📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
2.42 അയോധ്യാകാണ്ഡ - ദ്വിചത്വാരിംശ സര്ഗഃ
2.42 Ayodhyakanda - Dvichatvarimsha Sargah
Valmiki Malayalam
ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ദ്വിചത്വാരിംശസ്സര്ഗഃ ।
യാവത്തു നിര്യതസ്തസ്യ രജോരൂപമദൃശ്യത ।
നൈവേക്ഷ്വാകുവരസ്താവത്സഞ്ജഹാരാത്മചക്ഷുഷീ ॥ 1 ॥
യാവദ്രാജാ പ്രിയം പുത്രം പശ്യത്യത്യന്തധാര്മികമ് ।
താവദ്വ്യവര്ധതേ വാസ്യ ധരണ്യാം പുത്രദര്ശനേ ॥ 2 ॥
ന പശ്യതി രജോഽപ്യസ്യ യദാ രാമസ്യ ഭൂമിപഃ ।
തദാഽഽര്തശ്ച വിഷണ്ണശ്ച പപാത ധരണീതലേ ॥ 3 ॥
തസ്യ ദക്ഷിണമന്വാഗാത്കൌസല്യാ ബാഹുമങ്ഗനാ ।
വാമം ചാസ്യാന്വഗാത്പാര്ശ്വം കൈകേയീ ഭരതപ്രിയാ ॥ 4 ॥
താം നയേന ച സമ്പന്നോ ധര്മേണ വിനയേന ച ।
ഉവാച രാജാ കൈകേയീം സമീക്ഷ്യ വ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ ॥ 5 ॥
കൈകേയി മാ മമാങ്ഗാനി സ്പ്രാക്ഷീസ്ത്വം ദുഷ്ടചാരിണീ ।
ന ഹി ത്വാം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി ന ഭാര്യാ ന ച ബാന്ധവീ ॥ 6 ॥
യേ ച ത്വാമനുജീവന്തി നാഹം തേഷാം ന തേ മമ ।
കേവലാര്ഥപരാം ഹി ത്വാം ത്യക്തധര്മാം ത്യജാമ്യഹമ് ॥ 7 ॥
അഗൃഹ്ണാം യച്ച തേ പാണിമഗ്നിം പര്യണയം ച യത് ।
അനുജാനാമി തത്സര്വമസ്മിന് ലോകേ പരത്ര ച ॥ 8 ॥
ഭരതശ്ചേത്പ്രതീതഃ സ്യാദ്രാജ്യം പ്രാപ്യേദമവ്യയമ് ।
യന്മേ സ ദദ്യാത്പിത്രര്ഥം മാമാം തദ്ദത്തമാഗമത് ॥ 9 ॥
അഥ രേണുസമുധ്വസ്തം സമുത്ഥാപ്യ നരാധിപമ് ।
ന്യവര്തത തദാ ദേവീ കൌശല്യാ ശോകകര്ശിതാ ॥ 10 ॥
ഹത്വേവ ബ്രാഹ്മണം കാമാത് സ്പൃഷ്ട്വാഗ്നിമിവ പാണിനാ ।
അന്വതപ്യത ധര്മാത്മാ പുത്രം സഞ്ചിന്ത്യ താപസമ് ॥ 11 ॥
നിവൃത്ത്യൈവ നിവൃത്ത്യൈവ സീദതോ രഥവര്ത്മസു ।
രാജ്ഞോ നാതിബഭൌ രൂപം ഗ്രസ്തസ്യാംശുമതോ യഥാ ॥ 12 ॥
വിലലാപ ച ദുഃഖാര്തഃ പ്രിയം പുത്രമനുസ്മരന് ।
നഗരാന്തമനുപ്രാപ്തം ബുധ്വാ പുത്രമഥാബ്രവീത് ॥ 13 ॥
വാഹനനാം ച മുഖ്യാനാം വഹതാം തം മമാത്മജമ് ।
പദാനി പഥി ദൃശ്യന്തേ സ മഹാത്മാ ന ദൃശ്യതേ ॥ 14 ॥
യഃ സുഖേഷൂപധാനേഷു ശേതേ ചന്ദനരൂഷിതഃ ।
വീജ്യമാനോ മഹാര്ഹാഭിഃ സ്ത്രീഭിര്മമ സുതോത്തമഃ ॥ 15 ॥
സ നൂനം ക്വചിദേവാദ്യ വൃക്ഷമൂലമുപാശ്രിതഃ ।
കാഷ്ഠം വാ യദി വാശ്മാനമുപധായ ശയിഷ്യതേ ॥ 16 ॥
ഉത്ഥാസ്യതി ച മേദിന്യാഃ കൃപണഃ പാംസുകുണ്ഠിതഃ ।
വിനിശ്ശ്വസന് പ്രസ്രവണാത്കരേണൂനാമിവര്ഷഭഃ ॥ 17 ॥
ദ്രക്ഷ്യന്തി നൂനം പുരുഷാ ദീര്ഘബാഹും വനേചരാഃ ।
രാമമുത്ഥായ ഗച്ഛന്തം ലോകനാഥമനാഥവത് ॥ 18 ॥
സാ നൂനം ജനകസ്യേഷ്ടാ സുതാ സുഖസദോചിതാ ।
കണ്ടകാക്രമണാക്ലാന്താ വനമദ്യ ഗമിഷ്യതി ॥ 19 ॥
അനഭിജ്ഞാ വനാനാം സാ നൂനം ഭയമുപൈഷ്യതി ।
ശ്വാപദാനര്ദിതം ശ്രുത്വാ ഗമ്ഭീരം രോമഹര്ഷണമ് ॥ 20 ॥
സകാമാ ഭവ കൈകേയി വിധവാ രാജ്യമാവസ ।
ന ഹി തം പുരുഷവ്യാഘ്രം വിനാ ജീവിതുമുത്സഹേ ॥ 21 ॥
ഇത്യേവം വിലപന് രാജാ ജനൌഘേനാഭിസംവൃതഃ ।
അപസ്നാത ഇവാരിഷ്ടം പ്രവിവേശ പുരോത്തമമ് ॥ 22 ॥
ശൂന്യചത്വരവേശ്മാന്താം സംവൃതാപണദേവതാമ് ।
ക്ലാന്തദുര്ബലദുഃഖാര്താം നാത്യാകീര്ണമഹാപഥാമ് ॥ 23 ॥
താമവേക്ഷ്യ പുരീം സര്വാം രാമമേവാനുചിന്തയന് ।
വിലപന് പ്രാവിശദ്രാജാ ഗൃഹം സൂര്യ ഇവാമ്ബുദമ് ॥ 24 ॥
മഹാഹ്രദമിവാക്ഷോഭ്യം സുപര്ണേന ഹൃതോരഗമ് ।
രാമേണ രഹിതം വേശ്മ വൈദേഹ്യാ ലക്ഷ്മണേന ച ॥ 25 ॥
അഥ ഗദ്ഗദശബ്ദസ്തു വിലപന്മനുജാധിപഃ ।
ഉവാച മൃദുമന്ദാര്ഥം വചനം ദീനമസ്വരമ് ॥ 26 ॥
കൌശല്യായാം ഗൃഹം ശീഘ്രം രാമമാതുര്നയന്തു മാമ് ।
ന ഹ്യന്യത്ര മമാശ്വാസോ ഹൃദയസ്യ ഭവിഷ്യതി ॥ 27 ॥
ഇതി ബ്രുവന്തം രാജാനമനയന് ദ്വാരദര്ശിനഃ ।
കൌശല്യായാ ഗൃഹം തത്ര ന്യവേശ്യത വിനീതവത് ॥ 28 ॥
തതസ്തസ്യ പ്രവിഷ്ടസ്യ കൌശല്യായാ നിവേശനമ് ।
അധിരുഹ്യാപി ശയനം ബഭൂവ ലുലിതം മനഃ ॥ 29 ॥
പുത്രദ്വയവിഹീനം ച സ്നുഷയാപി വിവര്ജിതമ് ।
അപശ്യദ്ഭവനം രാജാ നഷ്ടചന്ദ്രമിവാമ്ബരമ് ॥ 30 ॥
തച്ച ദൃഷ്ട്വാ മഹാരാജോ ഭുജമുദ്യമ്യ വീര്യവാന് ।
ഉച്ചൈസ്സ്വരേണ ചുക്രോശ ഹാ രാഘവ ജഹാസി മാമ് ॥ 31 ॥
സുഖിതാ ബത തം കാലം ജീവിഷ്യന്തി നരോത്തമാഃ ।
പരിഷ്വജന്തോ യേ രാമം ദ്രക്ഷ്യന്തി പുനരാഗതമ് ॥ 32 ॥
അഥ രാത്ര്യാം പ്രപന്നായാം കാലരാത്ര്യാമിവാത്മനഃ ।
അര്ധരാത്രേ ദശരഥഃ കൌശല്യാമിദമബ്രവീത് ॥ 33 ॥
രാമം മേഽനുഗതാ ദൃഷ്ടിരദ്യാപി ന നിവര്തതേ ।
ന ത്വാ പശ്യാമി കൌസല്യേ സാധു മാം പാണിനാ സ്പൃശ ॥ 34 ॥
തം രാമമേവാനുവിചിന്തയന്തം സമീക്ഷ്യ ദേവീ ശയനേ നരേന്ദ്രമ് ।
ഉപോപവിശ്യാധികമാര്തരൂപാ വിനിശ്വസന്തീ വിലലാപ കൃച്ഛ്രമ് ॥ 35 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വിചത്വാരിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvicatvāriṃśassargaḥ |
yāvattu niryatastasya rajorūpamadṛśyata |
naivekṣvākuvarastāvatsañjahārātmacakṣuṣī || 1 ||
yāvadrājā priyaṃ putraṃ paśyatyatyantadhārmikam |
tāvadvyavardhate vāsya dharaṇyāṃ putradarśane || 2 ||
na paśyati rajo'pyasya yadā rāmasya bhūmipaḥ |
tadā''rtaśca viṣaṇṇaśca papāta dharaṇītale || 3 ||
tasya dakṣiṇamanvāgātkausalyā bāhumaṅganā |
vāmaṃ cāsyānvagātpārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā || 4 ||
tāṃ nayena ca sampanno dharmeṇa vinayena ca |
uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ || 5 ||
kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīstvaṃ duṣṭacāriṇī |
na hi tvāṃ draṣṭumicchāmi na bhāryā na ca bāndhavī || 6 ||
ye ca tvāmanujīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama |
kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmyaham || 7 ||
agṛhṇāṃ yacca te pāṇimagniṃ paryaṇayaṃ ca yat |
anujānāmi tatsarvamasmin loke paratra ca || 8 ||
bharataścetpratītaḥ syādrājyaṃ prāpyedamavyayam |
yanme sa dadyātpitrarthaṃ māmāṃ taddattamāgamat || 9 ||
atha reṇusamudhvastaṃ samutthāpya narādhipam |
nyavartata tadā devī kauśalyā śokakarśitā || 10 ||
hatveva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnimiva pāṇinā |
anvatapyata dharmātmā putraṃ sañcintya tāpasam || 11 ||
nivṛttyaiva nivṛttyaiva sīdato rathavartmasu |
rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā || 12 ||
vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putramanusmaran |
nagarāntamanuprāptaṃ budhvā putramathābravīt || 13 ||
vāhananāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam |
padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate || 14 ||
yaḥ sukheṣūpadhāneṣu śete candanarūṣitaḥ |
vījyamāno mahārhābhiḥ strībhirmama sutottamaḥ || 15 ||
sa nūnaṃ kvacidevādya vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānamupadhāya śayiṣyate || 16 ||
utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃsukuṇṭhitaḥ |
viniśśvasan prasravaṇātkareṇūnāmivarṣabhaḥ || 17 ||
drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ |
rāmamutthāya gacchantaṃ lokanāthamanāthavat || 18 ||
sā nūnaṃ janakasyeṣṭā sutā sukhasadocitā |
kaṇṭakākramaṇāklāntā vanamadya gamiṣyati || 19 ||
anabhijñā vanānāṃ sā nūnaṃ bhayamupaiṣyati |
śvāpadānarditaṃ śrutvā gambhīraṃ romaharṣaṇam || 20 ||
sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyamāvasa |
na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitumutsahe || 21 ||
ityevaṃ vilapan rājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ |
apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam || 22 ||
śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām |
klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām || 23 ||
tāmavekṣya purīṃ sarvāṃ rāmamevānucintayan |
vilapan prāviśadrājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam || 24 ||
mahāhradamivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam |
rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca || 25 ||
atha gadgadaśabdastu vilapanmanujādhipaḥ |
uvāca mṛdumandārthaṃ vacanaṃ dīnamasvaram || 26 ||
kauśalyāyāṃ gṛhaṃ śīghraṃ rāmamāturnayantu mām |
na hyanyatra mamāśvāso hṛdayasya bhaviṣyati || 27 ||
iti bruvantaṃ rājānamanayan dvāradarśinaḥ |
kauśalyāyā gṛhaṃ tatra nyaveśyata vinītavat || 28 ||
tatastasya praviṣṭasya kauśalyāyā niveśanam |
adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ || 29 ||
putradvayavihīnaṃ ca snuṣayāpi vivarjitam |
apaśyadbhavanaṃ rājā naṣṭacandramivāmbaram || 30 ||
tacca dṛṣṭvā mahārājo bhujamudyamya vīryavān |
uccaissvareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām || 31 ||
sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ |
pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punarāgatam || 32 ||
atha rātryāṃ prapannāyāṃ kālarātryāmivātmanaḥ |
ardharātre daśarathaḥ kauśalyāmidamabravīt || 33 ||
rāmaṃ me'nugatā dṛṣṭiradyāpi na nivartate |
na tvā paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa || 34 ||
taṃ rāmamevānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram |
upopaviśyādhikamārtarūpā viniśvasantī vilalāpa kṛcchram || 35 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever