Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 36

ॐ

വിദുര നീതി - ഉദ്യോഗ പര്വമ്, അധ്യായഃ 36

Vyasa Malayalam

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി

വിദുരഹിതവാക്യേ ഷട്ത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥

വിദുര ഉവാച ।

അത്രൈവോദാഹരന്തീമമിതിഹാസം പുരാതനമ് ।

ആത്രേയസ്യ ച സംവാദം സാധ്യാനാം ചേതി നഃ ശ്രുതമ് ॥ 1॥

ചരന്തം ഹംസരൂപേണ മഹര്ഷിം സംശിതവ്രതമ് ।

സാധ്യാ ദേവാ മഹാപ്രാജ്ഞം പര്യപൃച്ഛന്ത വൈ പുരാ ॥ 2॥

സാധ്യാ ഊചുഃ ।

സാധ്യാ ദേവാ വയ്മസ്മോ മഹര്ഷേ

ദൃഷ്ട്വാ ഭവന്തം ന ശക്നുമോഽനുമാതുമ് ।

ശ്രുതേന ധീരോ ബുദ്ധിമാംസ്ത്വം മതോ നഃ

കാവ്യാം വാചം വക്തുമര്ഹസ്യുദാരാമ് ॥ 3॥

ഹംസ ഉവാച ।

ഏതത്കാര്യമമരാഃ സംശ്രുതം മേ

ധൃതിഃ ശമഃ സത്യധര്മാനുവൃത്തിഃ ।

ഗ്രന്ഥിം വിനീയ ഹൃദയസ്യ സര്വം

പ്രിയാപ്രിയേ ചാത്മവശം നയീത ॥ 4॥

ആക്രുശ്യമാനോ നാക്രോശേന്മന്യുരേവ തിതിക്ഷിതഃ ।

ആക്രോഷ്ടാരം നിര്ദഹതി സുകൃതം ചാസ്യ വിന്ദതി ॥ 5॥

നാക്രോശീ സ്യാന്നാവമാനീ പരസ്യ

മിത്രദ്രോഹീ നോത നീചോപസേവീ ।

ന ചാതിമാനീ ന ച ഹീനവൃത്തോ

രൂക്ഷാം വാചം രുശതീം വര്ജയീത ॥ 6॥

മര്മാണ്യസ്ഥീനി ഹൃദയം തഥാസൂന്

ഘോരാ വാചോ നിര്ദഹന്തീഹ പുംസാമ് ।

തസ്മാദ്വാചം രുശതീം രൂക്ഷരൂപാം

ധര്മാരാമോ നിത്യശോ വര്ജയീത ॥ 7॥

അരും തുരം പരുഷം രൂക്ഷവാചം

വാക്കണ്ടകൈര്വിതുദന്തം മനുഷ്യാന് ।

വിദ്യാദലക്ഷ്മീകതമം ജനാനാം

മുഖേ നിബദ്ധാം നിരൃതിം വഹന്തമ് ॥ 8॥

പരശ്ചേദേനമധിവിധ്യേത ബാണൈര്

ഭൃശം സുതീക്ഷ്ണൈരനലാര്ക ദീപ്തൈഃ ।

വിരിച്യമാനോഽപ്യതിരിച്യമാനോ

വിദ്യാത്കവിഃ സുകൃതം മേ ദധാതി ॥ 9॥

യദി സന്തം സേവതേ യദ്യസന്തം

തപസ്വിനം യദി വാ സ്തേനമേവ ।

വാസോ യഥാ രങ്ഗ വശം പ്രയാതി

തഥാ സ തേഷാം വശമഭ്യുപൈതി ॥ 10॥

വാദം തു യോ ന പ്രവദേന്ന വാദയേദ്

യോ നാഹതഃ പ്രതിഹന്യാന്ന ഘാതയേത് ।

യോ ഹന്തുകാമസ്യ ന പാപമിച്ഛേത്

തസ്മൈ ദേവാഃ സ്പൃഹയന്ത്യാഗതായ ॥ 11॥

അവ്യാഹൃതം വ്യാഹൃതാച്ഛ്രേയ ആഹുഃ

സത്യം വദേദ്വ്യാഹൃതം തദ്ദ്വിതീയമ് ।

പ്രിയംവദേദ്വ്യാഹൃതം തത്തൃതീയം

ധര്മ്യം വദേദ്വ്യാഹൃതം തച്ചതുര്ഥമ് ॥ 12॥

യാദൃശൈഃ സംവിവദതേ യാദൃശാംശ് ചോപസേവതേ ।

യാദൃഗിച്ഛേച്ച ഭവിതും താദൃഗ്ഭവതി പൂരുഷഃ ॥ 13॥

യതോ യതോ നിവര്തതേ തതസ്തതോ വിമുച്യതേ ।

നിവര്തനാദ്ധി സര്വതോ ന വേത്തി ദുഃഖമണ്വപി ॥ 14॥

ന ജീയതേ നോത ജിഗീഷതേഽന്യാന്

ന വൈരക്കൃച്ചാപ്രതിഘാതകശ് ച ।

നിന്ദാ പ്രശംസാസു സമസ്വഭാവോ

ന ശോചതേ ഹൃഷ്യതി നൈവ ചായമ് ॥ 15॥

ഭാവമിച്ഛതി സര്വസ്യ നാഭാവേ കുരുതേ മതിമ് ।

സത്യവാദീ മൃദുര്ദാന്തോ യഃ സ ഉത്തമപൂരുഷഃ ॥ 16॥

നാനര്ഥകം സാന്ത്വയതി പ്രതിജ്ഞായ ദദാതി ച ।

രാദ്ധാപരാദ്ധേ ജാനാതി യഃ സ മധ്യമപൂരുഷഃ ॥ 17॥

ദുഃശാസനസ്തൂപഹന്താ ന ശാസ്താ

നാവര്തതേ മന്യുവശാത്കൃതഘ്നഃ ।

ന കസ്യ ചിന്മിത്രമഥോ ദുരാത്മാ

കലാശ്ചൈതാ അധമസ്യേഹ പുംസഃ ॥ 18॥

ന ശ്രദ്ദധാതി കല്യാണം പരേഭ്യോഽപ്യാത്മശങ്കിതഃ ।

നിരാകരോതി മിത്രാണി യോ വൈ സോഽധമ പൂരുഷഃ ॥ 19॥

ഉത്തമാനേവ സേവേത പ്രാപ്തേ കാലേ തു മധ്യമാന് ।

അധമാംസ്തു ന സേവേത യ ഇച്ഛേച്ഛ്രേയ ആത്മനഃ ॥ 20॥

പ്രാപ്നോതി വൈ വിത്തമസദ്ബലേന

നിത്യോത്ഥാനാത്പ്രജ്ഞയാ പൌരുഷേണ ।

ന ത്വേവ സമ്യഗ്ലഭതേ പ്രശംസാം

ന വൃത്തമാപ്നോതി മഹാകുലാനാമ് ॥ 21॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച ।

മഹാകുലാനാം സ്പൃഹയന്തി ദേവാ

ധര്മാര്ഥവൃദ്ധാശ്ച ബഹുശ്രുതാശ് ച ।

പൃച്ഛാമി ത്വാം വിദുര പ്രശ്നമേതം

ഭവന്തി വൈ കാനി മഹാകുലാനി ॥ 22॥

വിദുര ഉവാച ।

തമോ ദമോ ബ്രഹ്മവിത്ത്വം വിതാനാഃ

പുണ്യാ വിവാഹാഃ സതതാന്ന ദാനമ് ।

യേഷ്വേവൈതേ സപ്തഗുണാ ഭവന്തി

സമ്യഗ്വൃത്താസ്താനി മഹാകുലാനി ॥ 23॥

യേഷാം ന വൃത്തം വ്യഥതേ ന യോനിര്

വൃത്തപ്രസാദേന ചരന്തി ധര്മമ് ।

യേ കീര്തിമിച്ഛന്തി കുലേ വിശിഷ്ടാം

ത്യക്താനൃതാസ്താനി മഹാകുലാനി ॥ 24॥

അനിജ്യയാവിവാഹൈര്ശ്ച വേദസ്യോത്സാദനേന ച ।

കുലാന്യകുലതാം യാന്തി ധര്മസ്യാതിക്രമേണ ച ॥ 25॥

ദേവ ദ്രവ്യവിനാശേന ബ്രഹ്മ സ്വഹരണേന ച ।

കുലാന്യകുലതാം യാന്തി ബ്രാഹ്മണാതിക്രമേണ ച ॥ 26॥

ബ്രാഹ്മണാനാം പരിഭവാത്പരിവാദാച്ച ഭാരത ।

കുലാന്യകുലതാം യാന്തി ന്യാസാപഹരണേന ച ॥ 27॥

കുലാനി സമുപേതാനി ഗോഭിഃ പുരുഷതോഽശ്വതഃ ।

കുലസങ്ഖ്യാം ന ഗച്ഛന്തി യാനി ഹീനാനി വൃത്തതഃ ॥ 28॥

വൃത്തതസ്ത്വവിഹീനാനി കുലാന്യല്പധനാന്യപി ।

കുലസങ്ഖ്യാം തു ഗച്ഛന്തി കര്ഷന്തി ച മയദ്യശഃ ॥ 29॥

മാ നഃ കുലേ വൈരകൃത്കശ് ചിദസ്തു

രാജാമാത്യോ മാ പരസ്വാപഹാരീ ।

മിത്രദ്രോഹീ നൈകൃതികോഽനൃതീ വാ

പൂര്വാശീ വാ പിതൃദേവാതിഥിഭ്യഃ ॥ 30॥

യശ്ച നോ ബ്രാഹ്മണം ഹന്യാദ്യശ്ച നോ ബ്രാഹ്മണാന്ദ്വിഷേത് ।

ന നഃ സ സമിതിം ഗച്ഛേദ്യശ്ച നോ നിര്വപേത്കൃഷിമ് ॥ 31॥

തൃണാനി ഭൂമിരുദകം വാക്ചതുര്ഥീ ച സൂനൃതാ ।

സതാമേതാനി ഗേഹേഷു നോച്ഛിദ്യന്തേ കദാ ചന ॥ 32॥

ശ്രദ്ധയാ പരയാ രാജന്നുപനീതാനി സത്കൃതിമ് ।

പ്രവൃത്താനി മഹാപ്രാജ്ഞ ധര്മിണാം പുണ്യകര്മണാമ് ॥ 33॥

സൂക്ഷ്മോഽപി ഭാരം നൃപതേ സ്യന്ദനോ വൈ

ശക്തോ വോഢും ന തഥാന്യേ മഹീജാഃ ।

ഏവം യുക്താ ഭാരസഹാ ഭവന്തി

മഹാകുലീനാ ന തഥാന്യേ മനുഷ്യാഃ ॥ 34॥

ന തന്മിത്രം യസ്യ കോപാദ്ബിഭേതി

യദ്വാ മിത്രം ശങ്കിതേനോപചര്യമ് ।

യസ്മിന്മിത്രേ പിതരീവാശ്വസീത

തദ്വൈ മിത്രം സങ്ഗതാനീതരാണി ॥ 35॥

യദി ചേദപ്യസമ്ബന്ധോ മിത്രഭാവേന വര്തതേ ।

സ ഏവ ബന്ധുസ്തന്മിത്രം സാ ഗതിസ്തത്പരായണമ് ॥ 36॥

ചലചിത്തസ്യ വൈ പുംസോ വൃദ്ധാനനുപസേവതഃ ।

പാരിപ്ലവമതേര്നിത്യമധ്രുവോ മിത്ര സങ്ഗ്രഹഃ ॥ 37॥

ചലചിത്തമനാത്മാനമിന്ദ്രിയാണാം വശാനുഗമ് ।

അര്ഥാഃ സമതിവര്തന്തേ ഹംസാഃ ശുഷ്കം സരോ യഥാ ॥ 38॥

അകസ്മാദേവ കുപ്യന്തി പ്രസീദന്ത്യനിമിത്തതഃ ।

ശീലമേതദസാധൂനാമഭ്രം പാരിപ്ലവം യഥാ ॥ 39॥

സത്കൃതാശ്ച കൃതാര്ഥാശ്ച മിത്രാണാം ന ഭവന്തി യേ ।

താന്മൃതാനപി ക്രവ്യാദാഃ കൃതഘ്നാന്നോപഭുഞ്ജതേ ॥ 40॥

അര്ഥയേദേവ മിത്രാണി സതി വാസതി വാ ധനേ ।

നാനര്ഥയന്വിജാനാതി മിത്രാണാം സാരഫല്ഗുതാമ് ॥ 41॥

സന്താപാദ്ഭ്രശ്യതേ രൂപം സന്താപാദ്ഭ്രശ്യതേ ബലമ് ।

സന്താപാദ്ഭ്രശ്യതേ ജ്ഞാനം സന്താപാദ്വ്യാധിമൃച്ഛതി ॥ 42॥

അനവാപ്യം ച ശോകേന ശരീരം ചോപതപ്യതേ ।

അമിത്രാശ്ച പ്രഹൃഷ്യന്തി മാ സ്മ ശോകേ മനഃ കൃഥാഃ ॥ 43॥

പുനര്നരോ മ്രിയതേ ജായതേ ച

പുനര്നരോ ഹീയതേ വര്ധതേ പുനഃ ।

പുനര്നരോ യാചതി യാച്യതേ ച

പുനര്നരഃ ശോചതി ശോച്യതേ പുനഃ ॥ 44॥

സുഖം ച ദുഃഖം ച ഭവാഭവൌ ച

ലാഭാലാഭൌ മരണം ജീവിതം ച ।

പര്യായശഃ സര്വമിഹ സ്പൃശന്തി

തസ്മാദ്ധീരോ നൈവ ഹൃഷ്യേന്ന ശോചേത് ॥ 45॥

ചലാനി ഹീമാനി ഷഡിന്ദ്രിയാണി

തേഷാം യദ്യദ്വര്തതേ യത്ര യത്ര ।

തതസ്തതഃ സ്രവതേ ബുദ്ധിരസ്യ

ഛിദ്രോദ കുമ്ഭാദിവ നിത്യമമ്ഭഃ ॥ 46॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച ।

തനുരുച്ഛഃ ശിഖീ രാജാ മിഥ്യോപചരിതോ മയാ ।

മന്ദാനാം മമ പുത്രാണാം യുദ്ധേനാന്തം കരിഷ്യതി ॥ 47॥

നിത്യോദ്വിഗ്നമിദം സര്വം നിത്യോദ്വിഗ്നമിദം മനഃ ।

യത്തത്പദമനുദ്വിഗ്നം തന്മേ വദ മഹാമതേ ॥ 48॥

വിദുര ഉവാച ।

നാന്യത്ര വിദ്യാ തപസോര്നാന്യത്രേന്ദ്രിയ നിഗ്രഹാത് ।

നാന്യത്ര ലോഭസന്ത്യാഗാച്ഛാന്തിം പശ്യാമ തേഽനഘ ॥ 49॥

ബുദ്ധ്യാ ഭയം പ്രണുദതി തപസാ വിന്ദതേ മഹത് ।

ഗുരുശുശ്രൂഷയാ ജ്ഞാനം ശാന്തിം ത്യാഗേന വിന്ദതി ॥ 50॥

അനാശ്രിതാ ദാനപുണ്യം വേദ പുണ്യമനാശ്രിതാഃ ।

രാഗദ്വേഷവിനിര്മുക്താ വിചരന്തീഹ മോക്ഷിണഃ ॥ 51॥

സ്വധീതസ്യ സുയുദ്ധസ്യ സുകൃതസ്യ ച കര്മണഃ ।

തപസശ്ച സുതപ്തസ്യ തസ്യാന്തേ സുഖമേധതേ ॥ 52॥

സ്വാസ്തീര്ണാനി ശയനാനി പ്രപന്നാ

ന വൈ ഭിന്നാ ജാതു നിദ്രാം ലഭന്തേ ।

ന സ്ത്രീഷു രാജന്രതിമാപ്നുവന്തി

ന മാഗധൈഃ സ്തൂയമാനാ ന സൂതൈഃ ॥ 53॥

ന വൈ ഭിന്നാ ജാതു ചരന്തി ധര്മം

ന വൈ സുഖം പ്രാപ്നുവന്തീഹ ഭിന്നാഃ ।

ന വൈ ഭിന്നാ ഗൌരവം മാനയന്തി

ന വൈ ഭിന്നാഃ പ്രശമം രോചയന്തി ॥ 54॥

ന വൈ തേഷാം സ്വദതേ പഥ്യമുക്തം

യോഗക്ഷേമം കല്പതേ നോത തേഷാമ് ।

ഭിന്നാനാം വൈ മനുജേന്ദ്ര പരായണം

ന വിദ്യതേ കിം ചിദന്യദ്വിനാശാത് ॥ 55॥

സമ്ഭാവ്യം ഗോഷു സമ്പന്നം സമ്ഭാവ്യം ബ്രാഹ്മണേ തപഃ ।

സമ്ഭാവ്യം സ്ത്രീഷു ചാപല്യം സമ്ഭാവ്യം ജ്ഞാതിതോ ഭയമ് ॥ 56॥

തന്തവോഽപ്യായതാ നിത്യം തന്തവോ ബഹുലാഃ സമാഃ ।

ബഹൂന്ബഹുത്വാദായാസാന്സഹന്തീത്യുപമാ സതാമ് ॥ 57॥

ധൂമായന്തേ വ്യപേതാനി ജ്വലന്തി സഹിതാനി ച ।

ധൃതരാഷ്ട്രോല്മുകാനീവ ജ്ഞാതയോ ഭരതര്ഷഭ ॥ 58॥

ബ്രാഹ്മണേഷു ച യേ ശൂരാഃ സ്ത്രീഷു ജ്ഞാതിഷു ഗോഷു ച ।

വൃന്താദിവ ഫലം പക്വം ധൃതരാഷ്ട്ര പതന്തി തേ ॥ 59॥

മഹാനപ്യേകജോ വൃക്ഷോ ബലവാന്സുപ്രതിഷ്ഠിതഃ ।

പ്രസഹ്യ ഏവ വാതേന ശാഖാ സ്കന്ധം വിമര്ദിതുമ് ॥ 60॥

അഥ യേ സഹിതാ വൃക്ഷാഃ സങ്ഘശഃ സുപ്രതിഷ്ഠിതാഃ ।

തേ ഹി ശീഘ്രതമാന്വാതാന്സഹന്തേഽന്യോന്യസംശ്രയാത് ॥ 61॥

ഏവം മനുഷ്യമപ്യേകം ഗുണൈരപി സമന്വിതമ് ।

ശക്യം ദ്വിഷന്തോ മന്യന്തേ വായുര്ദ്രുമമിവൌകജമ് ॥ 62॥

അന്യോന്യസമുപഷ്ടമ്ഭാദന്യോന്യാപാശ്രയേണ ച ।

ജ്ഞാതയഃ സമ്പ്രവര്ധന്തേ സരസീവോത്പലാന്യുത ॥ 63॥

അവധ്യാ ബ്രാഹ്മണാ ഗാവോ സ്ത്രിയോ ബാലാശ്ച ജ്ഞാതയഃ ।

യേഷാം ചാന്നാനി ഭുഞ്ജീത യേ ച സ്യുഃ ശരണാഗതാഃ ॥ 64॥

ന മനുഷ്യേ ഗുണഃ കശ്ചിദന്യോ ധനവതാം അപി ।

അനാതുരത്വാദ്ഭദ്രം തേ മൃതകല്പാ ഹി രോഗിണഃ ॥ 65॥

അവ്യാധിജം കടുകം ശീര്ഷ രോഗം

പാപാനുബന്ധം പരുഷം തീക്ഷ്ണമുഗ്രമ് ।

സതാം പേയം യന്ന പിബന്ത്യസന്തോ

മന്യും മഹാരാജ പിബ പ്രശാമ്യ ॥ 66॥

രോഗാര്ദിതാ ന ഫലാന്യാദ്രിയന്തേ

ന വൈ ലഭന്തേ വിഷയേഷു തത്ത്വമ് ।

ദുഃഖോപേതാ രോഗിണോ നിത്യമേവ

ന ബുധ്യന്തേ ധനഭോഗാന്ന സൌഖ്യമ് ॥ 67॥

പുരാ ഹ്യുക്തോ നാകരോസ്ത്വം വചോ മേ

ദ്യൂതേ ജിതാം ദ്രൌപദീം പ്രേക്ഷ്യ രാജന് ।

ദുര്യോധനം വാരയേത്യക്ഷവത്യാം

കിതവത്വം പണ്ഡിതാ വര്ജയന്തി ॥ 68॥

ന തദ്ബലം യന്മൃദുനാ വിരുധ്യതേ

മിശ്രോ ധര്മസ്തരസാ സേവിതവ്യഃ ।

പ്രധ്വംസിനീ ക്രൂരസമാഹിതാ ശ്രീര്

മൃദുപ്രൌഢാ ഗച്ഛതി പുത്രപൌത്രാന് ॥ 69॥

ധാര്തരാഷ്ട്രാഃ പാണ്ഡവാന്പാലയന്തു

പാണ്ഡോഃ സുതാസ്തവ പുത്രാംശ്ച പാന്തു ।

ഏകാരിമിത്രാഃ കുരവോ ഹ്യേകമന്ത്രാ

ജീവന്തു രാജന്സുഖിനഃ സമൃദ്ധാഃ ॥ 70॥

മേഢീഭൂതഃ കൌരവാണാം ത്വമദ്യ

ത്വയ്യാധീനം കുരു കുലമാജമീഢ ।

പാര്ഥാന്ബാലാന്വനവാസ പ്രതപ്താന്

ഗോപായസ്വ സ്വം യശസ്താത രക്ഷന് ॥ 71॥

സന്ധത്സ്വ ത്വം കൌരവാന്പാണ്ഡുപുത്രൈര്

മാ തേഽന്തരം രിപവഃ പ്രാര്ഥയന്തു ।

സത്യേ സ്ഥിതാസ്തേ നരദേവ സര്വേ

ദുര്യോധനം സ്ഥാപയ ത്വം നരേന്ദ്ര ॥ 72॥

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി

വിദുരഹിതവാക്യേ ഷട്ത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 36॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |

ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam || 1||

carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam |

sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā || 2||

sādhyā ūcuḥ |

sādhyā devā vaymasmo maharṣe

dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum |

śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ

kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām || 3||

haṃsa uvāca |

etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me

dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ |

granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ

priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta || 4||

ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣitaḥ |

ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 5||

nākrośī syānnāvamānī parasya

mitradrohī nota nīcopasevī |

na cātimānī na ca hīnavṛtto

rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta || 6||

marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn

ghorā vāco nirdahantīha puṃsām |

tasmādvācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ

dharmārāmo nityaśo varjayīta || 7||

aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ

vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān |

vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ

mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam || 8||

paraścedenamadhividhyeta bāṇair

bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ |

viricyamāno'pyatiricyamāno

vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti || 9||

yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ

tapasvinaṃ yadi vā stenameva |

vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti

tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti || 10||

vādaṃ tu yo na pravadenna vādayed

yo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet |

yo hantukāmasya na pāpamicchet

tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya || 11||

avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ

satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |

priyaṃvadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ

dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || 12||

yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate |

yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ || 13||

yato yato nivartate tatastato vimucyate |

nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi || 14||

na jīyate nota jigīṣate'nyān

na vairakkṛccāpratighātakaś ca |

nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo

na śocate hṛṣyati naiva cāyam || 15||

bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute matim |

satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ || 16||

nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca |

rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ || 17||

duḥśāsanastūpahantā na śāstā

nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ |

na kasya cinmitramatho durātmā

kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ || 18||

na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṅkitaḥ |

nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhama pūruṣaḥ || 19||

uttamāneva seveta prāpte kāle tu madhyamān |

adhamāṃstu na seveta ya icchecchreya ātmanaḥ || 20||

prāpnoti vai vittamasadbalena

nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa |

na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ

na vṛttamāpnoti mahākulānām || 21||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

mahākulānāṃ spṛhayanti devā

dharmārthavṛddhāśca bahuśrutāś ca |

pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnametaṃ

bhavanti vai kāni mahākulāni || 22||

vidura uvāca |

tamo damo brahmavittvaṃ vitānāḥ

puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam |

yeṣvevaite saptaguṇā bhavanti

samyagvṛttāstāni mahākulāni || 23||

yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir

vṛttaprasādena caranti dharmam |

ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ

tyaktānṛtāstāni mahākulāni || 24||

anijyayāvivāhairśca vedasyotsādanena ca |

kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca || 25||

deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca |

kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || 26||

brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata |

kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca || 27||

kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato'śvataḥ |

kulasaṅkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ || 28||

vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi |

kulasaṅkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayadyaśaḥ || 29||

mā naḥ kule vairakṛtkaś cidastu

rājāmātyo mā parasvāpahārī |

mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā

pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ || 30||

yaśca no brāhmaṇaṃ hanyādyaśca no brāhmaṇāndviṣet |

na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim || 31||

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |

satāmetāni geheṣu nocchidyante kadā cana || 32||

śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim |

pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām || 33||

sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai

śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ |

evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti

mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ || 34||

na tanmitraṃ yasya kopādbibheti

yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam |

yasminmitre pitarīvāśvasīta

tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi || 35||

yadi cedapyasambandho mitrabhāvena vartate |

sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam || 36||

calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ |

pāriplavamaternityamadhruvo mitra saṅgrahaḥ || 37||

calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam |

arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā || 38||

akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ |

śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā || 39||

satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye |

tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 40||

arthayedeva mitrāṇi sati vāsati vā dhane |

nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām || 41||

santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam |

santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati || 42||

anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate |

amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 43||

punarnaro mriyate jāyate ca

punarnaro hīyate vardhate punaḥ |

punarnaro yācati yācyate ca

punarnaraḥ śocati śocyate punaḥ || 44||

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca

lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |

paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti

tasmāddhīro naiva hṛṣyenna śocet || 45||

calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi

teṣāṃ yadyadvartate yatra yatra |

tatastataḥ sravate buddhirasya

chidroda kumbhādiva nityamambhaḥ || 46||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

tanurucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā |

mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati || 47||

nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvignamidaṃ manaḥ |

yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate || 48||

vidura uvāca |

nānyatra vidyā tapasornānyatrendriya nigrahāt |

nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāma te'nagha || 49||

buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat |

guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati || 50||

anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyamanāśritāḥ |

rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ || 51||

svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ |

tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate || 52||

svāstīrṇāni śayanāni prapannā

na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante |

na strīṣu rājanratimāpnuvanti

na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ || 53||

na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ

na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ |

na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti

na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti || 54||

na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ

yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām |

bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ

na vidyate kiṃ cidanyadvināśāt || 55||

sambhāvyaṃ goṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ |

sambhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātito bhayam || 56||

tantavo'pyāyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ |

bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām || 57||

dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca |

dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha || 58||

brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca |

vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te || 59||

mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ |

prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum || 60||

atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ |

te hi śīghratamānvātānsahante'nyonyasaṃśrayāt || 61||

evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam |

śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaukajam || 62||

anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca |

jñātayaḥ sampravardhante sarasīvotpalānyuta || 63||

avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāśca jñātayaḥ |

yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ || 64||

na manuṣye guṇaḥ kaścidanyo dhanavatāṃ api |

anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ || 65||

avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ

pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram |

satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto

manyuṃ mahārāja piba praśāmya || 66||

rogārditā na phalānyādriyante

na vai labhante viṣayeṣu tattvam |

duḥkhopetā rogiṇo nityameva

na budhyante dhanabhogānna saukhyam || 67||

purā hyukto nākarostvaṃ vaco me

dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan |

duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ

kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti || 68||

na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate

miśro dharmastarasā sevitavyaḥ |

pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr

mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān || 69||

dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu

pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu |

ekārimitrāḥ kuravo hyekamantrā

jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ || 70||

meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya

tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha |

pārthānbālānvanavāsa prataptān

gopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan || 71||

sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair

mā te'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu |

satye sthitāste naradeva sarve

duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra || 72||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36||