3.11 Aranyakanda - Ekadasha Sargah

ॐ

3.11 അരണ്യകാണ്ഡ - ഏകാദശ സര്ഗഃ

Valmiki Malayalam

ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അരണ്യകാണ്ഡമ് ।

അഥ ഏകാദശസ്സര്ഗഃ ।

അഗ്രതഃ പ്രയയൌ രാമസ്സീതാ മധ്യേ സുമധ്യമാ ।

പൃഷ്ഠതസ്തു ധനുഷ്പാണിര്ലക്ഷ്മണോഽനുജഗാമ ഹ ॥ 1 ॥

തൌ പശ്യമാനൌ വിവിധാന് ശൈലപ്രസ്ഥാന്വനാനി ച ।

നദീശ്ച വിവിധാ രമ്യാ ജഗ്മതുസ്സീതയാ സഹ ॥ 2 ॥

സാരസാംശ്ചക്രവാകാംശ്ച നദീപുലിനചാരിണഃ ।

സരാംസി ച സപദ്മാനി യുക്താനി ജലജൈഃ ഖഗൈഃ ॥ 3 ॥

യൂഥബദ്ധാംശ്ച പൃഷതാന്മദോന്മത്താന് വിഷാണിനഃ ।

മഹിഷാംശ്ച വരാഹാംശ്ച നാഗാംശ്ച ദ്രുമവൈരിണഃ ॥ 4 ॥

തേ ഗത്വാ ദൂരമധ്വാനം ലമ്ബമാനേ ദിവാകരേ ।

ദദൃശുസ്സഹിതാ രമ്യം തടാകം യോജനായതമ് ॥ 5 ॥

പദ്മപുഷ്കരസമ്ബാധം ഗജയൂഥൈരലങ്കൃതമ് ।

സാരസൈര്ഹംസകാദമ്ബൈസ്സങ്കുലം ജലചാരിഭിഃ ॥ 6 ॥

പ്രസന്നസലിലേ രമ്യേ തസ്മിന്സരസി ശുശ്രുവേ ।

ഗീതവാദിത്രനിര്ഘോഷോ ന തു കശ്ചന ദൃശ്യതേ ॥ 7 ॥

തതഃ കൌതൂഹലാദ്രാമോ ലക്ഷ്മണശ്ച മഹാബലഃ ।

മുനിം ധര്മഭൃതം നാമ പ്രഷ്ടും സമുപചക്രമേ ॥ 8 ॥

ഇദമത്യദ്ഭുതം ശ്രുത്വാ സര്വേഷാം നോ മഹാമുനേ ।

കൌതൂഹലം മഹജ്ജാതം കിമിദം സാധു കഥ്യതാമ് ॥ 9 ॥

വക്തവ്യം യദി ചേദവിപ്ര നാതിഗുഹ്യമപി പ്രഭോ ।

തേനൈവമുക്തോ ധര്മാത്മാ രാഘവേണ മുനിസ്തദാ ॥ 10 ॥

പ്രഭവം സരസഃ കൃത്സ്നമാഖ്യാതുമുപചക്രമേ ।

ഇദം പഞ്ചാപ്സരോ നാമ തടാകം സാര്വകാലികമ് ॥ 11 ॥

നിര്മിതം തപസാ രാമ മുനിനാ മാണ്ഡകര്ണിനാ ।

സ ഹി തേപേ തപസ്തീവ്രം മാണ്ഡകര്ണിര്മഹാമുനിഃ ॥ 12 ॥

ദശവര്ഷസഹസ്രാണി വായുഭക്ഷോ ജലാശ്രയഃ ।

തതഃ പ്രവ്യഥിതാസ്സര്വേ ദേവാസ്സാഗ്നിപുരോഗമാഃ ॥ 13 ॥

അബ്രുവന് വചനം സര്വേ പരസ്പരസമാഗതാഃ ।

അസ്മാകം കസ്യചിത് സ്ഥാനമേഷ പ്രാര്ഥയതേ മുനിഃ ॥ 14 ॥

ഇതി സംവിഗ്നമനസസ്സര്വേ തേ ത്രിദിവൌകസഃ ।

തത്ര കര്തും തപോവിഘ്നം ദേവൈസ്സര്വൈര്നിയോജിതാഃ ॥ 15 ॥

പ്രധാനാപ്സരസഃ പഞ്ച വിദ്യുച്ചലിതവര്ചസഃ ।

അപ്സരോഭിസ്തതസ്താഭിര്മുനിര്ദൃഷ്ടപരാവരഃ ॥ 16 ॥

നീതോ മദനവശ്യത്വം സുരാണാം കാര്യസിദ്ധയേ ।

താശ്ചൈവാപ്സരസഃ പഞ്ച മുനേഃ പത്നീത്വമാഗതാഃ ॥ 17 ॥

തടാകേ നിര്മിതം താസാമസ്മിന്നന്തര്ഹിതം ഗൃഹമ് ।

തഥൈവാപ്സരസഃ പഞ്ച നിവസന്ത്യോ യഥാസുഖമ് ॥ 18 ॥

രമയന്തി തപോയോഗാന്മുനിം യൌവനമാസ്ഥിതമ് ।

താസാം സങ്ക്രീഡമാനാനാമേഷ വാദിത്രനിസ്സ്വനഃ ॥ 19 ॥

ശ്രൂയതേ ഭൂഷണോന്മിശ്രോ ഗീതശബ്ദോ മനോഹരഃ ।

ആശ്ചര്യമിതി തസ്യൈതദ്വചനം ഭാവിതാത്മനഃ ॥ 20 ॥

രാഘവഃ പ്രതിജഗ്രാഹ സഹ ഭ്രാത്രാ മഹായശാഃ ।

ഏവം കഥയമാനസ്യ ദദര്ശാശ്രമമണ്ഡലമ് ॥ 21 ॥

കുശചീരപരിക്ഷിപ്തം ബ്രാഹ്മ്യാ ലക്ഷ്മ്യാ സമാവൃതമ് ।

പ്രവിശ്യ സഹ വൈദേഹ്യാ ലക്ഷ്മണേന ച രാഘവഃ ॥ 22 ॥

ഉവാസ മുനിഭിസ്സര്വൈഃ പൂജ്യമാനോ മഹായശാഃ ।

തദാ തസ്മിന്സകാകുത്ഥ്സഃ ശ്രീമത്യാശ്രമമണ്ഡലേ ॥ 23 ॥

ഉഷിത്വാ തു സുഖം തത്ര പൂജ്യമാനോ മഹര്ഷിഭിഃ ।

ജഗാമ ചാശ്രമാംസ്തേഷാം പര്യായേണ തപസ്വിനാമ് ॥ 24 ॥

യേഷാമുഷിതവാന് പൂര്വം സകാശേ സ മഹാസ്ത്രവിത് ।

ക്വചിത്പരിദശാന്മാസാനേകം സംവത്സരം ക്വചിത് ॥ 25 ॥

ക്വചിച്ഛ ചതുരോ മാസാന് പഞ്ച ഷട്ചാപരാന്ക്വചിത് ।

അപരത്രാധികം മാസാദപ്യര്ധമധികം ക്വചിത് ॥ 26 ॥

ത്രീന്മാസാനഷ്ടമാസാംശ്ച രാഘവോ ന്യവസത്സുഖമ് ।

തഥാ സംവസതസ്തസ്യ മുനീനാമാശ്രമേഷു വൈ ॥ 27 ॥

രമതശ്ചാനുകൂല്യേന യയുസ്സംവത്സരാ ദശ ।

പരിവൃത്യ ച ധര്മജ്ഞോ രാഘവസ്സഹ സീതയാ ॥ 28 ॥

സുതീക്ഷ്ണസ്യാശ്രമം ശ്രീമാന്പുനരേവാജഗാമ ഹ ।

സ തമാശ്രമമാസാദ്യ മുനിഭിഃ പ്രതിപൂജിതഃ ॥ 29 ॥

തത്രാപി ന്യവസദ്രാമഃ കഞ്ചിത്കാലമരിന്ദമഃ ।

തദാശ്രമസ്ഥോ വിനയാത്കദാചിത്തം മഹാമുനിമ് ॥ 30 ॥

ഉപാസീനസ്സകാകുത്സ്ഥസ്സുതീക്ഷ്ണമിദമബ്രവീത് ।

അസ്മിന്നരണ്യേ ഭഗവാനഗസ്ത്യോ മുനിസത്തമഃ ॥ 31 ॥

വസതീതി മയാ നിത്യം കഥാഃ കഥയതാം ശ്രുതമ് ।

ന തു ജാനാമി തം ദേശം വനസ്യാസ്യ മഹത്തയാ ॥ 32 ॥

കുത്രാശ്രമപദം രമ്യം മഹര്ഷേസ്തസ്യ ധീമതഃ ।

പ്രസാദാത്തത്ര ഭവതസ്സാനുജസ്സഹ സീതയാ ॥ 33 ॥

അഗസ്ത്യമഭിഗച്ഛേയമഭിവാദയിതും മുനിമ് ।

മനോരഥോ മഹാനേഷ ഹൃദി മേ പരിവര്തതേ ॥ 34 ॥

യദ്യഹം തം മുനിവരം ശുശ്രൂഷേയമപി സ്വയമ് ।

ഇതി രാമസ്യ സ മുനിശ്ശ്രുത്വാ ധര്മാത്മനോ വചഃ ॥ 35 ॥

സുതീക്ഷ്ണഃ പ്രത്യുവാചേദം പ്രീതോ ദശരഥാത്മജമ് ।

അഹമപ്യേതദേവ ത്വാം വക്തുകാമസ്സലക്ഷ്മണമ് ॥ 36 ॥

അഗസ്ത്യമഭിഗച്ഛേതി സീതയാ സഹ രാഘവ ।

ദിഷ്ട്യാ ത്വിദാനീമര്ഥേഽസ്മിന് സ്വയമേവ ബ്രവീഷി മാമ് ॥ 37 ॥

അഹമാഖ്യാമി തേ വത്സ യത്രാഗസ്ത്യോ മഹാമുനിഃ ।

യോജനാന്യാശ്രമാത്താത യാഹി ചത്വാരി വൈ തതഃ ॥ 38 ॥

ദക്ഷിണേന മഹാന് ശ്രീമാനഗസ്ത്യഭ്രാതുരാശ്രമഃ ।

സ്ഥലപ്രായേ വനോദ്ദേശേ പിപ്പലീവനശോഭിതേ ॥ 39 ॥

ബഹുപുഷ്പഫലേ രമ്യേ നാനാശകുനിനാദിതേ ।

പദ്മിന്യോ വിവിധാസ്തത്ര പ്രസന്നസലിലാശ്ശിവാഃ ॥ 40 ॥

ഹംസകാരണ്ഡവാകീര്ണാശ്ചക്രവാകോപശോഭിതാഃ ।

തത്രൈകാം രജനീം വ്യുഷ്യ പ്രഭാതേ രാമ ഗമ്യതാമ് ॥ 41 ॥

ദക്ഷിണാം ദിശമാസ്ഥായ വനഷണ്ഡസ്യ പാര്ശ്വതഃ ।

തത്രാഗസ്ത്യാശ്രമപദം ഗത്വാ യോജനമന്തരാ ॥ 42 ॥

രമണീയേ വനോദ്ധേശേ ബഹുപാദപസംവൃതേ ।

രംസ്യതേ തത്ര വൈദേഹീ ലക്ഷ്മണശ്ച സഹ ത്വയാ ॥ 43 ॥

സ ഹി രമ്യോ വനോദ്ദേശോ ബഹുപാദപസങ്കുലഃ ।

യദി ബുദ്ധിഃ കൃതാ ദ്രഷ്ടുമഗസ്ത്യം തം മഹാമുനിമ് ॥ 44 ॥

അദ്യൈവ ഗമനേ ബുദ്ധിം രോചയസ്വ മഹായശഃ ।

ഇതി രാമോ മുനേശ്ശ്രുത്വാ സഹ ഭ്രാത്രാഭിവാദ്യ ച ॥ 45 ॥

പ്രതസ്ഥേഽമുദ്ദിശ്യ സാനുജസ്സീതയാ സഹ ।

പശ്യന്വനാനി രമ്യാണി പര്വതാംശ്ചാഭ്രസന്നിഭാന് ॥ 46 ॥

സരാംസി സരിതശ്ചൈവ പഥി മാര്ഗവശാനുഗാഃ ।

സുതീക്ഷ്ണേനോപദിഷ്ടേന ഗത്വാ തേന പഥാ സുഖമ് ॥ 47 ॥

ഇദം പരമസംഹൃഷ്ടോ വാക്യം ലക്ഷ്മണമബ്രവീത് ।

ഏതദേവാശ്രമപദം നൂനം തസ്യ മഹാത്മനഃ ॥ 48 ॥

അഗസ്ത്യസ്യ മുനേര്ഭ്രാതുര്ദൃശ്യതേ പുണ്യകര്മണഃ ।

യഥാ ഹി മേ വനസ്യാസ്യ ജ്ഞാതാഃ പഥി സഹസ്രശഃ ॥ 49 ॥

സന്നതാഃ ഫലഭാരേണ പുഷ്പഭാരേണ ച ദ്രുമാഃ ।

പിപ്പലീനാം ച പക്വാനാം വനാദസ്മാദുപാഗതഃ ॥ 50 ॥

ഗന്ധോഽയം പവനോക്ഷിപ്തസ്സഹസാ കടുകോദയഃ ।

തത്ര തത്ര ച ദൃശ്യന്തേ സങ്ക്ഷിപ്താഃ കാഷ്ഠസഞ്ചയാഃ ॥ 51 ॥

ലൂനാശ്ച പഥി ദൃശ്യന്തേ ദര്ഭാ വൈഡൂര്യവര്ചസഃ ।

ഏതച്ച വനമധ്യസ്ഥം കൃഷ്ണാഭ്രശിഖരോപമമ് ॥ 52 ॥

പാവകസ്യാശ്രമസ്ഥസ്യ ധൂമാഗ്രം സമ്പ്രദൃശ്യതേ ।

വിവിക്തേഷു ച തീര്ഥേഷു കൃതസ്നാനാ ദ്വിജാതയഃ ॥ 53 ॥

പുഷ്പോപഹാരം കുര്വന്തി കുസുമൈസ്സ്വയമര്ജിതൈ ।

തത്സുതീക്ഷ്ണസ്യ വചനം യഥാ സൌമ്യ മയാ ശ്രുതമ് ॥ 54 ॥

അഗസ്ത്യസ്യാശ്രമോ ഭ്രാതുര്നൂനമേഷ ഭവിഷ്യതി ।

നിഗൃഹ്യ തപസാ മൃത്യും ലോകാനാം ഹിതകാമ്യയാ ॥ 55 ॥

യസ്യ ഭ്രാത്രാ കൃതേയം ദിക്ഛരണ്യാ പുണ്യകര്മണാ ।

ധാരയന് ബ്രാഹ്മണം രൂപമില്വലസ്സംസ്കൃതം വദന് ॥ 56 ॥

ആമന്ത്രയതി വിപ്രാന്സ്മശ്രാദ്ധമുദ്ദിശ്യ നിര്ഘൃണഃ ।

ഭ്രാതരം സംസ്കൃതം കൃത്വാ തതസ്തം മേഷരൂപിണമ് ॥ 57 ॥

താന് ദ്വിജാന്ഭോജയാമാസ ശ്രാദ്ധദൃഷ്ടേന കര്മണാ ।

തതോ ഭുക്തവതാം തേഷാം വിപ്രാണാമില്വലോഽബ്രവീത് ॥ 58 ॥

വാതാപേ നിഷ്ക്രമന്വേതി സ്വരേണ മഹതാ വദന് ।

തതോ ഭ്രാതുര്വചശ്ശ്രുത്വാ വാതാപിര്മേഷവന്നദന് ॥ 59 ॥

ഭിത്ത്വാ ഭിത്ത്വാ ശരീരാണി ബ്രാഹ്മണാനാം വിനിഷ്പതത് ।

ബ്രാഹ്മാണാനാം സഹസ്രാണി തൈരേവം കാമരൂപിഭിഃ ॥ 60 ॥

വിനാശിതാനി സംഹത്യ നിത്യശഃ പിശിതാശനൈഃ ।

അഗസ്ത്യേന തദാ ദേവൈഃ പ്രാര്ഥിതേന മഹര്ഷിണാ ॥ 61 ॥

അനുഭൂയ കില ശ്രാദ്ധേ ഭക്ഷിതസ്സമഹാസുരഃ ।

തതസ്സമ്പന്നമിത്യുക്ത്വാ ദത്ത്വാ ഹസ്തോദകം തതഃ ॥ 62 ॥

ഭ്രാതരം നിഷ്ക്രമസ്വേതി ചേല്വലസ്സോഽഭ്യഭാഷത ।

സ തം തഥാ ഭാഷമാണം ഭ്രാതരം വിപ്രഘാതിനമ് ॥ 63 ॥

അബ്രവീത്പ്രഹസന്ധീമാനഗസ്ത്യോ മുനിസത്തമഃ ।

കുതോ നിഷ്ക്രമിതും ശക്തിര്മയാ ജീര്ണസ്യ രക്ഷസഃ ॥ 64 ॥

ഭ്രാതുസ്തേ മേഷരൂപസ്യ ഗതസ്യ യമസാദനമ് ।

അഥ തസ്യ വചശ്ശ്രുത്വാ ഭ്രാതുര്നിധനസംശ്രയമ് ॥ 65 ॥

പ്രധര്ഷയിതുമാരേഭേ മുനിം ക്രോധാന്നിശാചരഃ ।

സോഽഭിദ്രവന്മുനിശ്രേഷ്ഠം മുനിനാ ദീപ്തതേജസാ ॥ 66 ॥

ചക്ഷുഷാനലകല്പേന നിര്ദഗ്ധോ നിധനം ഗതഃ ।

തസ്യായമാശ്രമോ ഭ്രാതുസ്തടാകവനശോഭിതഃ ॥ 67 ॥

വിപ്രാനുകമ്പയാ യേന കര്മേദം ദുഷ്കരം കൃതമ് ।

ഏവം കഥയമാനസ്യ തസ്യ സൌമിത്രിണാ സഹ ।

രാമസ്യാസ്തം ഗതസ്സൂര്യസ്സന്ധ്യാകാലോഽഭ്യവര്തതഃ ॥ 68 ॥

ഉപാസ്യ പശ്ചിമാം സന്ധ്യാം സഹ ഭ്രാത്രാ യഥാവിധി ।

പ്രവിവേശാഽശ്രമപദം തമൃഷിം സോഽഭ്യവാദയത് ॥ 69 ॥

സമ്യക് പ്രതിഗൃഹീതശ്ച മുനിനാ തേന രാഘവഃ ।

ന്യവസത്താം നിശാമേകാം പ്രാശ്യ മൂലഫലാനി ച ॥ 70 ॥

തസ്യാം രാത്യ്രാം വ്യതീതായാം വിമലേ സൂര്യമണ്ഡലേ ।

ഭ്രാതരം തമഗസ്ത്യസ്യ ഹ്യാമന്ത്രയത രാഘവഃ ॥ 71 ॥

അഭിവാദയേ ത്വാം ഭഗവന് സുഖമധ്യുഷിതോ നിശാമ് ।

ആമന്ത്രയേ ത്വാം ഗച്ഛാമി ഗുരും തേ ദ്രഷ്ടുമഗ്രജമ് ॥ 72 ॥

ഗമ്യതാമിതി തേനോക്തോ ജഗാമ രഘുനന്ദനഃ ।

യഥോദ്ദിഷ്ടേന മാര്ഗേണ വനം തച്ചാവലോകയന് ॥ 73 ॥

നീവാരാന്പനസാംസ്താലാംസ്തിമിശാന്വഞ്ചുലാന്ധവാന് ।

ചിരിബില്വാന്മധൂകാംശ്ച ബില്വാനപി ച തിന്ദുകാന് ॥ 74 ॥

പുഷ്പിതാന്പുഷ്പിതാഗ്രാഭിര്ലതാഭിരനുവേഷ്ടിതാന് ।

ദദര്ശ രാമശ്ശതശസ്തത്ര കാന്താരപാദപാന് ॥ 75 ॥

ഹസ്തിഹസ്തൈര്വിമൃദിതാന്വാനരൈരുപശോഭിതാന് ।

മത്തൈശ്ശകുനിസങ്ഘൈശ്ച ശതശശ്ച പ്രണാദിതാന് ॥ 76 ॥

തതോഽബ്രവീത്സമീപസ്ഥം രാമോ രാജീവലോചനഃ ।

പൃഷ്ഠതോഽനുഗതം വീരം ലക്ഷ്മണം ലക്ഷ്മിവര്ധനമ് ॥ 77 ॥

സ്നിഗ്ധപത്രാ യഥാ വൃക്ഷാ യഥാ ക്ഷാന്താ മൃഗദ്വിജാഃ ।

ആശ്രമോ നാതിദൂരസ്ഥോ മഹര്ഷേര്ഭാവിതാത്മനഃ ॥ 78 ॥

അഗസ്ത്യ ഇതി വിഖ്യാതോ ലോകേ സ്വേനൈവ കര്മണാ ।

ആശ്രമോ ദൃശ്യതേ തസ്യ പരിശ്രാന്തശ്രമാപഹഃ ॥ 79 ॥

പ്രാജ്യധൂമാകുലവനശ്ചീരമാലാപരിഷ്കൃതഃ ।

പ്രശാന്തമൃഗയൂഥശ്ച നാനാശകുനിനാദിതഃ ॥ 80 ॥

തസ്യേദമാശ്രമപദം പ്രഭാവാദ്യസ്യ രാക്ഷസൈഃ ।

ദിഗിയം ദക്ഷിണാ ത്രാസാദ്ദൃശ്യതേ നോപഭുജ്യതേ ॥ 81 ॥

യദാ പ്രഭൃതി ചാക്രാന്താ ദിഗിയം പുണ്യകര്മണാ ।

തദാ പ്രഭൃതി നിര്വൈരാഃ പ്രശാന്താ രജനീചരാഃ ॥ 82 ॥

നാമ്നാ ചേയം ഭഗവതോ ദക്ഷിണാ ദിക്പ്രദക്ഷിണാ ।

പ്രഥിതാ ത്രിഷു ലോകേഷു ദുര്ധര്ഷാ ക്രൂരകര്മഭിഃ ॥ 83 ॥

മാര്ഗം നിരോദ്ധും നിരതോ ഭാസ്കരസ്യാചലോത്തമഃ ।

നിദേശം പാലയന്യസ്യ വിന്ധ്യശൈലാ ന വര്ധതേ ॥ 84 ॥

അയം ദീര്ഘായുഷസ്തസ്യ ലോകേ വിശ്രുതകര്മണഃ ।

അഗസ്ത്യസ്യാശ്രമ ശ്രീമാന്വിനീതജനസേവിതഃ ॥ 85 ॥

ഏഷ ലോകാര്ചിതസ്സാധുര്ഹിതേ നിത്യരതസ്സതാമ് ।

അസ്മാനഭിഗതാനേഷ ശ്രേയസാ യോജയിഷ്യതി ॥ 86 ॥

ആരാധയിഷ്യാമ്യത്രാഹമഗസ്ത്യം തം മഹാമുനിമ് ।

ശേഷം ച വനവാസസ്യ സൌമ്യ വത്സ്യാമ്യഹം പ്രഭോ ॥ 87 ॥

അത്ര ദേവാസ്സഗന്ധര്വാസ്സിദ്ധാശ്ച പരമര്ഷയഃ ।

അഗസ്ത്യം നിയതാഹാരം സതതം പര്യുപാസതേ ॥ 88 ॥

നാത്ര ജീവേന്മൃഷാവാദീ ക്രൂരോ വാ യദി വാ ശഠഃ ।

നൃശംസഃ കാമവൃത്തോ വാ മുനിരേഷ തഥാവിധഃ ॥ 89 ॥

അത്ര ദേവാശ്ച യക്ഷാശ്ച നാഗാശ്ച പതഗൈസ്സഹ ।

വസന്തി നിയതാഹാരാ ധര്മമാരാധയിഷ്ണവഃ ॥ 90 ॥

അത്ര സിദ്ധാ മഹാത്മാനോ വിമാനൈജസ്സൂര്യസന്നിഭൈഃ ।

ത്യക്തദേഹാ നവൈര്ദേഹൈഃ സ്വര്യാതാഃ പരമര്ഷയഃ ॥ 91 ॥

യക്ഷത്വമമരത്വം ച രാജ്യാനി വിവിധാനി ച ।

അത്ര ദേവാഃ പ്രയച്ഛന്തി ഭൂതൈരാരാധിതാശ്ശുഭൈഃ ॥ 92 ॥

ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അരണ്യകാണ്ഡേ ഏകാദശസ്സര്ഗഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ekādaśassargaḥ |

agrataḥ prayayau rāmassītā madhye sumadhyamā |

pṛṣṭhatastu dhanuṣpāṇirlakṣmaṇo'nujagāma ha || 1 ||

tau paśyamānau vividhān śailaprasthānvanāni ca |

nadīśca vividhā ramyā jagmatussītayā saha || 2 ||

sārasāṃścakravākāṃśca nadīpulinacāriṇaḥ |

sarāṃsi ca sapadmāni yuktāni jalajaiḥ khagaiḥ || 3 ||

yūthabaddhāṃśca pṛṣatānmadonmattān viṣāṇinaḥ |

mahiṣāṃśca varāhāṃśca nāgāṃśca drumavairiṇaḥ || 4 ||

te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare |

dadṛśussahitā ramyaṃ taṭākaṃ yojanāyatam || 5 ||

padmapuṣkarasambādhaṃ gajayūthairalaṅkṛtam |

sārasairhaṃsakādambaissaṅkulaṃ jalacāribhiḥ || 6 ||

prasannasalile ramye tasminsarasi śuśruve |

gītavāditranirghoṣo na tu kaścana dṛśyate || 7 ||

tataḥ kautūhalādrāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |

muniṃ dharmabhṛtaṃ nāma praṣṭuṃ samupacakrame || 8 ||

idamatyadbhutaṃ śrutvā sarveṣāṃ no mahāmune |

kautūhalaṃ mahajjātaṃ kimidaṃ sādhu kathyatām || 9 ||

vaktavyaṃ yadi cedavipra nātiguhyamapi prabho |

tenaivamukto dharmātmā rāghaveṇa munistadā || 10 ||

prabhavaṃ sarasaḥ kṛtsnamākhyātumupacakrame |

idaṃ pañcāpsaro nāma taṭākaṃ sārvakālikam || 11 ||

nirmitaṃ tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā |

sa hi tepe tapastīvraṃ māṇḍakarṇirmahāmuniḥ || 12 ||

daśavarṣasahasrāṇi vāyubhakṣo jalāśrayaḥ |

tataḥ pravyathitāssarve devāssāgnipurogamāḥ || 13 ||

abruvan vacanaṃ sarve parasparasamāgatāḥ |

asmākaṃ kasyacit sthānameṣa prārthayate muniḥ || 14 ||

iti saṃvignamanasassarve te tridivaukasaḥ |

tatra kartuṃ tapovighnaṃ devaissarvairniyojitāḥ || 15 ||

pradhānāpsarasaḥ pañca vidyuccalitavarcasaḥ |

apsarobhistatastābhirmunirdṛṣṭaparāvaraḥ || 16 ||

nīto madanavaśyatvaṃ surāṇāṃ kāryasiddhaye |

tāścaivāpsarasaḥ pañca muneḥ patnītvamāgatāḥ || 17 ||

taṭāke nirmitaṃ tāsāmasminnantarhitaṃ gṛham |

tathaivāpsarasaḥ pañca nivasantyo yathāsukham || 18 ||

ramayanti tapoyogānmuniṃ yauvanamāsthitam |

tāsāṃ saṅkrīḍamānānāmeṣa vāditranissvanaḥ || 19 ||

śrūyate bhūṣaṇonmiśro gītaśabdo manoharaḥ |

āścaryamiti tasyaitadvacanaṃ bhāvitātmanaḥ || 20 ||

rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahāyaśāḥ |

evaṃ kathayamānasya dadarśāśramamaṇḍalam || 21 ||

kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam |

praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ || 22 ||

uvāsa munibhissarvaiḥ pūjyamāno mahāyaśāḥ |

tadā tasminsakākutthsaḥ śrīmatyāśramamaṇḍale || 23 ||

uṣitvā tu sukhaṃ tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ |

jagāma cāśramāṃsteṣāṃ paryāyeṇa tapasvinām || 24 ||

yeṣāmuṣitavān pūrvaṃ sakāśe sa mahāstravit |

kvacitparidaśānmāsānekaṃ saṃvatsaraṃ kvacit || 25 ||

kvaciccha caturo māsān pañca ṣaṭcāparānkvacit |

aparatrādhikaṃ māsādapyardhamadhikaṃ kvacit || 26 ||

trīnmāsānaṣṭamāsāṃśca rāghavo nyavasatsukham |

tathā saṃvasatastasya munīnāmāśrameṣu vai || 27 ||

ramataścānukūlyena yayussaṃvatsarā daśa |

parivṛtya ca dharmajño rāghavassaha sītayā || 28 ||

sutīkṣṇasyāśramaṃ śrīmānpunarevājagāma ha |

sa tamāśramamāsādya munibhiḥ pratipūjitaḥ || 29 ||

tatrāpi nyavasadrāmaḥ kañcitkālamarindamaḥ |

tadāśramastho vinayātkadācittaṃ mahāmunim || 30 ||

upāsīnassakākutsthassutīkṣṇamidamabravīt |

asminnaraṇye bhagavānagastyo munisattamaḥ || 31 ||

vasatīti mayā nityaṃ kathāḥ kathayatāṃ śrutam |

na tu jānāmi taṃ deśaṃ vanasyāsya mahattayā || 32 ||

kutrāśramapadaṃ ramyaṃ maharṣestasya dhīmataḥ |

prasādāttatra bhavatassānujassaha sītayā || 33 ||

agastyamabhigaccheyamabhivādayituṃ munim |

manoratho mahāneṣa hṛdi me parivartate || 34 ||

yadyahaṃ taṃ munivaraṃ śuśrūṣeyamapi svayam |

iti rāmasya sa muniśśrutvā dharmātmano vacaḥ || 35 ||

sutīkṣṇaḥ pratyuvācedaṃ prīto daśarathātmajam |

ahamapyetadeva tvāṃ vaktukāmassalakṣmaṇam || 36 ||

agastyamabhigaccheti sītayā saha rāghava |

diṣṭyā tvidānīmarthe'smin svayameva bravīṣi mām || 37 ||

ahamākhyāmi te vatsa yatrāgastyo mahāmuniḥ |

yojanānyāśramāttāta yāhi catvāri vai tataḥ || 38 ||

dakṣiṇena mahān śrīmānagastyabhrāturāśramaḥ |

sthalaprāye vanoddeśe pippalīvanaśobhite || 39 ||

bahupuṣpaphale ramye nānāśakuninādite |

padminyo vividhāstatra prasannasalilāśśivāḥ || 40 ||

haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ |

tatraikāṃ rajanīṃ vyuṣya prabhāte rāma gamyatām || 41 ||

dakṣiṇāṃ diśamāsthāya vanaṣaṇḍasya pārśvataḥ |

tatrāgastyāśramapadaṃ gatvā yojanamantarā || 42 ||

ramaṇīye vanoddheśe bahupādapasaṃvṛte |

raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaśca saha tvayā || 43 ||

sa hi ramyo vanoddeśo bahupādapasaṅkulaḥ |

yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭumagastyaṃ taṃ mahāmunim || 44 ||

adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāyaśaḥ |

iti rāmo muneśśrutvā saha bhrātrābhivādya ca || 45 ||

pratasthe'muddiśya sānujassītayā saha |

paśyanvanāni ramyāṇi parvatāṃścābhrasannibhān || 46 ||

sarāṃsi saritaścaiva pathi mārgavaśānugāḥ |

sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham || 47 ||

idaṃ paramasaṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt |

etadevāśramapadaṃ nūnaṃ tasya mahātmanaḥ || 48 ||

agastyasya munerbhrāturdṛśyate puṇyakarmaṇaḥ |

yathā hi me vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ || 49 ||

sannatāḥ phalabhāreṇa puṣpabhāreṇa ca drumāḥ |

pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanādasmādupāgataḥ || 50 ||

gandho'yaṃ pavanokṣiptassahasā kaṭukodayaḥ |

tatra tatra ca dṛśyante saṅkṣiptāḥ kāṣṭhasañcayāḥ || 51 ||

lūnāśca pathi dṛśyante darbhā vaiḍūryavarcasaḥ |

etacca vanamadhyasthaṃ kṛṣṇābhraśikharopamam || 52 ||

pāvakasyāśramasthasya dhūmāgraṃ sampradṛśyate |

vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛtasnānā dvijātayaḥ || 53 ||

puṣpopahāraṃ kurvanti kusumaissvayamarjitai |

tatsutīkṣṇasya vacanaṃ yathā saumya mayā śrutam || 54 ||

agastyasyāśramo bhrāturnūnameṣa bhaviṣyati |

nigṛhya tapasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā || 55 ||

yasya bhrātrā kṛteyaṃ dikcharaṇyā puṇyakarmaṇā |

dhārayan brāhmaṇaṃ rūpamilvalassaṃskṛtaṃ vadan || 56 ||

āmantrayati viprānsmaśrāddhamuddiśya nirghṛṇaḥ |

bhrātaraṃ saṃskṛtaṃ kṛtvā tatastaṃ meṣarūpiṇam || 57 ||

tān dvijānbhojayāmāsa śrāddhadṛṣṭena karmaṇā |

tato bhuktavatāṃ teṣāṃ viprāṇāmilvalo'bravīt || 58 ||

vātāpe niṣkramanveti svareṇa mahatā vadan |

tato bhrāturvacaśśrutvā vātāpirmeṣavannadan || 59 ||

bhittvā bhittvā śarīrāṇi brāhmaṇānāṃ viniṣpatat |

brāhmāṇānāṃ sahasrāṇi tairevaṃ kāmarūpibhiḥ || 60 ||

vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśitāśanaiḥ |

agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā || 61 ||

anubhūya kila śrāddhe bhakṣitassamahāsuraḥ |

tatassampannamityuktvā dattvā hastodakaṃ tataḥ || 62 ||

bhrātaraṃ niṣkramasveti celvalasso'bhyabhāṣata |

sa taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ bhrātaraṃ vipraghātinam || 63 ||

abravītprahasandhīmānagastyo munisattamaḥ |

kuto niṣkramituṃ śaktirmayā jīrṇasya rakṣasaḥ || 64 ||

bhrātuste meṣarūpasya gatasya yamasādanam |

atha tasya vacaśśrutvā bhrāturnidhanasaṃśrayam || 65 ||

pradharṣayitumārebhe muniṃ krodhānniśācaraḥ |

so'bhidravanmuniśreṣṭhaṃ muninā dīptatejasā || 66 ||

cakṣuṣānalakalpena nirdagdho nidhanaṃ gataḥ |

tasyāyamāśramo bhrātustaṭākavanaśobhitaḥ || 67 ||

viprānukampayā yena karmedaṃ duṣkaraṃ kṛtam |

evaṃ kathayamānasya tasya saumitriṇā saha |

rāmasyāstaṃ gatassūryassandhyākālo'bhyavartataḥ || 68 ||

upāsya paścimāṃ sandhyāṃ saha bhrātrā yathāvidhi |

praviveśā'śramapadaṃ tamṛṣiṃ so'bhyavādayat || 69 ||

samyak pratigṛhītaśca muninā tena rāghavaḥ |

nyavasattāṃ niśāmekāṃ prāśya mūlaphalāni ca || 70 ||

tasyāṃ rātyrāṃ vyatītāyāṃ vimale sūryamaṇḍale |

bhrātaraṃ tamagastyasya hyāmantrayata rāghavaḥ || 71 ||

abhivādaye tvāṃ bhagavan sukhamadhyuṣito niśām |

āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭumagrajam || 72 ||

gamyatāmiti tenokto jagāma raghunandanaḥ |

yathoddiṣṭena mārgeṇa vanaṃ taccāvalokayan || 73 ||

nīvārānpanasāṃstālāṃstimiśānvañculāndhavān |

ciribilvānmadhūkāṃśca bilvānapi ca tindukān || 74 ||

puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiranuveṣṭitān |

dadarśa rāmaśśataśastatra kāntārapādapān || 75 ||

hastihastairvimṛditānvānarairupaśobhitān |

mattaiśśakunisaṅghaiśca śataśaśca praṇāditān || 76 ||

tato'bravītsamīpasthaṃ rāmo rājīvalocanaḥ |

pṛṣṭhato'nugataṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 77 ||

snigdhapatrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛgadvijāḥ |

āśramo nātidūrastho maharṣerbhāvitātmanaḥ || 78 ||

agastya iti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā |

āśramo dṛśyate tasya pariśrāntaśramāpahaḥ || 79 ||

prājyadhūmākulavanaścīramālāpariṣkṛtaḥ |

praśāntamṛgayūthaśca nānāśakunināditaḥ || 80 ||

tasyedamāśramapadaṃ prabhāvādyasya rākṣasaiḥ |

digiyaṃ dakṣiṇā trāsāddṛśyate nopabhujyate || 81 ||

yadā prabhṛti cākrāntā digiyaṃ puṇyakarmaṇā |

tadā prabhṛti nirvairāḥ praśāntā rajanīcarāḥ || 82 ||

nāmnā ceyaṃ bhagavato dakṣiṇā dikpradakṣiṇā |

prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūrakarmabhiḥ || 83 ||

mārgaṃ niroddhuṃ nirato bhāskarasyācalottamaḥ |

nideśaṃ pālayanyasya vindhyaśailā na vardhate || 84 ||

ayaṃ dīrghāyuṣastasya loke viśrutakarmaṇaḥ |

agastyasyāśrama śrīmānvinītajanasevitaḥ || 85 ||

eṣa lokārcitassādhurhite nityaratassatām |

asmānabhigatāneṣa śreyasā yojayiṣyati || 86 ||

ārādhayiṣyāmyatrāhamagastyaṃ taṃ mahāmunim |

śeṣaṃ ca vanavāsasya saumya vatsyāmyahaṃ prabho || 87 ||

atra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |

agastyaṃ niyatāhāraṃ satataṃ paryupāsate || 88 ||

nātra jīvenmṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ |

nṛśaṃsaḥ kāmavṛtto vā munireṣa tathāvidhaḥ || 89 ||

atra devāśca yakṣāśca nāgāśca patagaissaha |

vasanti niyatāhārā dharmamārādhayiṣṇavaḥ || 90 ||

atra siddhā mahātmāno vimānaijassūryasannibhaiḥ |

tyaktadehā navairdehaiḥ svaryātāḥ paramarṣayaḥ || 91 ||

yakṣatvamamaratvaṃ ca rājyāni vividhāni ca |

atra devāḥ prayacchanti bhūtairārādhitāśśubhaiḥ || 92 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekādaśassargaḥ ||