2.21 Ayodhyakanda - Ekavimsha Sargah

ॐ

2.21 അയോധ്യാകാണ്ഡ - ഏകവിംശ സര്ഗഃ

Valmiki Malayalam

ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।

അഥ ഏകവിംശസ്സര്ഗഃ ।

തഥാ തു വിലപന്തീം താം കൌസല്യാം രാമമാതരമ് ।

ഉവാച ലക്ഷ്മണോ ദീനസ്തത്കാലസദൃശം വചഃ ॥ 1 ॥

ന രോചതേ മമാപ്യേതദാര്യേ യദ്രാഘവോ വനമ് ।

ത്യക്ത്വാ രാജ്യശ്രിയം ഗച്ഛേത് സ്ത്രിയാ വാക്യവശം ഗതഃ ॥ 2 ॥

വിപരീതശ്ച വൃദ്ധശ്ച വിഷയൈശ്ച പ്രധര്ഷിതഃ ।

നൃപഃ കിമിവ ന ബ്രൂയാച്ചോദ്യമാനസ്സമന്മഥഃ ॥ 3 ॥

നാസ്യാപരാധം പശ്യാമി നാപി ദോഷം തഥാവിധമ് ।

യേന നിര്വാസ്യതേ രാഷ്ട്രാദ്വനവാസായ രാഘവഃ ॥ 4 ॥

ന തം പശ്യാമ്യഹം ലോകേ പരോക്ഷമപി യോ നരഃ ।

സ്വമിത്രോഽപി നിരസ്തോഽപി യോഽസ്യ ദോഷമുദാഹരേത് ॥ 5 ॥

ദേവകല്പമൃജും ദാന്തം രിപൂണാമപി വത്സലമ് ।

അവേക്ഷമാണഃ കോ ധര്മം ത്യജേത്പുത്രമകാരണാത് ॥ 6 ॥

തദിദം വചനം രാജ്ഞഃപുനര്ബാല്യമുപേയുഷഃ ।

പുത്രഃ കോ ഹൃദയേ കുര്യാദ്രാജവൃത്തമനുസ്മരന് ॥ 7 ॥

യാവദേവ ന ജാനാതി കശ്ചിദര്ഥമിമം നരഃ ।

താവദേവ മയാ സാര്ധമാത്മസ്ഥം കുരു ശാസനമ് ॥ 8 ॥

മയാ പാര്ശ്വേ സധനുഷാ തവ ഗുപ്തസ്യ രാഘവ ।

ക സ്സമര്ഥോഽധികം കര്തും കൃതാന്തസ്യേവ തിഷ്ഠതഃ ॥ 9 ॥

നിര്മനുഷ്യാമിമാം കൃത്സ്നാമയോധ്യാം മനുജര്ഷഭ ।

കരിഷ്യാമി ശരൈസ്തീക്ഷ്ണൈര്യദി സ്ഥാസ്യതി വിപ്രിയേ ॥ 10 ॥

ഭരതസ്യാഥ പക്ഷ്യോ വാ യോ വാഽസ്യ ഹിതമിച്ഛതി ।

സര്വാനേതാന്വധിഷ്യാമി മൃദുര്ഹി പരിഭൂയതേ ॥ 11 ॥

പ്രോത്സാഹിതോഽയം കൈകേയ്യാ സ ദുഷ്ടോ യദി നഃ പിതാ ।

അമിത്രഭൂതോ നിസ്സങ്ഗം വധ്യതാം ബധ്യതാമപി ॥ 12 ॥

ഗുരോരപ്യവലിപ്തസ്യ കാര്യാകാര്യമജാനതഃ ।

ഉത്പഥം പ്രതിപന്നസ്യ കാര്യം ഭവതി ശാസനമ് ॥ 13 ॥

ബലമേഷ കിമാശ്രിത്യ ഹേതും വാപുരുഷര്ഷഭ ।

ദാതുമിച്ഛതി കൈകേയ്യൈ രാജ്യം സ്ഥിതമിദം തവ ॥ 14 ॥

ത്വയാ ചൈവ മയാ ചൈവ കൃത്വാ വൈരമനുത്തമമ് ।

കാഽസ്യ ശക്തിശ്ശ്രിയം ദാതും ഭരതായാരിശാസന ॥ 15 ॥

അനുരക്തോഽസ്മി ഭാവേന ഭ്രാതരം ദേവി തത്ത്വതഃ ।

സത്യേന ധനുഷാ ചൈവ ദത്തേനേഷ്ടേന തേ ശപേ ॥ 16 ॥

ദീപ്തമഗ്നിമരണ്യം വാ യദി രാമഃ പ്രവേക്ഷ്യതി ।

പ്രവിഷ്ടം തത്ര മാം ദേവി ത്വം പൂര്വമവധാരയ ॥ 17 ॥

ഹരാമി വീര്യാദ്ദുഃഖം തേ തമ സ്സൂര്യ ഇവോദിതഃ ।

ദേവീ പശ്യതു മേ വീര്യം രാഘവശ്ചൈവ പശ്യതു ॥ 18 ॥

ഏതത്തു വചനം ശ്രുത്വാ ലക്ഷ്മണസ്യ മഹാത്മനഃ ।

ഉവാച രാമം കൌശല്യാ രുദന്തീ ശോകലാലസാ ॥ 19 ॥

ഭ്രാതുസ്തേ വദതഃ പുത്ര ലക്ഷ്മണസ്യ ശ്രുതം ത്വയാ ।

യദത്രാനന്തരം കാര്യം കുരുഷ്വ യദി രോചതേ ॥ 20 ॥

ന ചാധര്മ്യം വച ശ്രുത്വാ സപത്ന്യാ മമ ഭാഷിതമ് ।

വിഹായ ശോകസന്തപ്താം ഗന്തുമര്ഹസി മാമിതഃ ॥ 21 ॥

ധര്മജ്ഞ യദി ധര്മിഷ്ഠോ ധര്മം ചരിതുമിച്ഛസി ।

ശുശ്രൂഷ മാമിഹസ്ഥസ്ത്വം ചര ധര്മമനുത്തമമ് ॥ 22 ॥

ശുശ്രൂഷുര്ജനനീം പുത്ര സ്വഗൃഹേ നിയതോ വസന് ।

പരേണ തപസാ യുക്തഃ കാശ്യപസ്ത്രിദിവം ഗതഃ ॥ 23 ॥

യഥൈവ രാജാ പൂജ്യസ്തേ ഗൌരവേണ തഥാഽസ്മ്യഹമ് ।

ത്വാം നാഹമനുജാനാമി ന ഗന്തവ്യമിതോ വനമ് ॥ 24 ॥

ത്വദ്വിയോഗാന്ന മേ കാര്യം ജീവിതേന സുഖേന വാ ।

ത്വയാ സഹ മമ ശ്രേയസ്തൃണാനാമപി ഭക്ഷണമ് ॥ 25 ॥

യദി ത്വം യാസ്യസി വനം ത്യക്ത്വാ മാം ശോകലാലസാമ് ।

അഹം പ്രായമിഹാസിഷ്യേ ന ഹി ശക്ഷ്യാമി ജീവിതുമ് ॥ 26 ॥

തതസ്ത്വം പ്രാപ്സ്യസേ പുത്ര നിരയം ലോകവിശ്രുതമ് ।

ബ്രഹ്മഹത്യാമിവാധര്മാത്സമുദ്ര സ്സരിതാം പതിഃ ॥ 27 ॥

വിലപന്തീം തഥാ ദീനാം കൌസല്യാം ജനനീം തതഃ ।

ഉവാച രാമോ ധര്മാത്മാ വചനം ധര്മസംഹിതമ് ॥ 28 ॥

നാസ്തി ശക്തിഃ പിതുര്വാക്യം സമതിക്രമിതും മമ ।

പ്രസാദയേ ത്വാം ശിരസാ ഗന്തുമിച്ഛാമ്യഹം വനമ് ॥ 29 ॥

ഋഷിണാ ച പിതുര്വാക്യം കുര്വതാ വ്രതചാരിണാ ।

ഗൌര്ഹതാ ജാനതാ ധര്മം കണ്ഡുനാഽപി വിപശ്ചിതാ ॥ 30 ॥

അസ്മാകം ച കുലേ പൂര്വം സഗരസ്യാജ്ഞയാ പിതുഃ ।

ഖനദ്ഭിസ്സാഗരൈര്ഭൂമിമവാപ്തസ്സുമഹാന്വധഃ ॥ 31 ॥

ജാമദ്ഗ്ന്യേന രാമേണ രേണുകാ ജനനീ സ്വയമ് ।

കൃത്താ പരശുനാഽരണ്യേ പിതുര്വചനകാരിണാ ॥ 32 ॥

ഏതൈരന്യൈശ്ച ബഹുഭിര്ദേവി ദേവസമൈഃ കൃതമ് ।

പിതുര്വചനമക്ലീബം കരിഷ്യാമി പിതുര്ഹിതമ് ॥ 33 ॥

ന ഖല്വേതന്മയൈകേന ക്രിയതേ പിതൃശാസനമ് ।

ഏതൈരപി കൃതം ദേവി യേ മയാ തവ കീര്തിതാഃ ॥ 34 ॥

നാഹം ധര്മമപൂര്വം തേ പ്രതികൂലം പ്രവര്തയേ ।

പൂര്വൈരയമഭിപ്രേതോ ഗതോ മാര്ഗോഽനുഗമ്യതേ ॥ 35 ॥

തദേതത്തു മയാ കാര്യം ക്രിയതേ ഭുവി നാന്യഥാ ।

പിതുര്ഹി വചനം കുര്വന്ന കശ്ചിന്നാമ ഹീയതേ ॥ 36 ॥

താമേവമുക്ത്വാ ജനനീം ലക്ഷ്മണം പുനരബ്രവീത് ।

വാക്യം വാക്യവിദാം ശ്രേഷ്ഠശ്ശ്രേഷ്ഠസ്സര്വധനുഷ്മതാമ് ॥ 37 ॥

തവ ലക്ഷ്മണ ജാനാമി മയി സ്നേഹമനുത്തമമ് ।

വിക്രമം ചൈവ സത്ത്വം ച തേജശ്ച സുദുരാസദമ് ॥ 38 ॥

മമ മാതുര്മഹദ്ദുഃഖമതുലം ശുഭലക്ഷണ ।

അഭിപ്രായമവിജ്ഞായ സത്യസ്യ ച ശമസ്യ ച ॥ 39 ॥

ധര്മോ ഹി പരമോ ലോകേ ധര്മേ സത്യം പ്രതിഷ്ഠിതമ് ।

ധര്മസംശ്രിതമേതച്ച പിതുര്വചനമുത്തമമ് ॥ 40 ॥

സംശ്രുത്യ ച പിതുര്വാക്യം മാതുര്വാ ബ്രാഹ്മണസ്യ വാ ।

ന കര്തവ്യം വൃഥാ വീര ധര്മമാശ്രിത്യ തിഷ്ഠതാ ॥ 41 ॥

സോഽഹം ന ശക്ഷ്യാമി പിതുര്നിയോഗമതിവര്തിതുമ് ।

പിതുര്ഹിവചനാദ്വീര കൈകേയ്യാഽഹം പ്രചോദിതഃ ॥ 42 ॥

തദേതാം വിസൃജാനാര്യാം ക്ഷത്രധര്മാശ്രിതാം മതിമ് ।

ധര്മമാശ്രയ മാ തൈക്ഷ്ണ്യം മദ്ബുദ്ധിരനുഗമ്യതാമ് ॥ 43 ॥

തമേവമുത്ത്വാ സൌഹാര്ദാദ്ഭ്രാതരം ലക്ഷ്മണാഗ്രജഃ ।

ഉവാച ഭൂയഃ കൌസല്യാം പ്രാഞ്ജലിശ്ശിരസാനതഃ ॥ 44 ॥

അനുമന്യസ്വ മാം ദേവി ഗമിഷ്യന്തമിതോ വനമ് ।

ശാപിതാഽസി മമ പ്രാണൈഃ കുരു സ്വസ്ത്യയനാനി മേ ॥ 45 ॥

തീര്ണപ്രതിജ്ഞശ്ച വനാത്പുനരേഷ്യാമ്യഹം പുരീമ് ।

യയാതിരിവ രാജര്ഷിഃപുരാ ഹിത്വാ പുനര്ദിവമ് ॥ 46 ॥

ശോകസ്സന്ധാര്യതാം മാത ര്ഹൃദയേ സാധു മാ ശുചഃ ।

വനവാസാദിഹൈഷ്യാമി പുനഃ കൃത്വാ പിതുര്വചഃ ॥ 47 ॥

ത്വയാ മയാ ച വൈദേഹ്യാ ലക്ഷ്മണേന സുമിത്രയാ ।

പിതുര്നിയോഗേ സ്ഥാതവ്യമേഷ ധര്മസ്സനാതനഃ ॥ 48 ॥

അമ്ബ സംഹൃത്യ സമ്ഭാരാന് ദുഃഖം ഹൃദി നിഗൃഹ്യ ച ।

വനവാസകൃതാ ബുദ്ധിര്മമ ധര്മ്യാഽനു വര്ത്യതാമ് ॥ 49 ॥

ഏതദ്വചസ്തസ്യ നിശമ്യ മാതാ സുധര്മ്യമവ്യഗ്രമവിക്ലബം ച ।

മൃതേവ സഞ്ജ്ഞാം പ്രതിലഭ്യ ദേവീ സമീക്ഷ്യ രാമം പുനരിത്യുവാച ॥ 50 ॥

യഥൈവ തേ പുത്ര പിതാ തഥാഽഹം ഗുരു സ്സ്വധര്മേണ സുഹൃത്തയാ ച ।

ന ത്വാഽനുജാനാമി ന മാം വിഹായ സുദുഃഖിതാമര്ഹസി ഗന്തുമേവമ് ॥ 51 ॥

കിം ജീവിതേനേഹ വിനാ ത്വയാ മേ ലോകേന വാ കിം സ്വധയാഽമൃതേന ।

ശ്രേയോ മുഹൂര്തം തവ സന്നിധാനം മമേഹ കൃത്സ്നാദപി ജീവലോകാത് ॥ 52 ॥

നരൈരിവോല്കാഭിരപോഹ്യമാനോ മഹാഗജോഽധ്വാനമനുപ്രവിഷ്ടഃ ।

ഭൂയഃ പ്രജജ്വാല വിലാപമേവം നിശമ്യ രാമഃ കരുണം ജനന്യാഃ ॥ 53 ॥

സ മാതരം ചൈവ വിസഞ്ജ്ഞകല്പാ മാര്തം ച സൌമിത്രിമഭിപ്രതപ്തമ് ।

ധര്മേ സ്ഥിതോ ധര്മ്യമുവാച വാക്യം യഥാ സ ഏവാര്ഹതി തത്ര വക്തുമ് ॥ 54 ॥

അഹം ഹി തേ ലക്ഷ്മണ നിത്യമേവ ജാനാമി ഭക്തിം ച പരാക്രമം ച ।

മമ ത്വഭിപ്രായമസന്നിരീക്ഷ്യ മാത്രാ സഹാഭ്യര്ദസി മാം സുദുഃഖമ് ॥ 55 ॥

ധര്മാര്ഥകാമാഃ ഖലു താത ലോകേ സമീക്ഷിതാ ധര്മഫലോദയേഷു ।

തേ തത്ര സര്വേ സ്യുരസംശയം മേ ഭാര്യേവ വശ്യാഽഭിമതാ സുപുത്രാ ॥ 56 ॥

യസ്മിംസ്തു സര്വേ സ്യുരസന്നിവിഷ്ടാ ധര്മോ യത സ്സ്യാത്തദുപക്രമേത ।

ദ്വേഷ്യോ ഭവത്യര്ഥപരോ ഹി ലോകേ കാമാത്മതാ ഖല്വപി ന പ്രശസ്താ ॥ 57 ॥

ഗുരുശ്ച രാജാ ച പിതാ ച വൃദ്ധഃ ക്രോധാത്പ്രഹര്ഷാദ്യദി വാഽപി കാമാത് ।

യദ്വ്യാദിശേത്കാര്യമവേക്ഷ്യ ധര്മം കസ്തന്ന കുര്യാദനൃശംസവൃത്തിഃ ॥ 58 ॥

സ വൈ ന ശക്നോമി പിതുഃ പ്രതിജ്ഞാ മിമാമകര്തും സകലാം യഥാവത് ।

സ ഹ്യാവയോസ്താത ഗുരുര്നിയോഗേ ദേവ്യാശ്ച ഭര്താ സ ഗതി സ്സധര്മഃ ॥ 59 ॥

തസ്മിന്പുനര്ജീവതി ധര്മരാജേ വിശേഷതസ്സ്വേ പഥി വര്തമാനേ ।

ദേവീ മയാ സാര്ധമിതോഽപഗച്ഛേത് കഥം സ്വിദന്യാ വിധവേവ നാരീ ॥ 60 ॥

സാ മാഽനുമന്യസ്വ വനം വ്രജന്തം കുരുഷ്വ ന സ്സ്വസ്ത്യയനാനി ദേവി ।

യഥാ സമാപ്തേ പുനരാവ്രജേയം യഥാ ഹി സത്യേന പുനര്യയാതിഃ ॥ 61 ॥

യശോ ഹ്യഹം കേവലരാജ്യകാരണാ ന്ന പൃഷ്ഠതഃ കര്തുമലം മഹോദയമ് ।

അദീര്ഘകാലേ ന തു ദേവി ജീവിതേ വൃണേഽവരാമദ്യ മഹീമധര്മതഃ ॥ 62 ॥

പ്രസാദയന്നരവൃഷഭ സ്സമാതരം പരാക്രമാജ്ജിഗമിഷുരേവ ദണ്ഡകാന് ।

അഥാനുജം ഭൃശമനുശാസ്യ ദര്ശനം ചകാര താം ഹൃദി ജനനീം പ്രദക്ഷിണമ് ॥ 63 ॥

ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകവിംശസ്സര്ഗഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekaviṃśassargaḥ |

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |

uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 1 ||

na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |

tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2 ||

viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |

nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānassamanmathaḥ || 3 ||

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham |

yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 4 ||

na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |

svamitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 5 ||

devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |

avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt || 6 ||

tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥpunarbālyamupeyuṣaḥ |

putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran || 7 ||

yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |

tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 8 ||

mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |

ka ssamartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 9 ||

nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayodhyāṃ manujarṣabha |

kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 10 ||

bharatasyātha pakṣyo vā yo vā'sya hitamicchati |

sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 11 ||

protsāhito'yaṃ kaikeyyā sa duṣṭo yadi naḥ pitā |

amitrabhūto nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi || 12 ||

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |

utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam || 13 ||

balameṣa kimāśritya hetuṃ vāpuruṣarṣabha |

dātumicchati kaikeyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava || 14 ||

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |

kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 15 ||

anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |

satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 16 ||

dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyati |

praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 17 ||

harāmi vīryādduḥkhaṃ te tama ssūrya ivoditaḥ |

devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 18 ||

etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |

uvāca rāmaṃ kauśalyā rudantī śokalālasā || 19 ||

bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |

yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rocate || 20 ||

na cādharmyaṃ vaca śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |

vihāya śokasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 21 ||

dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |

śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 22 ||

śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |

pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 23 ||

yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā'smyaham |

tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 24 ||

tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |

tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 25 ||

yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |

ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 26 ||

tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |

brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ || 27 ||

vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |

uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 28 ||

nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |

prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 29 ||

ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |

gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaścitā || 30 ||

asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |

khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ || 31 ||

jāmadgnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |

kṛttā paraśunā'raṇye piturvacanakāriṇā || 32 ||

etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |

piturvacanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam || 33 ||

na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |

etairapi kṛtaṃ devi ye mayā tava kīrtitāḥ || 34 ||

nāhaṃ dharmamapūrvaṃ te pratikūlaṃ pravartaye |

pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 35 ||

tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |

piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 36 ||

tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |

vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaśśreṣṭhassarvadhanuṣmatām || 37 ||

tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |

vikramaṃ caiva sattvaṃ ca tejaśca sudurāsadam || 38 ||

mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa |

abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 39 ||

dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |

dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 40 ||

saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |

na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 41 ||

so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |

piturhivacanādvīra kaikeyyā'haṃ pracoditaḥ || 42 ||

tadetāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |

dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 43 ||

tamevamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |

uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ || 44 ||

anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |

śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me || 45 ||

tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm |

yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam || 46 ||

śokassandhāryatāṃ māta rhṛdaye sādhu mā śucaḥ |

vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ || 47 ||

tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |

piturniyoge sthātavyameṣa dharmassanātanaḥ || 48 ||

amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya ca |

vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām || 49 ||

etadvacastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ ca |

mṛteva sañjñāṃ pratilabhya devī samīkṣya rāmaṃ punarityuvāca || 50 ||

yathaiva te putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmeṇa suhṛttayā ca |

na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumevam || 51 ||

kiṃ jīviteneha vinā tvayā me lokena vā kiṃ svadhayā'mṛtena |

śreyo muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mameha kṛtsnādapi jīvalokāt || 52 ||

narairivolkābhirapohyamāno mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |

bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ || 53 ||

sa mātaraṃ caiva visañjñakalpā mārtaṃ ca saumitrimabhiprataptam |

dharme sthito dharmyamuvāca vākyaṃ yathā sa evārhati tatra vaktum || 54 ||

ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityameva jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |

mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham || 55 ||

dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |

te tatra sarve syurasaṃśayaṃ me bhāryeva vaśyā'bhimatā suputrā || 56 ||

yasmiṃstu sarve syurasanniviṣṭā dharmo yata ssyāttadupakrameta |

dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke kāmātmatā khalvapi na praśastā || 57 ||

guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ krodhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt |

yadvyādiśetkāryamavekṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ || 58 ||

sa vai na śaknomi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat |

sa hyāvayostāta gururniyoge devyāśca bhartā sa gati ssadharmaḥ || 59 ||

tasminpunarjīvati dharmarāje viśeṣatassve pathi vartamāne |

devī mayā sārdhamito'pagacchet kathaṃ svidanyā vidhaveva nārī || 60 ||

sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni devi |

yathā samāpte punarāvrajeyaṃ yathā hi satyena punaryayātiḥ || 61 ||

yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |

adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 62 ||

prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |

athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 63 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||