2.75 Ayodhyakanda - Panchasaptatitama Sargah

ॐ

2.75 അയോധ്യാകാണ്ഡ - പഞ്ചസപ്തതിതമ സര്ഗഃ

Valmiki Malayalam

ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।

അഥ പഞ്ചസപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ।

ദീര്ഘകാലാത്സമുത്ഥായ സഞ്ജ്ഞാം ലബ്ധ്വാ ച വീര്യവാന് ।

നേത്രാഭ്യാമശ്രുപൂര്ണാഭ്യാം ദീനാമുദ്വീക്ഷ്യ മാതരമ് ॥ 1 ॥

സോഽമാത്യമധ്യേ ഭരതോ ജനനീമഭ്യകുത്സയത് ।

രാജ്യം ന കാമയേ ജാതു മന്ത്രയേ നാപി മാതരമ് ॥ 2 ॥

അഭിഷേകം ന ജാനാമി യോഽഭൂദ്രാജ്ഞാ സമീക്ഷിതഃ ।

വിപ്രകൃഷ്ടേഹ്യഹം ദേശേ ശത്രുഘ്നസഹിതോഽവസമ് ॥ 3 ॥

വനവാസം ന ജാനാമി രാമസ്യാഹം മഹാത്മനഃ ।

വിവാസനം വാ സൌമിത്രേ സ്സീതായാശ്ച യഥാഽഭവത് ॥ 4 ॥

തഥൈവ ക്രോശതസ്തസ്യ ഭരതസ്യ മഹാത്മനഃ ।

കൌസല്യാ ശബ്ദമാജ്ഞായ സുമിത്രാമിദമബ്രവീത് ॥ 5 ॥

ആഗതഃ ക്രൂരകാര്യായാഃ കൈകേയ്യാ ഭരതസ്സുതഃ ।

തമഹം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി ഭരതം ദീര്ഘദര്ശിനമ് ॥ 6 ॥

ഏവമുക്ത്വാ സുമിത്രാം സാ വിവര്ണാ മലിനാ കൃശാ ।

പ്രതസ്ഥേ ഭരതോ യത്ര വേപമാനാ വിചേതനാ ॥ 7 ॥

സ തു രാമാനുജശ്ചാപി ശത്രുഘ്നസഹിതസ്തദാ ।

പ്രതസ്ഥേ ഭരതോ യത്ര കൌസല്യായാ നിവേശനമ് ॥ 8 ॥

തത ശ്ശത്രുഘ്നഭരതൌ കൌസല്യാം പ്രേക്ഷ്യ ദുഃഖിതൌ ।

പര്യഷ്വജേതാം ദുഃഖാര്താം പതിതാം നഷ്ടചേതസാമ് ॥ 9 ॥

രുദന്തൌ രുദതീം ദുഃഖാത്സമേത്യാര്യാം മനസ്സ്വിനീമ് ।

ഭരതം പ്രത്യുവാചേദം കൌസല്യാ ഭൃശദുഃഖിതാ ॥ 10 ॥

ഇദം തേ രാജ്യകാമസ്യ രാജ്യം പ്രാപ്തമകണ്ടകമ് ।

സമ്പ്രാപ്തം ബത കൈകേയ്യാ ശശീഘ്രം ക്രൂരേണ കര്മണാ ॥ 11 ॥

പ്രസ്ഥാപ്യ ചീരവസനം പുത്രം മേ വനവാസിനമ് ।

കൈകേയീ കം ഗുണം തത്ര പശ്യതി ക്രൂരദര്ശിനീ ॥ 12 ॥

ക്ഷിപ്രം മാമപി കൈകേയീ പ്രസ്ഥാപയിതുമര്ഹതി ।

ഹിരണ്യനാഭോ യത്രാസ്തേ സുതോ മേ സുമഹായശാഃ ॥ 13 ॥

അഥവാ സ്വയമേവാഹം സുമിത്രാനുചരാ സുഖമ് ।

അഗ്നിഹോത്രം പുരസ്കൃത്യ പ്രസ്ഥാസ്യേ യത്ര രാഘവഃ ॥ 14 ॥

കാമം വാ സ്വയമേവാദ്യ തത്ര മാം നേതുമര്ഹസി ।

യത്രാസൌ പുരുഷവ്യാഘ്രഃ പുത്രോ മേ തപ്യതേ തപഃ ॥ 15 ॥

ഇദം ഹി തവ വിസ്തീര്ണം ധനധാന്യസമാചിതമ് ।

ഹസ്ത്വശ്വരഥസമ്പൂര്ണം രാജ്യം നിര്യാതിതം തയാ ॥ 16 ॥

ഇത്യാദിബഹുഭിര്വാക്യൈഃ ക്രൂരൈഃ സമ്ഭര്ത്സിതോഽനഘഃ ।

വിവ്യഥേ ഭരതസ്തീവ്രം വ്രണേ തുദ്യേവ സൂചിനാ ॥ 17 ॥

പപാത ചരണൌ തസ്യാസ്തദാ സമ്ഭ്രാന്തചേതനഃ ।

വിലപ്യ ബഹുധാഽസഞ്ജ്ഞോ ലബ്ധസഞ്ജ്ഞസ്തതഃ സ്ഥിതഃ ॥ 18 ॥

ഏവം വിലപമാനാം താം ഭരതഃ പ്രാഞ്ജലിസ്തദാ ।

കൌസല്യാം പ്രത്യുവാചേദം ശോകൈര്ബഹുഭിരാവൃതാമ് ॥ 19 ॥

ആര്യേ കസ്മാദജാനന്തം ഗര്ഹസേ മാമകില്ബിഷമ് ।

വിപുലാം ച മമ പ്രീതിം സ്ഥിരാം ജാനാസി രാഘവേ ॥ 20 ॥

കൃതാ ശാസ്ത്രാനുഗാ ബുദ്ധിര്മാഭൂത്തസ്യ കദാചന ।

സത്യസന്ധ സ്സതാം ശ്രേഷ്ഠോ യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 21 ॥

പ്രേഷ്യം പാപീയസാം യാതു സൂര്യഞ്ച പ്രതിമേഹതു ।

ഹന്തു പാദേന ഗാം സുപ്താം യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 22 ॥

കാരയിത്വാ മഹത്കര്മ ഭര്താ ഭൃത്യമനര്ഥകമ് ।

അധര്മോ യോഽസ്യ സോഽസ്യാസ്തു യസ്യാഽര്യോഽനുമതേഗതഃ ॥ 23 ॥

പരിപാലയമാനസ്യ രാജ്ഞോ ഭൂതാനി പുയത്രവത് ।

തതസ്നു ദുഹ്യതാം പാപം യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 24 ॥

ബലിഷഡ്ഭാഗമുദ്ധൃത്യ നൃപസ്യാരക്ഷതഃ പ്രജാഃ ।

അധര്മോ യോഽസ്യ സോഽസ്യാസ്തു യസ്യാര്ഥോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 25 ॥

സംശ്രുത്യ ച തപസ്വിഭ്യസ്സത്രേ വൈ യജ്ഞദക്ഷിണാമ് ।

താം വിപ്രലപതാം പാപം യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 26 ॥

ഹസ്ത്യശ്വരഥസമ്ബാധേ യുദ്ധേ ശസ്ത്രസമാകുലേ ।

മാ സ്മ കാര്ഷീത്സതാം ധര്മം യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 27 ॥

ഉപദിഷ്ടം സുസൂക്ഷ്മാര്ഥം ശാസ്ത്രം യത്നേന ധീമതാ ।

സ നാശയതു ദുഷ്ടാത്മാ യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 28 ॥

മാ ച തം വ്യൂഢബാഹ്വംസം ചന്ദ്രാര്കസമതേജസമ് ।

ദ്രാക്ഷീദ്രാജ്യസ്ഥമാസീനം യസ്യാര്യോഽനുമതേഗതഃ ॥ 29 ॥

പായസം കൃസരം ഛാഗം വൃഥാ സോഽശ്നാതു നിര്ഘൃണഃ ।

ഗുരൂംശ്ചാപ്യവജാനാതു യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 30 ॥

ഗാശ്ച സ്പൃശതു പാദേന ഗുരൂന്പരിവദേത്സ്വയമ് ।

മിത്രേ ദ്രുഹ്യേത സോഽത്യന്തം യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 31 ॥

വിശ്വാസാത്കഥിതം കിഞ്ചിത്പരിവാദം മിഥഃ ക്വചിത് ।

വിവൃണോതു സ ദുഷ്ടാത്മാ യസ്യാഽര്യോഽമതേ ഗതഃ ॥ 32 ॥

അകര്താ ഹ്യകൃതജ്ഞശ്ച ത്യക്താചാഽത്മാ നിരപത്രപഃ ।

ലോകേ ഭവതു വിദ്വിഷ്ടോ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 33 ॥

പുത്രൈര്ദാരൈശ്ച ഭൃത്യൈശ്ച സ്വഗൃഹേ പരിവാരിതഃ ।

സ ഏകോ മൃഷ്ടമശ്നാതു യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 34 ॥

അപ്രാപ്യ സദൃശാന് ദാരാനനപത്യഃ പ്രമീയതാമ് ।

അനവാപ്യ ക്രിയാം ധര്മ്യാം യസ്യാഽര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 35 ॥

മാഽത്മനസ്സന്തതിം ദ്രാക്ഷീത്സ്വേഷു ദാരേഷു ദുഃഖിതഃ ।

ആയുസ്സമഗ്രമപ്രാപ്യ യഽസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 36 ॥

രാജസ്ത്രീബാലവൃദ്ധാനാം വധേ യത്പാപമുച്യതേ ।

ഭൃത്യത്യാഗേ ച യത്പാപം തത്പാപം പ്രതിപദ്യതാമ് ॥ 37 ॥

ലാക്ഷയാ മധുമാംസേന ലോഹേന ച വിഷേണ ച ।

സദൈവ ബിഭൃയാദ്ഭൃത്യാന്യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 38 ॥

സങ്ഗ്രമേ സമുപോഢേ സ്മ ശത്രുപക്ഷഭയങ്കരേ ।

പലായാമാനോ വധ്യേത യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 39 ॥

കപാലപാണിഃ പൃഥിവീമടതാം ചീരസംവൃതഃ ।

ഭിക്ഷമാണോ യഥോന്മത്തോ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 40 ॥

മദ്യേ പ്രസക്തോ ഭവതു സ്ത്രീഷ്വക്ഷേഷു ച നിത്യശഃ ।

കാമക്രോധാഭിഭൂതസ്തു യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 41 ॥

മാസ്മ ധര്മേ മനോ ഭൂയാദധര്മം സ നിഷേവതാമ് ।

അപാത്രവര്ഷീ ഭവതു യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 42 ॥

സഞ്ചിതാന്യസ്യ വിത്തനി വിവിധാനി സഹസ്രശഃ ।

ദസ്യുഭിര്വിപ്രലുപ്യന്താം യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 43 ॥

ഉഭേ സന്ധ്യേ ശയാനസ്യ യത്പാപം പരികല്പ്യതേ ।

തച്ചപാപം ഭവേത്തസ്യ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 44 ॥

യദഗ്നിദായകേ പാപം യത്പാപം ഗുരതല്പഗേ ।

മിത്രദ്രോഹേ ച യത്പാപം തത്പാപം പ്രതിപദ്യതാമ് ॥ 45 ॥

ദേവതാനാം പിത്രൂണാം ച മാതാപിത്രോസ്തഥൈവ ച ।

മാ സ്മ കാര്ഷീത്സ ശുശ്രൂഷാം യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 46 ॥

സതാം ലോകാത്സതാം കീര്ത്യാ സ്സഞ്ജുഷ്ടാത്കര്മണസ്തഥാ ।

ഭ്രശ്യതു ക്ഷിപ്രമദ്യൈവ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 47 ॥

അപാസ്യ മാതൃശുശ്രൂഷാമനര്ഥേ സോഽവതിഷ്ഠതാമ് ।

ദീര്ഘബാഹുര്മഹാവക്ഷാഃ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 48 ॥

ബഹുപുത്രോ ദരിദ്രശ്ച ജ്വരരോഗസമന്വിതഃ ।

സ ഭൂയാത്സതത ക്ലേശീ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 49 ॥

ആശാമാശംസമാനാനാം ദീനാനാമൂര്ധ്വചക്ഷുഷാമ് ।

അര്ഥിനാം വിതഥാം കുര്യാദ്യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 50 ॥

മായയാ രമതാം നിത്യം പരുഷഃ പിശുനോഽശുചിഃ ।

രാജ്ഞോ ഭീതസ്ത്വധര്മാത്മാ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 51 ॥

ഋതുസ്നാതാം സതീം ഭാര്യാമൃതുകാലാനുരോധിനീമ് ।

അതിവര്തേത ദുഷ്ടാത്മാ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 52 ॥

സധര്മദാരാന്പരിത്യജ്യ പരദാരാന്നിഷേവതാമ് ।

ത്യക്തധര്മരതിര്മൂഢോ യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 53 ॥

വിപ്രലുപ്തപ്രജാതസ്യ ദുഷ്കൃതം ബ്രാഹ്മണസ്യ യത് ।

തദേവ പ്രതിപദ്യേത യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 54 ॥

പാനീയദൂഷകേ പാപം തഥൈവ വിഷദായകേ ।

യത്തദേകസ്സ ലഭതാം യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 55 ॥

ബ്രാഹ്മണായോദ്യതാം പൂജാം വിഹന്തു കലുഷേന്ദ്രിയഃ ।

ബാലവത്സാം ച ഗാം ദോഗ്ധു യസ്യാര്യോ ഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 56 ॥

തുര്ഷ്ണാര്തം സതി പാനീയേ വിപ്രലമ്ഭേന യോജയേത് ।

ലഭേത തസ്യ യത്പാപം യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 57 ॥

ഭക്ത്യാ വിവദമാനേഷു മാര്ഗമാശ്രിത്യ പശ്യതഃ ।

തസ്യ പാപേന യുജ്യേത യസ്യാര്യോഽനുമതേ ഗതഃ ॥ 58 ॥

വിഹീനാം പതിപുത്രാഭ്യാം കൌസല്യാം പാര്ഥിവാത്മജഃ ।

ഏവമാശ്വാസയന്നേവ ദുഃഖാര്തോ നിപപാത ഹ ॥ 59 ॥

തഥാ തു ശപഥൈഃ കഷ്ടൈ ശ്ശപമാനമചേതനമ് ।

ഭരതം ശോകസന്തപ്തം കൌസല്യാ വാക്യമബ്രവീത് ॥ 60 ॥

മമ ദുഃഖമിദം പുത്ര ഭൂയസ്സമുപജായതേ ।

ശപഥൈ ശ്ശപമാനോ ഹി പ്രാണാനുപരുണത്സി മേ ॥ 61 ॥

ദിഷ്ട്യാ ന ചലിതോ ധര്മാദാത്മാ തേ സഹലക്ഷ്മണഃ ।

വത്സ സത്യപ്രതിജ്ഞോ തേ സതാം ലോകമവാപ്സ്യസി ॥ 62 ॥

ഇത്യുക്ത്വാ ചാങ്കമാനീയ ഭരതം ഭ്രാതൃവത്സലമ് ।

പരിഷ്വജ്യ മഹാബാഹും രുരോദ ഭൃശദുഃഖിതാ ॥ 63 ॥

ഏവം വിലപമാനസ്യ ദുഃഖാര്തസ്യ മഹാത്മനഃ ।

മോഹാച്ച ശോകസമ്രോധാദ്ബഭൂവ ലുലിതം മനഃ ॥ 64 ॥

ലാലപ്യമാനസ്യ വിചേതനസ്യ പ്രണഷ്ടബുദ്ധേഃ പതിതസ്യ ഭൂമൌ ।

മുഹുര്മുഹുര്നിശ്ശ്വസതശ്ച ഘര്മം സാ തസ്യ ശോകേന ജഗാമ രാത്രിഃ ॥ 65 ॥

ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ പഞ്ചസപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha pañcasaptatitamassargaḥ |

dīrghakālātsamutthāya sañjñāṃ labdhvā ca vīryavān |

netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dīnāmudvīkṣya mātaram || 1 ||

so'mātyamadhye bharato jananīmabhyakutsayat |

rājyaṃ na kāmaye jātu mantraye nāpi mātaram || 2 ||

abhiṣekaṃ na jānāmi yo'bhūdrājñā samīkṣitaḥ |

viprakṛṣṭehyahaṃ deśe śatrughnasahito'vasam || 3 ||

vanavāsaṃ na jānāmi rāmasyāhaṃ mahātmanaḥ |

vivāsanaṃ vā saumitre ssītāyāśca yathā'bhavat || 4 ||

tathaiva krośatastasya bharatasya mahātmanaḥ |

kausalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt || 5 ||

āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharatassutaḥ |

tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam || 6 ||

evamuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malinā kṛśā |

pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā || 7 ||

sa tu rāmānujaścāpi śatrughnasahitastadā |

pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam || 8 ||

tata śśatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau |

paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetasām || 9 ||

rudantau rudatīṃ duḥkhātsametyāryāṃ manassvinīm |

bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā || 10 ||

idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam |

samprāptaṃ bata kaikeyyā śaśīghraṃ krūreṇa karmaṇā || 11 ||

prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam |

kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī || 12 ||

kṣipraṃ māmapi kaikeyī prasthāpayitumarhati |

hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ || 13 ||

athavā svayamevāhaṃ sumitrānucarā sukham |

agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ || 14 ||

kāmaṃ vā svayamevādya tatra māṃ netumarhasi |

yatrāsau puruṣavyāghraḥ putro me tapyate tapaḥ || 15 ||

idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam |

hastvaśvarathasampūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā || 16 ||

ityādibahubhirvākyaiḥ krūraiḥ sambhartsito'naghaḥ |

vivyathe bharatastīvraṃ vraṇe tudyeva sūcinā || 17 ||

papāta caraṇau tasyāstadā sambhrāntacetanaḥ |

vilapya bahudhā'sañjño labdhasañjñastataḥ sthitaḥ || 18 ||

evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā |

kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtām || 19 ||

ārye kasmādajānantaṃ garhase māmakilbiṣam |

vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave || 20 ||

kṛtā śāstrānugā buddhirmābhūttasya kadācana |

satyasandha ssatāṃ śreṣṭho yasyā'ryo'numate gataḥ || 21 ||

preṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryañca pratimehatu |

hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 22 ||

kārayitvā mahatkarma bhartā bhṛtyamanarthakam |

adharmo yo'sya so'syāstu yasyā'ryo'numategataḥ || 23 ||

paripālayamānasya rājño bhūtāni puyatravat |

tatasnu duhyatāṃ pāpaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 24 ||

baliṣaḍbhāgamuddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ |

adharmo yo'sya so'syāstu yasyārtho'numate gataḥ || 25 ||

saṃśrutya ca tapasvibhyassatre vai yajñadakṣiṇām |

tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 26 ||

hastyaśvarathasambādhe yuddhe śastrasamākule |

mā sma kārṣītsatāṃ dharmaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 27 ||

upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā |

sa nāśayatu duṣṭātmā yasyā'ryo'numate gataḥ || 28 ||

mā ca taṃ vyūḍhabāhvaṃsaṃ candrārkasamatejasam |

drākṣīdrājyasthamāsīnaṃ yasyāryo'numategataḥ || 29 ||

pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so'śnātu nirghṛṇaḥ |

gurūṃścāpyavajānātu yasyā'ryo'numate gataḥ || 30 ||

gāśca spṛśatu pādena gurūnparivadetsvayam |

mitre druhyeta so'tyantaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 31 ||

viśvāsātkathitaṃ kiñcitparivādaṃ mithaḥ kvacit |

vivṛṇotu sa duṣṭātmā yasyā'ryo'mate gataḥ || 32 ||

akartā hyakṛtajñaśca tyaktācā'tmā nirapatrapaḥ |

loke bhavatu vidviṣṭo yasyāryo'numate gataḥ || 33 ||

putrairdāraiśca bhṛtyaiśca svagṛhe parivāritaḥ |

sa eko mṛṣṭamaśnātu yasyāryo'numate gataḥ || 34 ||

aprāpya sadṛśān dārānanapatyaḥ pramīyatām |

anavāpya kriyāṃ dharmyāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 35 ||

mā'tmanassantatiṃ drākṣītsveṣu dāreṣu duḥkhitaḥ |

āyussamagramaprāpya ya'syāryo'numate gataḥ || 36 ||

rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yatpāpamucyate |

bhṛtyatyāge ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 37 ||

lākṣayā madhumāṃsena lohena ca viṣeṇa ca |

sadaiva bibhṛyādbhṛtyānyasyāryo'numate gataḥ || 38 ||

saṅgrame samupoḍhe sma śatrupakṣabhayaṅkare |

palāyāmāno vadhyeta yasyāryo'numate gataḥ || 39 ||

kapālapāṇiḥ pṛthivīmaṭatāṃ cīrasaṃvṛtaḥ |

bhikṣamāṇo yathonmatto yasyāryo'numate gataḥ || 40 ||

madye prasakto bhavatu strīṣvakṣeṣu ca nityaśaḥ |

kāmakrodhābhibhūtastu yasyāryo'numate gataḥ || 41 ||

māsma dharme mano bhūyādadharmaṃ sa niṣevatām |

apātravarṣī bhavatu yasyāryo'numate gataḥ || 42 ||

sañcitānyasya vittani vividhāni sahasraśaḥ |

dasyubhirvipralupyantāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 43 ||

ubhe sandhye śayānasya yatpāpaṃ parikalpyate |

taccapāpaṃ bhavettasya yasyāryo'numate gataḥ || 44 ||

yadagnidāyake pāpaṃ yatpāpaṃ guratalpage |

mitradrohe ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 45 ||

devatānāṃ pitrūṇāṃ ca mātāpitrostathaiva ca |

mā sma kārṣītsa śuśrūṣāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 46 ||

satāṃ lokātsatāṃ kīrtyā ssañjuṣṭātkarmaṇastathā |

bhraśyatu kṣipramadyaiva yasyāryo'numate gataḥ || 47 ||

apāsya mātṛśuśrūṣāmanarthe so'vatiṣṭhatām |

dīrghabāhurmahāvakṣāḥ yasyāryo'numate gataḥ || 48 ||

bahuputro daridraśca jvararogasamanvitaḥ |

sa bhūyātsatata kleśī yasyāryo'numate gataḥ || 49 ||

āśāmāśaṃsamānānāṃ dīnānāmūrdhvacakṣuṣām |

arthināṃ vitathāṃ kuryādyasyāryo'numate gataḥ || 50 ||

māyayā ramatāṃ nityaṃ paruṣaḥ piśuno'śuciḥ |

rājño bhītastvadharmātmā yasyāryo'numate gataḥ || 51 ||

ṛtusnātāṃ satīṃ bhāryāmṛtukālānurodhinīm |

ativarteta duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ || 52 ||

sadharmadārānparityajya paradārānniṣevatām |

tyaktadharmaratirmūḍho yasyāryo'numate gataḥ || 53 ||

vipraluptaprajātasya duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya yat |

tadeva pratipadyeta yasyāryo'numate gataḥ || 54 ||

pānīyadūṣake pāpaṃ tathaiva viṣadāyake |

yattadekassa labhatāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 55 ||

brāhmaṇāyodyatāṃ pūjāṃ vihantu kaluṣendriyaḥ |

bālavatsāṃ ca gāṃ dogdhu yasyāryo 'numate gataḥ || 56 ||

turṣṇārtaṃ sati pānīye vipralambhena yojayet |

labheta tasya yatpāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 57 ||

bhaktyā vivadamāneṣu mārgamāśritya paśyataḥ |

tasya pāpena yujyeta yasyāryo'numate gataḥ || 58 ||

vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ |

evamāśvāsayanneva duḥkhārto nipapāta ha || 59 ||

tathā tu śapathaiḥ kaṣṭai śśapamānamacetanam |

bharataṃ śokasantaptaṃ kausalyā vākyamabravīt || 60 ||

mama duḥkhamidaṃ putra bhūyassamupajāyate |

śapathai śśapamāno hi prāṇānuparuṇatsi me || 61 ||

diṣṭyā na calito dharmādātmā te sahalakṣmaṇaḥ |

vatsa satyapratijño te satāṃ lokamavāpsyasi || 62 ||

ityuktvā cāṅkamānīya bharataṃ bhrātṛvatsalam |

pariṣvajya mahābāhuṃ ruroda bhṛśaduḥkhitā || 63 ||

evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |

mohācca śokasamrodhādbabhūva lulitaṃ manaḥ || 64 ||

lālapyamānasya vicetanasya praṇaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau |

muhurmuhurniśśvasataśca gharmaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ || 65 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcasaptatitamassargaḥ ||