസമ് ।

തതഃ കമലപത്രാക്ഷം ദ്രക്ഷ്യാമ്യഹമരിന്ദമമ് ॥ 37 ॥

സാ പ്രസ്ഖലന്തീ മദവിഹ്വലാക്ഷീ പ്രലമ്ബകാഞ്ചീഗുണ ഹേമസൂത്രാ ।

സലക്ഷണാ ലക്ഷ്മണസന്നിധാനം ജഗാമ താരാ നമിതാങ്ഗയഷ്ടിഃ ॥ 38 ॥

സ താം സമീക്ഷ്യൈവ ഹരീശപന്തീം തസ്ഥാവുദാസീനതയാ മഹാത്മാ ।

അവാങ്മുഖോഽഭൂന്മനുജേന്ദ്രപുത്രഃ സ്ത്രീസന്നികര്ഷാദ്വിനിവൃത്തകോപഃ ॥ 39 ॥

സാ പാനയോഗാദ്വിനിവൃത്തലജ്ജാ ദൃഷ്ടിപ്രസാദാച്ച നരേന്ദ്രസൂനോഃ ।

ഉവാച താരാ പ്രണയപ്രഗല്ഭം വാക്യം മഹാര്ഥം പരിസാന്ത്വപൂര്വമ് ॥ 40 ॥

കിം കോപമൂലം മനുജേന്ദ്രപുത്ര കസ്തേ ന സന്തിഷ്ഠതി വാങ്നിദേശേ ।

ക ശ്ശുഷ്കവൃക്ഷം വനമാപതന്തം ദവാഗ്നിമാസീദതി നിര്വിശങ്കഃ ॥ 41 ॥

സ തസ്യാ വചനം ശ്രുത്വാ സാന്ത്വപൂര്വമശങ്കിതമ് ।

ഭൂയഃ പ്രണയദൃഷ്ടാര്ഥം ലക്ഷ്മണോ വാക്യമബ്രവീത് ॥ 42 ॥

കിമയം കാമവൃത്തസ്തേ ലുപ്തധര്മാര്ഥസങ്ഗ്രഹഃ ।

ഭര്താ ഭര്തൃഹിതേ യുക്തേ ന ചൈനമവബുദ്ധ്യസേ ॥ 43 ॥

ന ചിന്തയതി രാജ്യാര്ഥം നാസ്മാന് ശോകപരായണാന് ।

സാമാത്യപരിഷത്താരേ പാനമേവോപസേവതേ ॥ 44 ॥

സ മാസാംശ്ചതുരഃ കൃത്വാ പ്രമാണം പ്ലവഗേശ്വരഃ ।

വ്യതീതാം സ്താന്മദവ്യഗ്രോ വിഹരന്നാവബുധ്യതേ ॥ 45 ॥

ന ഹി ധര്മാര്ഥസിദ്ധ്യര്ഥം പാനമേവം പ്രശസ്യതേ ।

പാനാദര്ഥശ്ച ധര്മശ്ച കാമശ്ച പരിഹീയതേ ॥ 46 ॥

ധര്മലോപോ മഹാംസ്താവത്കൃതേ ഹ്യപ്രതികുര്വതഃ ।

അര്ഥലോപശ്ച മിത്രസ്യ നാശേ ഗുണവതോ മഹാന് ॥ 47 ॥

മിത്രം ഹ്യര്ഥഗുണശ്രേഷ്ഠം സത്യധര്മപരായണമ് ।

തദ്ദ്വയം തു പരിത്യക്തം ന തു ധര്മേ വ്യവസ്ഥിതമ് ॥ 48 ॥

തദേവം പ്രസ്തുതേ കാര്യേ കാര്യമസ്മാഭിരുത്തരമ് ।

യത്കാര്യം കാര്യതത്ത്വജ്ഞേ തദുദാഹര്തുമര്ഹസി ॥ 49 ॥

സാ തസ്യ ധര്മാര്ഥസമാധിയുക്തം നിശമ്യ വാക്യം മധുരസ്വഭാവമ് ।

താരാ ഗതാര്ഥേ മനുജേന്ദ്രകാര്യേ വിശ്വാസയുക്തം തമുവാച ഭൂയഃ ॥ 50 ॥

ന കോപകാലഃ ക്ഷിതിപാലപുത്ര ന ചാതി കോപ സ്സ്വജനേ വിധേയഃ ।

ത്വദര്ഥകാമസ്യ ജനസ്യ തസ്യ പ്രമാദമപ്യര്ഹസി വീര സോഢുമ് ॥ 51 ॥

കോപം കഥം നാമ ഗുണപ്രകൃഷ്ടഃ കുമാര കുര്യാദപകൃഷ്ടസത്ത്വേ ।

കസ്ത്വദ്വിധഃ കോപവശം ഹി ഗച്ഛേ ത്സത്ത്വാവരുദ്ധസ്തപസഃ പ്രസൂതിഃ ॥ 52 ॥

ജാനാമി രോഷം ഹരിവീരബന്ധോ ര്ജാനാമി കാര്യസ്യ ച കാലസങ്ഗമ് ।

ജാനാമി കാര്യം ത്വയി യത്കൃതം ന സ്തച്ചാപി ജാനാമി യദത്ര കാര്യമ് ॥ 53 ॥

തച്ചാപി ജാനാമി യഥവിഷഹ്യം ബലം നരശ്രേഷ്ഠ ശരീരജസ്യ ।

ജാനാമി യസ്മിംശ്ച ജനേഽവബദ്ധം കാമേന സുഗ്രീവമസക്തമദ്യ ॥ 54 ॥

ന കാമതന്ത്രേ തവ ബുദ്ധിരസ്തി ത്വം വൈ യഥാ മന്യുവശം പ്രപന്നഃ ।

ന ദേശകാലൌ ഹി ന ചാര്ഥധര്മാ വവേക്ഷതേ കാമരതിര്മനുഷ്യഃ ॥ 55 ॥

തം കാമവൃത്തം മമ സന്നികൃഷ്ടം കാമാഭിയോഗാച്ച നിവൃത്തലജ്ജമ് ।

ക്ഷമസ്വ താവത്പരവീരഹന്ത സ്ത്വദ്ഭ്രാതരം വാനരവംശനാഥമ് ॥ 56 ॥

മഹര്ഷയോ ധര്മതപോഽഭികാമാഃ കാമാനുകാമാഃ പ്രതിബദ്ധമോഹാഃ ।

അയം പ്രകൃത്യാ ചപലഃ കപിസ്തു കഥം ന സജ്ജേത സുഖേഷു രാജാ ॥ 57 ॥

ഇത്യേവമുക്ത്വാ വചനം മഹാര്ഥം സാ വാനരീ ലക്ഷ്മണമപ്രമേയമ് ।

പുന സ്സഖേദം മദവിഹ്വലഞ്ച ഭര്തുര്ഹിതം വാക്യമിദം ബഭാഷേ ॥ 58 ॥

ഉദ്യോഗസ്തു ചിരാജ്ഞപ്ത സ്സുഗ്രീവേണ നരോത്തമ ।

കാമസ്യാപി വിധേയേന തവാര്ഥപ്രതിസാധനേ ॥ 59 ॥

ആഗതാ ഹി മഹാവീര്യാ ഹരയഃ കാമരൂപിണഃ ।

കോടീശതസഹസ്രാണി നാനാനഗനിവാസിനഃ ॥ 60 ॥

തദാഗച്ഛ മഹാബാഹോ ചാരിത്രം രക്ഷിതം ത്വയാ ।

അച്ഛലം മിത്രഭാവേന സതാം ദാരാവലോകനമ് ॥ 61 ॥

താരയാ ചാഭ്യനുജ്ഞാതസ്ത്വരയാ ചാപി ചോദിതഃ ।

പ്രവിവേശ മഹാബാഹുരഭ്യന്തരമരിന്ദമഃ ॥ 62 ॥

തത സ്സുഗ്രീവമാസീനം കാഞ്ചനേ പരമാസനേ ।

മഹാര്ഹാസ്തരണോപേതേ ദദര്ശാദിത്യസന്നിഭമ് ॥ 63 ॥

ദിവ്യാഭണചിത്രാങ്ഗം ദിവ്യരൂപം യശസ്വിനമ് ।

ദിവ്യമാല്യാമ്ബരധരം മഹേന്ദ്രമിവ ദുര്ജയമ് ॥ 64 ॥

ദിവ്യാഭരണമാലാഭിഃ പ്രമദാഭി സ്സമാവൃതമ് ।

സംരബ്ധതരരക്താക്ഷോ ബഭൂവാന്തകസന്നിഭഃ ॥ 65 ॥

രുമാം തു വീര പരിരഭ്യ ഗാഢം വരാസനസ്ഥോ വരഹേമവര്ണഃ ।

ദദര്ശ സൌമിത്രിമദീനസത്ത്വം വിശാലനേത്രസ്സുവിശാലനേത്രമ് ॥ 66 ॥

ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡേ ത്രയസ്ത്രിംശസ്സര്ഗഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha trayastriṃśassargaḥ |

atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā |

praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt || 1 ||

dvārasthā harayastatra mahākāyā mahābalāḥ |

babhūvurlakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalaya sthitāḥ || 2 ||

niśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam |

babhūvurharayastrastā na cainaṃ paryavārayan || 3 ||

sa tāṃ ratnamayīṃ śrīmāndivyāṃ puṣpitakānanām |

ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām || 4 ||

harmyaprāsādasambādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām |

sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām || 5 ||

devagandharvaputraiśca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |

divyamālyāmbaradharai śśobhitāṃ priyadarśanaiḥ || 6 ||

candanāgarupadmānāṃ gandhaissurabhigandhinām |

maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca sammoditamahāpathām || 7 ||

vindhyamerugiriprakhyaiḥ prāsādairnaikabhūmibhiḥ |

dadarśa girinadyaśca vimalāstatra rāghavaḥ || 8 ||

aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividhasya ca |

gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca || 9 ||

vidyunmāleśca sampāte ssūryākṣasya hanūmataḥ |

vīrabāho ssubāhośca nalasya ca mahātmanaḥ || 10 ||

kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatostathā |

dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ || 11 ||

eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām |

dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ || 12 ||

pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca |

prabhūtadhanadhānyāni strīratnai śśobhitāni ca || 13 ||

pāṇḍureṇa tu sālena parikṣiptaṃ durāsadam |

vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam || 14 ||

śuklaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |

sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitam || 15 ||

mahendradattaiśśrīmadbhirnīlajīmūtasannibhaiḥ |

divyapuṣpaphalairvṛkṣaiśītacchāyairmanoramaiḥ || 16 ||

haribhissaṃvṛtadvāraṃ balibhiśśastrapāṇibhiḥ |

divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam || 17 ||

sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |

avāryamāṇassaumitrirmahābhramiva bhāskaraḥ || 18 ||

sa sapta kakṣyā dharmātmā nānājanasamākulāḥ |

praviśya sumahadgaguptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat || 19 ||

haimarājataparyaṅkairbahubhiśca varāsanaiḥ |

mahārhāstaraṇopetaistatra tatropaśobhitam || 20 ||

praviśanneva satataṃ śuśrāva madhurasvaram |

tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram || 21 ||

bahvīśca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ |

striyassugrīvabhavane dadarśa sumahābalaḥ || 22 ||

dṛṣṭvā'bhijanasampannāścitramālyakṛtasrajaḥ |

phalamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 23 ||

nātṛptānnāpi cāvyagrānnānudāttaparicchadān |

sugrīvānucarāṃścāpi lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 24 ||

kūjitaṃ nūpurāṇāṃ ca kāñcīnāṃ ninadaṃ tathā |

sanniśamya tata śrīmānsaumitrirlajjito'bhavat || 25 ||

roṣavegaprakupitaśaśrutvā cābharaṇasvanam |

cakāra jyāsvanaṃ vīro diśaśśabdena pūrayan || 26 ||

cāritreṇa mahābāhurapakṛṣṭa ssalakṣmaṇaḥ |

tasthāvekāntamāśritya rāmakopasamanvitaḥ || 27 ||

tena cāpasvanenātha sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |

vijñāyā'gamanaṃ trasta ssañcacāla varāsanāt || 28 ||

aṅgadena yathā mahyaṃ purastātprativeditam |

suvyaktameṣa samprāpta ssaumitrirbhrātṛvatsalaḥ || 29 ||

aṅgadena samākhyātaṃ jyāsvanena ca vānaraḥ |

bubudhe lakṣmaṇaṃ prāptaṃ mukhaṃ cāsyavyaśuṣyata || 30 ||

tatastārāṃ hariśreṣṭhassugrīvaḥ priyadarśanām |

uvāca hitamavyagrastrāsa sambhrāntamānasaḥ || 31 ||

kinnu tatkāraṇaṃ subhru prakṛtyā mṛdumānasaḥ |

saroṣa iva samprāpto yenāyaṃ rāghavānujaḥ || 32 ||

kiṃ paśyasi kumārasya roṣasthānamanindite |

na khalvakāraṇe kopamāharennarasattamaḥ || 33 ||

yadasya kṛtamasmābhirbudhyase kiñcidapriyam |

tadabuddhyā sampradhāryāśu kṣipramarhasi bhāṣitum || 34 ||

athavā svayamevainaṃ draṣṭumarhasi bhāmini |

vacanai ssāntvayuktaiśca prasādayitumarhasi || 35 ||

tvaddarśana viśuddhātmā na sa kopaṃ kariṣyati |

na hi strīṣu mahātmānaḥ kvacitkurvanti dāruṇam || 36 ||

tvayā sāntvairupakrāntaṃ prasannendriyamānasam |

tataḥ kamalapatrākṣaṃ drakṣyāmyahamarindamam || 37 ||

sā praskhalantī madavihvalākṣī pralambakāñcīguṇa hemasūtrā |

salakṣaṇā lakṣmaṇasannidhānaṃ jagāma tārā namitāṅgayaṣṭiḥ || 38 ||

sa tāṃ samīkṣyaiva harīśapantīṃ tasthāvudāsīnatayā mahātmā |

avāṅmukho'bhūnmanujendraputraḥ strīsannikarṣādvinivṛttakopaḥ || 39 ||

sā pānayogādvinivṛttalajjā dṛṣṭiprasādācca narendrasūnoḥ |

uvāca tārā praṇayapragalbhaṃ vākyaṃ mahārthaṃ parisāntvapūrvam || 40 ||

kiṃ kopamūlaṃ manujendraputra kaste na santiṣṭhati vāṅnideśe |

ka śśuṣkavṛkṣaṃ vanamāpatantaṃ davāgnimāsīdati nirviśaṅkaḥ || 41 ||

sa tasyā vacanaṃ śrutvā sāntvapūrvamaśaṅkitam |

bhūyaḥ praṇayadṛṣṭārthaṃ lakṣmaṇo vākyamabravīt || 42 ||

kimayaṃ kāmavṛttaste luptadharmārthasaṅgrahaḥ |

bhartā bhartṛhite yukte na cainamavabuddhyase || 43 ||

na cintayati rājyārthaṃ nāsmān śokaparāyaṇān |

sāmātyapariṣattāre pānamevopasevate || 44 ||

sa māsāṃścaturaḥ kṛtvā pramāṇaṃ plavageśvaraḥ |

vyatītāṃ stānmadavyagro viharannāvabudhyate || 45 ||

na hi dharmārthasiddhyarthaṃ pānamevaṃ praśasyate |

pānādarthaśca dharmaśca kāmaśca parihīyate || 46 ||

dharmalopo mahāṃstāvatkṛte hyapratikurvataḥ |

arthalopaśca mitrasya nāśe guṇavato mahān || 47 ||

mitraṃ hyarthaguṇaśreṣṭhaṃ satyadharmaparāyaṇam |

taddvayaṃ tu parityaktaṃ na tu dharme vyavasthitam || 48 ||

tadevaṃ prastute kārye kāryamasmābhiruttaram |

yatkāryaṃ kāryatattvajñe tadudāhartumarhasi || 49 ||

sā tasya dharmārthasamādhiyuktaṃ niśamya vākyaṃ madhurasvabhāvam |

tārā gatārthe manujendrakārye viśvāsayuktaṃ tamuvāca bhūyaḥ || 50 ||

na kopakālaḥ kṣitipālaputra na cāti kopa ssvajane vidheyaḥ |

tvadarthakāmasya janasya tasya pramādamapyarhasi vīra soḍhum || 51 ||

kopaṃ kathaṃ nāma guṇaprakṛṣṭaḥ kumāra kuryādapakṛṣṭasattve |

kastvadvidhaḥ kopavaśaṃ hi gacche tsattvāvaruddhastapasaḥ prasūtiḥ || 52 ||

jānāmi roṣaṃ harivīrabandho rjānāmi kāryasya ca kālasaṅgam |

jānāmi kāryaṃ tvayi yatkṛtaṃ na staccāpi jānāmi yadatra kāryam || 53 ||

taccāpi jānāmi yathaviṣahyaṃ balaṃ naraśreṣṭha śarīrajasya |

jānāmi yasmiṃśca jane'vabaddhaṃ kāmena sugrīvamasaktamadya || 54 ||

na kāmatantre tava buddhirasti tvaṃ vai yathā manyuvaśaṃ prapannaḥ |

na deśakālau hi na cārthadharmā vavekṣate kāmaratirmanuṣyaḥ || 55 ||

taṃ kāmavṛttaṃ mama sannikṛṣṭaṃ kāmābhiyogācca nivṛttalajjam |

kṣamasva tāvatparavīrahanta stvadbhrātaraṃ vānaravaṃśanātham || 56 ||

maharṣayo dharmatapo'bhikāmāḥ kāmānukāmāḥ pratibaddhamohāḥ |

ayaṃ prakṛtyā capalaḥ kapistu kathaṃ na sajjeta sukheṣu rājā || 57 ||

ityevamuktvā vacanaṃ mahārthaṃ sā vānarī lakṣmaṇamaprameyam |

puna ssakhedaṃ madavihvalañca bharturhitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 58 ||

udyogastu cirājñapta ssugrīveṇa narottama |

kāmasyāpi vidheyena tavārthapratisādhane || 59 ||

āgatā hi mahāvīryā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ |

koṭīśatasahasrāṇi nānānaganivāsinaḥ || 60 ||

tadāgaccha mahābāho cāritraṃ rakṣitaṃ tvayā |

acchalaṃ mitrabhāvena satāṃ dārāvalokanam || 61 ||

tārayā cābhyanujñātastvarayā cāpi coditaḥ |

praviveśa mahābāhurabhyantaramarindamaḥ || 62 ||

tata ssugrīvamāsīnaṃ kāñcane paramāsane |

mahārhāstaraṇopete dadarśādityasannibham || 63 ||

divyābhaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam |

divyamālyāmbaradharaṃ mahendramiva durjayam || 64 ||

divyābharaṇamālābhiḥ pramadābhi ssamāvṛtam |

saṃrabdhatararaktākṣo babhūvāntakasannibhaḥ || 65 ||

rumāṃ tu vīra parirabhya gāḍhaṃ varāsanastho varahemavarṇaḥ |

dadarśa saumitrimadīnasattvaṃ viśālanetrassuviśālanetram || 66 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe trayastriṃśassargaḥ ||