2.100 Ayodhyakanda - Shatatama Sargah

ॐ

2.100 അയോധ്യാകാണ്ഡ - ശതതമ സര്ഗഃ

Valmiki Malayalam

ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।

അഥ ശതതമസ്സര്ഗഃ ।

ജടിലം ചീരവസനം പ്രാഞ്ജലിം പതിതം ഭുവി ।

ദദര്ശ രാമോ ദുര്ദര്ശം യുഗാന്തേ ഭാസ്കരംയഥാ ॥ 1 ॥

കഥഞ്ചിദഭിവിജ്ഞായ വിവര്ണവദനം കൃശമ് ।

ഭ്രാതരം ഭരതം രാമഃ പരിജഗ്രാഹ ബാഹുനാ ॥ 2 ॥

ആഘ്രായ രാമസ്തം മൂര്ധ്നി പരിഷ്വജ്യ ച രാഘവഃ ।

അങ്കേ ഭരതമാരോപ്യ പര്യപൃച്ഛത്സമാഹിതഃ ॥ 3 ॥

ക്വ നു തേഽഭൂത്പിതാ താത യദരണ്യം ത്വമാഗതഃ ।

ന ഹി ത്വം ജീവതസ്തസ്യ വനമാഗന്തുമര്ഹസി ॥ 4 ॥

ചിരസ്യ ബത പശ്യാമി ദൂരാദ്ഭരതമാഗതമ് ।

ദുഷ്പ്രതീകമരണ്യേഽസ്മിന് കിം താത വനമാഗതഃ ॥ 5 ॥

കച്ചിദ്ധാരയതേ താത രാജാ യത്ത്വമിഹാഽഗതഃ ।

കച്ചിന്ന ദീന സ്സഹസാ രാജാ ലോകാന്തരം ഗതഃ ॥ 6 ॥

കച്ചിത്സൌമ്യ ന തേ രാജ്യം ഭ്രഷ്ടം ബാലസ്യ ശാശ്വതമ് ।

കച്ചിച്ഛുശ്രൂഷസേ താത പിതരം സത്യവിക്രമമ് ॥ 7 ॥

കച്ചിദ്ധശരഥോ രാജാ കുശലീ സത്യസംങ്ഗരഃ ।

രാജസൂയാശ്വമേധാനാമാഹര്താ ധര്മനിശ്ചയഃ ॥ 8 ॥

സ കച്ചിദ്ബ്രാഹ്മണോ വിദ്വാന് ധര്മനിത്യോ മഹാദ്യുതിഃ ।

ഇക്ഷ്വാകൂണാമുപാധ്യായോ യഥാവത്താത പൂജ്യതേ ॥ 9 ॥

സാ താത കച്ചിത്കൌസല്യാ സുമിത്രാ ച പ്രജാവതീ ।

സുഖിനീ കച്ചിദാര്യാ ച ദേവീ നന്ദതി കൈകയീ ॥ 10 ॥

കച്ചിദ്വിനയസമ്പന്നഃ കുലപുത്രോ ബഹുശ്രുതഃ ।

അനസൂയുരനുദ്രഷ്ടാ സത്കൃതസ്തേ പുരോഹിതഃ ॥ 11 ॥

കച്ചിദഗ്നിഷു തേ യുക്തോ വിധിജ്ഞോ മതിമാനൃജുഃ ।

ഹുതം ച ഹോഷ്യമാണം ച കാലേ വേദയതേ സദാ ॥ 12 ॥

കച്ചിദ്ദേവാന്പിത്രൂന് മാതൃര്ഗുരൂന്പിതൃസമാനപി ।

വൃദ്ധാംശ്ച താത വൈദ്യാംശ്ച ബ്രാഹ്മണാംശ്ചാഭിമന്യസേ ॥ 13 ॥

ഇഷ്വസ്ത്രവരസമ്പന്നമര്ഥശാസ്ത്ര വിശാരദമ് ।

സുധന്വാനമുപാധ്യായം കച്ചിത്ത്വം താത മന്യസേ ॥ 14 ॥

കച്ചിദാത്മസമാ ശ്ശൂരാ ശ്ശ്രുതവന്തോ ജിതേന്ദ്രിയാഃ ।

കുലീനാശ്ചേങ്ഗിതജ്ഞാശ്ച കൃതാസ്തേ താത മന്ത്രിണഃ ॥ 15 ॥

മന്ത്രോ വിജയമൂലം ഹി രാജ്ഞാം ഭവതി രാഘവ ।

സുസംവൃതോ മന്ത്രധരൈരമാത്യൈ ശ്ശാസ്ത്രകോവിദൈഃ ॥ 16 ॥

കച്ചിന്നിദ്രാവശം നൈഷീഃ കച്ചിത് കാലേഽവബുധ്യസേ ।

കച്ചിച്ചാപരരാത്രേഷു ചിന്തിയസ്യര്ഥനൈപുണമ് ॥ 17 ॥

കച്ചിന്മന്ത്രയസേ നൈകഃ കച്ചിന്ന ബഹുഭിസ്സഹ ।

കച്ചിത്തേ മന്ത്രിതോ മന്ത്രോ രാഷ്ട്രം ന പരിധാവതി ॥ 18 ॥

കച്ചിദര്ഥം വിനിശ്ചിത്യ ലഘുമൂലം മഹോദയമ് ।

ക്ഷിപ്രമാരഭസേ കര്തും ന ദീര്ഘയസി രാഘവ ॥ 19 ॥

കച്ചിത്തു സുകൃതാന്യേവ കൃതരൂപാണി വാ പുനഃ ।

വിദുസ്തേ സര്വകാര്യാണി ന കര്തവ്യാനി പാര്ഥിവാഃ ॥ 20 ॥

കച്ചിന്നതര്കൈര്യുക്ത്യാ വാ യേ ചാപ്യപരികീര്തിതാഃ ।

ത്വയാ വാ തവാമാത്യൈര്ബുധ്യതേ താത മന്ത്രിതമ് ॥ 21 ॥

കച്ചിത്സഹസ്രാന്മൂര്ഖാണാമേകമിച്ഛസി പണ്ഡിതമ് ।

പണ്ഡിതോ ഹ്യര്ഥകൃച്ഛ്രേഷു കുര്യാന്നിശ്രേയസം മഹത് ॥ 22 ॥

സഹസ്രാണ്യപി മൂര്ഖാണാം യുദ്യുപാസ്തേ മഹീപതിഃ ।

അഥവാപ്യയുതാന്യേവ നാസ്തി തേഷു സഹായതാ ॥ 23 ॥

ഏകോഽപ്യമാത്യോ മേധാവീ ശൂരോ ദക്ഷോ വിചക്ഷണഃ ।

രാജാനം രാജപുത്രം വാ പ്രാപയേന്മഹതീം ശ്രിയമ് ॥ 24 ॥

കച്ചിന്മുഖ്യാ മഹാത്സ്വേവ മധ്യമേഷു ച മധ്യമാഃ ।

ജഘന്യാശ്ച ജഘന്യേഷു ഭൃത്യാഃ കര്മസു യോജിതാഃ ॥ 25 ॥

അമാത്യാനുപധാതീതാന്പിതൃപൈതാമഹാഞ്ഛുചീന് ।

ശ്രേഷ്ഠാഞ്ഛ്രേഷ്ഠേഷുകച്ചിത്വം നിയോജയസി കര്മസു ॥ 26 ॥

കച്ചിന്നോഗ്രേണ ദണ്ഡേന ഭൃശമുദ്വേജിതപ്രജമ് ।

രാഷ്ട്രം തവാനുജാനന്തി മന്ത്രിണഃ കൈകയീസുത ॥ 27 ॥

കച്ചിത്ത്വാം നാവജാനന്തി യാജകാഃ പതിതം യഥാ ।

ഉഗ്രപ്രതിഗ്രഹീതാരം കാമയാനമിവ സ്ത്രിയഃ ॥ 28 ॥

ഉപായകുശലം വൈദ്യം ഭൃത്യസന്ദൂഷണേ രതമ് ।

ശൂരമൈശ്വര്യകാമം ച യോ ന ഹന്തി സ ഹന്യതേ ॥ 29 ॥

കച്ചിദ്ധൃഷ്ടശ്ച ശൂരശ്ച മതിമാന് ധൃതിമാന് ശുചിഃ ।

കുലീനശ്ചാനുരക്തശ്ച ദക്ഷസ്സേനാപതിഃ കൃതഃ ॥ 30 ॥

ബലവന്തശ്ച കച്ചിത്തേ മുഖ്യാ യുധ്ദവിശാരദാഃ ।

ദൃഷ്ടാപദാനാ വിക്രാന്താസ്ത്വയാ സത്കൃത്യമാനിതാഃ ॥ 31 ॥

കച്ചിദ്ബലസ്യ ഭക്തം ച വേതനം ച യഥോചിതമ് ।

സമ്പ്രാപ്തകാലം ദാതവ്യം ദദാസി ന വിലമ്ബസേ ॥ 32 ॥

കാലാതിക്രമണാച്ചൈവ ഭക്തവേതനയോര്ഭൃതാഃ ।

ഭര്തുഃ കുപ്യന്തി ദുഷ്യന്തി സോഽനര്ഥ സ്സുമഹാന് സ്മൃതഃ ॥ 33 ॥

കച്ചിത്സര്വേഽനുരക്താസ്ത്വാം കുലപുത്രാഃ പ്രധാനതഃ ।

കച്ചിത്പ്രാണാം സ്തവാര്ഥേഷു സന്ത്യജന്തി സമാഹിതാഃ ॥ 34 ॥

കച്ചിജ്ജാനപദോ വിദ്വാന്ദക്ഷിണഃ പ്രതിഭാനവാന് ।

യഥോക്തവാദീ ദൂതസ്തേ കൃതോ ഭരത പണ്ഡിതഃ ॥ 35 ॥

കച്ചിദഷ്ടാദശാന്യേഷു സ്വപക്ഷേ ദശ പഞ്ച ച ।

ത്രിഭിസ്ത്രിഭിരവിജ്ഞാതൈര്വേത്സി തീര്ഥാനി ചാരകൈഃ ॥ 36 ॥

കച്ചിദ്വ്യപാസ്താനഹിതാന്പ്രതിയാതാംശ്ച സര്വദാ ।

ദുര്ബലാനനവജ്ഞായ വര്തസേ രിപുസൂദന ॥ 37 ॥

കച്ചിന്ന ലൌകായതികാന്ബ്രാഹ്മണാംസ്താത സേവസേ ।

അനര്ഥകുശലാ ഹ്യേതേ ബാലാഃ പണ്ഡിതമാനിനഃ ॥ 38 ॥

ധര്മശാസ്ത്രേഷു മുഖ്യേഷു വിദ്യമാനേഷു ദുര്ബുധാഃ ।

ബുദ്ധിമാന്വീക്ഷികീം പ്രാപ്യ നിരര്ഥം പ്രവദന്തി തേ ॥ 39 ॥

വീരൈരധ്യുഷിതാം പൂര്വമസ്മാകം താത പൂര്വകൈഃ ।

സത്യനാമാം ദൃഢ ദ്വാരാം ഹസ്ത്യശ്വരഥസങ്കുലാമ് ॥ 40 ॥

ബ്രാഹ്മണൈഃ ക്ഷത്രിയൈര്വൈശ്യൈ സ്സ്വകര്മനിരതൈസ്സദാ ।

ജിതേന്ദ്രിയൈര്മഹോത്സാഹൈര്വൃതാമാര്യൈ സ്സഹസ്രശഃ ॥ 41 ॥

പ്രാസാദൈര്വിവിധാകാരൈര്വൃതാം വൈദ്യജനാകുലാമ് ।

കച്ചിത്സുമുദിതാം സ്ഫീതാമയോധ്യാം പരിരക്ഷസി ॥ 42 ॥

കച്ചിച്ചൈത്യശതൈര്ജുഷ്ട സ്സുനിവിഷ്ടജനാകുലഃ ।

ദേവസ്ഥാനൈഃ പ്രപാഭിശ്ച തടാകൈശ്ചോപശോഭിതഃ ॥ 43 ॥

പ്രഹൃഷ്ടനരനാരീകസ്സമാജോത്സവശോഭിതഃ ।

സുകൃഷ്ടസീമാ പശുമാന്ഹിംസാഭിഃ പരിവര്ജിതഃ ॥ 44 ॥

അദേവമാതൃകോ രമ്യ ശ്ശ്വാപദൈഃ പരിവര്ജിതഃ ।

പരിത്യക്തോ ഭയൈസ്സര്വൈഃ ഖനിഭിശ്ചോപശോഭിതഃ ॥ 45 ॥

വിവര്ജിതോ നരൈഃ പാപൈര്മമ പൂര്വൈ സ്സുരക്ഷിതഃ ।

കച്ചിജ്ജനപദസ്സ്ഫീതഃ സുഖം വസതി രാഘവ ॥ 46 ॥

കച്ചിത്തേ ദയിതാസ്സര്വേ കൃഷിഗോരക്ഷജീവിനഃ ।

വാര്തായാം സംശ്രിതസ്താത ലോകോ ഹി സുഖമേധതേ ॥ 47 ॥

തേഷാം ഗുപ്തിപരീഹാരൈഃ കച്ചിത്തേ ഭരണം കൃതമ് ।

രക്ഷ്യാ ഹി രാജ്ഞാ ധര്മേണ സര്വേ വിഷയവാസിനഃ ॥ 48 ॥

കച്ചിസ്ത്രിയ സ്സാന്ത്വയസി കച്ചിത്താശ്ച സുരക്ഷിതാഃ ।

കച്ചിന്ന ശ്രദ്ധാസ്യാസാം കച്ചിദ്ഗുഹ്യം ന ഭാഷസേ ॥ 49 ॥

കച്ചിന്നാഗവനം ഗുപ്തം കച്ചിത്തേ സന്തി ധേനുകാഃ ।

കച്ചിന്ന ഗണികാശ്വാനാം കുഞ്ജരാണാം ച തൃപ്യസി ॥ 50 ॥

കച്ചിദ്ദര്ശയസേ നിത്യം മനുഷ്യാണാം വിഭൂഷിതമ് ।

ഉത്ഥായോത്ഥായ പൂര്വാഹ്ണേ രാജപുത്ര മഹാപഥേ ॥ 51 ॥

കച്ചിന്ന സര്വേ കര്മാന്താഃ പ്രത്യക്ഷാസ്തേഽവിശങ്കയാ ।

സര്വേ വാ പുനരുത്സൃഷ്ടാ മധ്യമേവാത്ര കാരണമ് ॥ 52 ॥

കച്ചിത്സര്വാണി ദുര്ഗാണി ധനധാന്യായുധോദകൈഃ ।

യന്ത്രൈശ്ച പരിപൂര്ണാനി തഥാ ശില്പിധനുര്ധരൈഃ ॥ 53 ॥

ആയസ്തേ വിപുലഃ കച്ചിത്കച്ചിദല്പതരോ വ്യയഃ ।

അപാത്രേഷു ന തേ കച്ചിത്കോശോ ഗച്ഛതി രാഘവ ॥ 54 ॥

ദേവതാര്ഥേ ച പിത്രര്ഥേബ്രാഹ്മണാഭ്യാഗതേഷു ച ।

യോധേഷു മിത്രവര്ഗേഷു കച്ചിദ്ഗച്ഛതി തേ വ്യയഃ ॥ 55 ॥

കച്ചിദാര്യോ വിശുദ്ധാത്മാ ക്ഷാരിത ശ്ചാപരകര്മണാ ।

അപൃഷ്ട ശ്ശാസ്ത്രകുശലൈര്ന ലോഭാദ്വധ്യതേ ശുചിഃ ॥ 56 ॥

ഗൃഹീതശ്ചൈവ പൃഷ്ടശ്ച കാലേ ദൃഷ്ടസ്സകാരണഃ ।

കച്ചിന്ന മുച്യതേ ചോരോ ധനലോഭാന്നരര്ഷഭ ॥ 57 ॥

വ്യസനേ കച്ചിദാഢ്യസ്യ ദുര്ഗതസ്യ ച രാഘവ ।

അര്ഥം വിരാഗാഃ പശ്യന്തി തവാമാത്യാ ബഹുശ്രുതാഃ ॥ 58 ॥

യാനി മിഥ്യാഭിശസ്താനാം പതന്ത്യശ്രൂണി രാഘവ ।

താനി പുത്രാന്പശൂന്ഘ്നന്തി പ്രീത്യര്ഥമനുശാസതഃ ॥ 59 ॥

കച്ചിദ്വൃദ്ധാംശ്ച ബാലാംശ്ച വൈദ്യാമുഖ്യാംശ്ച രാഘവ ।

ദാനേന മനസാ വാചാ ത്രിഭിരേതൈര്ബുഭൂഷസേ ॥ 60 ॥

കച്ചിദ്ഗുരൂംശ്ച വൃദ്ധാംശ്ച താപസാന് ദേവതാതിഥീന് ।

ചൈത്യാംശ്ച സര്വാന്സിധ്ദാര്ഥാന്ബ്രാഹ്മണാംശ്ച നമസ്യസി ॥ 61 ॥

കച്ചിദര്ഥേന വാ ധര്മമര്ഥം ധര്മേണ വാ പുനഃ ।

ഉഭൌ വാ പ്രീതിലോഭേന കാമേന ച ന ബാധസേ ॥ 62 ॥

കച്ചിദര്ഥം ച ധര്മം ച കാമം ച ജയതാം വര ।

വിഭജ്യ കാലേ കാലജ്ഞ സര്വാന്വരദ സേവസേ ॥ 63 ॥

കച്ചിത്തേ ബ്രാഹ്മണാ ശ്ശര്മ സര്വശാസ്ത്രാര്ഥകോവിദാഃ ।

ആശംസന്തേ മഹാപ്രാജ്ഞ പൌരജാനപദൈസ്സഹ ॥ 64 ॥

നാസ്തിക്യമനൃതം ക്രോധം പ്രമാദം ദീര്ഘസൂത്രതാമ് ।

അദര്ശനം ജ്ഞാനവതാമാലസ്യം പഞ്ചവൃത്തിതാമ് ॥ 65 ॥

ഏകചിന്തനമര്ഥാനാമനര്ഥജ്ഞൈശ്ച മന്ത്രണമ് ।

നിശ്ചിതാനാമനാരമ്ഭം മന്ത്രസ്യാപരിരക്ഷണമ് ॥ 66 ॥

മങ്ഗലാദ്യപ്രയോഗം ച പ്രത്യുത്ഥാനം ച സര്വതഃ ।

കച്ചിത്വം വര്ജയസ്യേതാന്രാജദോഷാംശ്ചതുര്ദശ ॥ 67 ॥

ദശപഞ്ചചതുര്വര്ഗാന്സപ്തവര്ഗം ച തത്ത്വതഃ ।

അഷ്ടവര്ഗം ത്രിവര്ഗം ച വിദ്യാസ്തിസ്രശ്ച രാഘവ ॥ 68 ॥

ഇന്ദ്രിയാണാം ജയം ബുദ്ധ്യാ ഷാഡ്ഗുണ്യം ദൈവമാനുഷമ് ।

കൃത്യം വിംശതിവര്ഗം ച തഥാ പ്രകൃതിമണ്ഡലമ് ॥ 69 ॥

യാത്രാദണ്ഡവിധാനം ച ദ്വിയോനീ സന്ധിവിഗ്രഹൌ ।

കച്ചിദേതാന്മഹാപ്രാജ്ഞ യഥാവദനുമന്യസേ ॥ 70 ॥

മന്ത്രിഭിസ്ത്വം യഥോദ്ദിഷ്ടൈശ്ചതുര്ഭിസ്ത്രിഭിരേവ വാ ।

കച്ചിത്സമസ്തൈര്വ്യസ്തൈശ്ച മന്ത്രം മന്ത്രയസേ മിഥഃ ॥ 71 ॥

കച്ചിത്തേ സഫലാ വേദാഃ കച്ചിത്തേ സഫലാഃ ക്രിയാഃ ।

കച്ചിത്തേ സഫലാ ദാരാഃ കച്ചിത്തേ സഫലം ശ്രുതമ് ॥ 72 ॥

കച്ചിദേഷൈവ തേ ബുദ്ധിര്യഥോക്താ മമ രാഘവ ।

ആയുഷ്യാ ച യശസ്യാ ച ധര്മകാമാര്ഥ സംഹിതാ ॥ 73 ॥

യാം വൃത്തിം വര്തതേ താതോ യാം ച നഃ പ്രപിതാമഹാഃ ।

താം വൃത്തിം വര്തസേ കച്ചിദ്യാച സത്പഥഗാ ശുഭാ ॥ 74 ॥

കച്ചിത്സ്വാദു കൃതം ഭോജ്യമേകോ നാശ്നാസി രാഘവ ।

കച്ചിദാശംസമാനേഭ്യോ മിത്രേഭ്യ സ്സമ്പ്രയച്ഛസി ॥ 75 ॥

രാജാ തു ധര്മേണ ഹി പാലയിത്വാ മഹാമതിര്ദണ്ഡധരഃ പ്രജാനാമ് ।

അവാപ്യ കൃത്സ്നാം വസുധാം യഥാവദിതശ്ച്യുത സ്സ്വര്ഗമുപൈതി വിദ്വാന് ॥ 76 ॥

ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ശതതമസ്സര്ഗഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha śatatamassargaḥ |

jaṭilaṃ cīravasanaṃ prāñjaliṃ patitaṃ bhuvi |

dadarśa rāmo durdarśaṃ yugānte bhāskaraṃyathā || 1 ||

kathañcidabhivijñāya vivarṇavadanaṃ kṛśam |

bhrātaraṃ bharataṃ rāmaḥ parijagrāha bāhunā || 2 ||

āghrāya rāmastaṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ |

aṅke bharatamāropya paryapṛcchatsamāhitaḥ || 3 ||

kva nu te'bhūtpitā tāta yadaraṇyaṃ tvamāgataḥ |

na hi tvaṃ jīvatastasya vanamāgantumarhasi || 4 ||

cirasya bata paśyāmi dūrādbharatamāgatam |

duṣpratīkamaraṇye'smin kiṃ tāta vanamāgataḥ || 5 ||

kacciddhārayate tāta rājā yattvamihā'gataḥ |

kaccinna dīna ssahasā rājā lokāntaraṃ gataḥ || 6 ||

kaccitsaumya na te rājyaṃ bhraṣṭaṃ bālasya śāśvatam |

kaccicchuśrūṣase tāta pitaraṃ satyavikramam || 7 ||

kacciddhaśaratho rājā kuśalī satyasaṃṅgaraḥ |

rājasūyāśvamedhānāmāhartā dharmaniścayaḥ || 8 ||

sa kaccidbrāhmaṇo vidvān dharmanityo mahādyutiḥ |

ikṣvākūṇāmupādhyāyo yathāvattāta pūjyate || 9 ||

sā tāta kaccitkausalyā sumitrā ca prajāvatī |

sukhinī kaccidāryā ca devī nandati kaikayī || 10 ||

kaccidvinayasampannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ |

anasūyuranudraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ || 11 ||

kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥ |

hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā || 12 ||

kacciddevānpitrūn mātṛrgurūnpitṛsamānapi |

vṛddhāṃśca tāta vaidyāṃśca brāhmaṇāṃścābhimanyase || 13 ||

iṣvastravarasampannamarthaśāstra viśāradam |

sudhanvānamupādhyāyaṃ kaccittvaṃ tāta manyase || 14 ||

kaccidātmasamā śśūrā śśrutavanto jitendriyāḥ |

kulīnāśceṅgitajñāśca kṛtāste tāta mantriṇaḥ || 15 ||

mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava |

susaṃvṛto mantradharairamātyai śśāstrakovidaiḥ || 16 ||

kaccinnidrāvaśaṃ naiṣīḥ kaccit kāle'vabudhyase |

kacciccāpararātreṣu cintiyasyarthanaipuṇam || 17 ||

kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhissaha |

kaccitte mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati || 18 ||

kaccidarthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam |

kṣipramārabhase kartuṃ na dīrghayasi rāghava || 19 ||

kaccittu sukṛtānyeva kṛtarūpāṇi vā punaḥ |

viduste sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ || 20 ||

kaccinnatarkairyuktyā vā ye cāpyaparikīrtitāḥ |

tvayā vā tavāmātyairbudhyate tāta mantritam || 21 ||

kaccitsahasrānmūrkhāṇāmekamicchasi paṇḍitam |

paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānniśreyasaṃ mahat || 22 ||

sahasrāṇyapi mūrkhāṇāṃ yudyupāste mahīpatiḥ |

athavāpyayutānyeva nāsti teṣu sahāyatā || 23 ||

eko'pyamātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇaḥ |

rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam || 24 ||

kaccinmukhyā mahātsveva madhyameṣu ca madhyamāḥ |

jaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ || 25 ||

amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñchucīn |

śreṣṭhāñchreṣṭheṣukaccitvaṃ niyojayasi karmasu || 26 ||

kaccinnogreṇa daṇḍena bhṛśamudvejitaprajam |

rāṣṭraṃ tavānujānanti mantriṇaḥ kaikayīsuta || 27 ||

kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā |

ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ || 28 ||

upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasandūṣaṇe ratam |

śūramaiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa hanyate || 29 ||

kacciddhṛṣṭaśca śūraśca matimān dhṛtimān śuciḥ |

kulīnaścānuraktaśca dakṣassenāpatiḥ kṛtaḥ || 30 ||

balavantaśca kaccitte mukhyā yudhdaviśāradāḥ |

dṛṣṭāpadānā vikrāntāstvayā satkṛtyamānitāḥ || 31 ||

kaccidbalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam |

samprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase || 32 ||

kālātikramaṇāccaiva bhaktavetanayorbhṛtāḥ |

bhartuḥ kupyanti duṣyanti so'nartha ssumahān smṛtaḥ || 33 ||

kaccitsarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ |

kaccitprāṇāṃ stavārtheṣu santyajanti samāhitāḥ || 34 ||

kaccijjānapado vidvāndakṣiṇaḥ pratibhānavān |

yathoktavādī dūtaste kṛto bharata paṇḍitaḥ || 35 ||

kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca |

tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ || 36 ||

kaccidvyapāstānahitānpratiyātāṃśca sarvadā |

durbalānanavajñāya vartase ripusūdana || 37 ||

kaccinna laukāyatikānbrāhmaṇāṃstāta sevase |

anarthakuśalā hyete bālāḥ paṇḍitamāninaḥ || 38 ||

dharmaśāstreṣu mukhyeṣu vidyamāneṣu durbudhāḥ |

buddhimānvīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti te || 39 ||

vīrairadhyuṣitāṃ pūrvamasmākaṃ tāta pūrvakaiḥ |

satyanāmāṃ dṛḍha dvārāṃ hastyaśvarathasaṅkulām || 40 ||

brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyai ssvakarmanirataissadā |

jitendriyairmahotsāhairvṛtāmāryai ssahasraśaḥ || 41 ||

prāsādairvividhākārairvṛtāṃ vaidyajanākulām |

kaccitsumuditāṃ sphītāmayodhyāṃ parirakṣasi || 42 ||

kacciccaityaśatairjuṣṭa ssuniviṣṭajanākulaḥ |

devasthānaiḥ prapābhiśca taṭākaiścopaśobhitaḥ || 43 ||

prahṛṣṭanaranārīkassamājotsavaśobhitaḥ |

sukṛṣṭasīmā paśumānhiṃsābhiḥ parivarjitaḥ || 44 ||

adevamātṛko ramya śśvāpadaiḥ parivarjitaḥ |

parityakto bhayaissarvaiḥ khanibhiścopaśobhitaḥ || 45 ||

vivarjito naraiḥ pāpairmama pūrvai ssurakṣitaḥ |

kaccijjanapadassphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava || 46 ||

kaccitte dayitāssarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ |

vārtāyāṃ saṃśritastāta loko hi sukhamedhate || 47 ||

teṣāṃ guptiparīhāraiḥ kaccitte bharaṇaṃ kṛtam |

rakṣyā hi rājñā dharmeṇa sarve viṣayavāsinaḥ || 48 ||

kaccistriya ssāntvayasi kaccittāśca surakṣitāḥ |

kaccinna śraddhāsyāsāṃ kaccidguhyaṃ na bhāṣase || 49 ||

kaccinnāgavanaṃ guptaṃ kaccitte santi dhenukāḥ |

kaccinna gaṇikāśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi || 50 ||

kacciddarśayase nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam |

utthāyotthāya pūrvāhṇe rājaputra mahāpathe || 51 ||

kaccinna sarve karmāntāḥ pratyakṣāste'viśaṅkayā |

sarve vā punarutsṛṣṭā madhyamevātra kāraṇam || 52 ||

kaccitsarvāṇi durgāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ |

yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ || 53 ||

āyaste vipulaḥ kaccitkaccidalpataro vyayaḥ |

apātreṣu na te kaccitkośo gacchati rāghava || 54 ||

devatārthe ca pitrarthebrāhmaṇābhyāgateṣu ca |

yodheṣu mitravargeṣu kaccidgacchati te vyayaḥ || 55 ||

kaccidāryo viśuddhātmā kṣārita ścāparakarmaṇā |

apṛṣṭa śśāstrakuśalairna lobhādvadhyate śuciḥ || 56 ||

gṛhītaścaiva pṛṣṭaśca kāle dṛṣṭassakāraṇaḥ |

kaccinna mucyate coro dhanalobhānnararṣabha || 57 ||

vyasane kaccidāḍhyasya durgatasya ca rāghava |

arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ || 58 ||

yāni mithyābhiśastānāṃ patantyaśrūṇi rāghava |

tāni putrānpaśūnghnanti prītyarthamanuśāsataḥ || 59 ||

kaccidvṛddhāṃśca bālāṃśca vaidyāmukhyāṃśca rāghava |

dānena manasā vācā tribhiretairbubhūṣase || 60 ||

kaccidgurūṃśca vṛddhāṃśca tāpasān devatātithīn |

caityāṃśca sarvānsidhdārthānbrāhmaṇāṃśca namasyasi || 61 ||

kaccidarthena vā dharmamarthaṃ dharmeṇa vā punaḥ |

ubhau vā prītilobhena kāmena ca na bādhase || 62 ||

kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara |

vibhajya kāle kālajña sarvānvarada sevase || 63 ||

kaccitte brāhmaṇā śśarma sarvaśāstrārthakovidāḥ |

āśaṃsante mahāprājña paurajānapadaissaha || 64 ||

nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām |

adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ pañcavṛttitām || 65 ||

ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca mantraṇam |

niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam || 66 ||

maṅgalādyaprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvataḥ |

kaccitvaṃ varjayasyetānrājadoṣāṃścaturdaśa || 67 ||

daśapañcacaturvargānsaptavargaṃ ca tattvataḥ |

aṣṭavargaṃ trivargaṃ ca vidyāstisraśca rāghava || 68 ||

indriyāṇāṃ jayaṃ buddhyā ṣāḍguṇyaṃ daivamānuṣam |

kṛtyaṃ viṃśativargaṃ ca tathā prakṛtimaṇḍalam || 69 ||

yātrādaṇḍavidhānaṃ ca dviyonī sandhivigrahau |

kaccidetānmahāprājña yathāvadanumanyase || 70 ||

mantribhistvaṃ yathoddiṣṭaiścaturbhistribhireva vā |

kaccitsamastairvyastaiśca mantraṃ mantrayase mithaḥ || 71 ||

kaccitte saphalā vedāḥ kaccitte saphalāḥ kriyāḥ |

kaccitte saphalā dārāḥ kaccitte saphalaṃ śrutam || 72 ||

kaccideṣaiva te buddhiryathoktā mama rāghava |

āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārtha saṃhitā || 73 ||

yāṃ vṛttiṃ vartate tāto yāṃ ca naḥ prapitāmahāḥ |

tāṃ vṛttiṃ vartase kaccidyāca satpathagā śubhā || 74 ||

kaccitsvādu kṛtaṃ bhojyameko nāśnāsi rāghava |

kaccidāśaṃsamānebhyo mitrebhya ssamprayacchasi || 75 ||

rājā tu dharmeṇa hi pālayitvā mahāmatirdaṇḍadharaḥ prajānām |

avāpya kṛtsnāṃ vasudhāṃ yathāvaditaścyuta ssvargamupaiti vidvān || 76 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe śatatamassargaḥ ||