Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 33

ॐ

വിദുര നീതി - ഉദ്യോഗ പര്വമ്, അധ്യായഃ 33

Vyasa Malayalam

॥ അഥ ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി വിദുരനീതിവാക്യേ ത്രയസ്ത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥

വൈശമ്പായന ഉവാച ।

ദ്വാഃസ്ഥം പ്രാഹ മഹാപ്രാജ്ഞോ ധൃതരാഷ്ട്രോ മഹീപതിഃ ।

വിദുരം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി തമിഹാനയ മാചിരമ് ॥ 1॥

പ്രഹിതോ ധൃതരാഷ്ട്രേണ ദൂതഃ ക്ഷത്താരമബ്രവീത് ।

ഈശ്വരസ്ത്വാം മഹാരാജോ മഹാപ്രാജ്ഞ ദിദൃക്ഷതി ॥ 2॥

ഏവമുക്തസ്തു വിദുരഃ പ്രാപ്യ രാജനിവേശനമ് ।

അബ്രവീദ്ധൃതരാഷ്ട്രായ ദ്വാഃസ്ഥ മാം പ്രതിവേദയ ॥ 3॥

ദ്വാഃസ്ഥ ഉവാച ।

വിദുരോഽയമനുപ്രാപ്തോ രാജേന്ദ്ര തവ ശാസനാത് ।

ദ്രഷ്ടുമിച്ഛതി തേ പാദൌ കിം കരോതു പ്രശാധി മാമ് ॥ 4॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച ।

പ്രവേശയ മഹാപ്രാജ്ഞം വിദുരം ദീര്ഘദര്ശിനമ് ।

അഹം ഹി വിദുരസ്യാസ്യ നാകാല്യോ ജാതു ദര്ശനേ ॥ 5॥

ദ്വാഃസ്ഥ ഉവാച ।

പ്രവിശാന്തഃ പുരം ക്ഷത്തര്മഹാരാജസ്യ ധീമതഃ ।

ന ഹി തേ ദര്ശനേഽകാല്യോ ജാതു രാജാ ബ്രവീതി മാമ് ॥ 6॥

വൈശമ്പായന ഉവാച ।

തതഃ പ്രവിശ്യ വിദുരോ ധൃതരാഷ്ട്ര നിവേശനമ് ।

അബ്രവീത്പ്രാഞ്ജലിര്വാക്യം ചിന്തയാനം നരാധിപമ് ॥ 7॥

വിദുരോഽഹം മഹാപ്രാജ്ഞ സമ്പ്രാപ്തസ്തവ ശാസനാത് ।

യദി കിം ചന കര്തവ്യമയമസ്മി പ്രശാധി മാമ് ॥ 8॥

ധൃതരഷ്ത്ര ഉവാച ।

സഞ്ജയോ വിദുര പ്രാപ്തോ ഗര്ഹയിത്വാ ച മാം ഗതഃ ।

അജാതശത്രോഃ ശ്വോ വാക്യം സഭാമധ്യേ സ വക്ഷ്യതി ॥ 9॥

തസ്യാദ്യ കുരുവീരസ്യ ന വിജ്ഞാതം വചോ മയാ ।

തന്മേ ദഹതി ഗാത്രാണി തദകാര്ഷീത്പ്രജാഗരമ് ॥ 10॥

ജാഗ്രതോ ദഹ്യമാനസ്യ ശ്രേയോ യദിഹ പശ്യസി ।

തദ്ബ്രൂഹി ത്വം ഹി നസ്താത ധര്മാര്ഥകുശലോ ഹ്യസി ॥ 11॥

യതഃ പ്രാപ്തഃ സഞ്ജയഃ പാണ്ഡവേഭ്യോ

ന മേ യഥാവന്മനസഃ പ്രശാന്തിഃ ।

സവേന്ദ്രിയാണ്യപ്രകൃതിം ഗതാനി

കിം വക്ഷ്യതീത്യേവ ഹി മേഽദ്യ ചിന്താ ॥ 12॥

തന്മേ ബ്രൂഹി വിദുര ത്വം യഥാവന്

മനീഷിതം സര്വമജാതശത്രോഃ ।

യഥാ ച നസ്താത ഹിതം ഭവേച്ച

പ്രജാശ്ച സര്വാഃ സുഖിതാ ഭവേയുഃ ॥- ॥

വിദുര ഉവാച ।

അഭിയുക്തം ബലവതാ ദുര്ബലം ഹീനസാധനമ് ।

ഹൃതസ്വം കാമിനം ചോരമാവിശന്തി പ്രജാഗരാഃ ॥ 13॥

കച്ചിദേതൈര്മഹാദോഷൈര്ന സ്പൃഷ്ടോഽസി നരാധിപ ।

കച്ചിന്ന പരവിത്തേഷു ഗൃധ്യന്വിപരിതപ്യസേ ॥ 14॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച ।

ശ്രോതുമിച്ഛാമി തേ ധര്മ്യം പരം നൈഃശ്രേയസം വചഃ ।

അസ്മിന്രാജര്ഷിവംശേ ഹി ത്വമേകഃ പ്രാജ്ഞസമ്മതഃ ॥ 15॥

വിദുര ഉവാച ।

രജാ ലക്ഷണസമ്പന്നസ്ത്രൈലോക്യസ്യാധിപോ ഭവേത് ।

പ്രേഷ്യസ്തേ പ്രേഷിതശ്ചൈവ ധൃതരാഷ്ട്ര യുധിഷ്ഠിരഃ ॥- ॥

വിപരീതതരശ്ച ത്വം ഭാഗധേയേ ന സമ്മതഃ ।

അര്ചിഷാം പ്രക്ഷയാച്ചൈവ ധര്മാത്മാ ധര്മകോവിദഃ ॥- ॥

ആനൃശംസ്യാദനുക്രോശാദ്ധര്മാത്സത്യാത്പരാക്രമാത് ।

ഗുരുത്വാത്ത്വയി സമ്പ്രേക്ഷ്യ ബഹൂന്ക്ലേഷാംസ്തിതിക്ഷതേ ॥- ॥

ദുര്യോധനേ സൌബലേ ച കര്ണേ ദുഃശാസനേ തഥാ ।

ഏതേഷ്വൈശ്വര്യമാധായ കഥം ത്വം ഭൂതിമിച്ഛസി ॥- ॥

ഏകസ്മാത്വൃക്ഷാദ്യജ്ഞപത്രാണി രാജന്

സ്രുക്ച ദ്രൌണീ പേഠനീപീഡനേ ച ।

ഏതസ്മാദ്രാജന്ബ്രുവതോ മേ നിബോധ

ഏകസ്മാദ്വൈ ജായതേഽസച്ച സച്ച ॥- ॥

ആത്മജ്ഞാനം സമാരമ്ഭസ്തിതിക്ഷാ ധര്മനിത്യതാ ।

യമര്ഥാന്നാപകര്ഷന്തി സ വൈ പണ്ദിത ഉച്യതേ ॥- ॥

നിഷേവതേ പ്രശസ്താനി നിന്ദിതാനി ന സേവതേ ।

അനാസ്തികഃ ശ്രദ്ദധാന ഏതത്പണ്ഡിത ലക്ഷണമ് ॥ 16॥

ക്രോധോ ഹര്ഷശ്ച ദര്പശ്ച ഹ്രീസ്തമ്ഭോ മാന്യമാനിതാ ।

യമര്ഥാന്നാപകര്ഷന്തി സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 17॥

യസ്യ കൃത്യം ന ജാനന്തി മന്ത്രം വാ മന്ത്രിതം പരേ ।

കൃതമേവാസ്യ ജാനന്തി സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 18॥

യസ്യ കൃത്യം ന വിഘ്നന്തി ശീതമുഷ്ണം ഭയം രതിഃ ।

സമൃദ്ധിരസമൃദ്ധിര്വാ സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 19॥

യസ്യ സംസാരിണീ പ്രജ്ഞാ ധര്മാര്ഥാവനുവര്തതേ ।

കാമാദര്ഥം വൃണീതേ യഃ സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 20॥

യഥാശക്തി ചികീര്ഷന്തി യഥാശക്തി ച കുര്വതേ ।

ന കിം ചിദവമന്യന്തേ പണ്ഡിതാ ഭരതര്ഷഭ ॥ 21॥

ക്ഷിപ്രം വിജാനാതി ചിരം ശ‍ഋണോതി

വിജ്ഞായ ചാര്ഥം ഭജതേ ന കാമാത് ।

നാസമ്പൃഷ്ടോ വ്യൌപയുങ്ക്തേ പരാര്ഥേ

തത്പ്രജ്ഞാനം പ്രഥമം പണ്ഡിതസ്യ ॥ 22॥

നാപ്രാപ്യമഭിവാഞ്ഛന്തി നഷ്ടം നേച്ഛന്തി ശോചിതുമ് ।

ആപത്സു ച ന മുഹ്യന്തി നരാഃ പണ്ഡിത ബുദ്ധയഃ ॥ 23॥

നിശ്ചിത്യ യഃ പ്രക്രമതേ നാന്തര്വസതി കര്മണഃ ।

അവന്ധ്യ കാലോ വശ്യാത്മാ സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 24॥

ആര്യ കര്മണി രാജ്യന്തേ ഭൂതികര്മാണി കുര്വതേ ।

ഹിതം ച നാഭ്യസൂയന്തി പണ്ഡിതാ ഭരതര്ഷഭ ॥ 25॥

ന ഹൃഷ്യത്യാത്മസമ്മാനേ നാവമാനേന തപ്യതേ ।

ഗാങ്ഗോ ഹ്രദ ഇവാക്ഷോഭ്യോ യഃ സ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 26॥

തത്ത്വജ്ഞഃ സര്വഭൂതാനാം യോഗജ്ഞഃ സര്വകര്മണാമ് ।

ഉപായജ്ഞോ മനുഷ്യാണാം നരഃ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 27॥

പ്രവൃത്ത വാക്ചിത്രകഥ ഊഹവാന്പ്രതിഭാനവാന് ।

ആശു ഗ്രന്ഥസ്യ വക്താ ച സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 28॥

ശ്രുതം പ്രജ്ഞാനുഗം യസ്യ പ്രജ്ഞാ ചൈവ ശ്രുതാനുഗാ ।

അസമ്ഭിന്നാര്യ മര്യാദഃ പണ്ഡിതാഖ്യാം ലഭേത സഃ ॥ 29॥

അര്ഥം മഹാന്തമാസദ്യ വിദ്യാമൈശ്വര്യമേവ ച ।

വിചരത്യസമുന്നദ്ധോ യസ്യ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥- ॥

അശ്രുതശ്ച സമുന്നദ്ധോ ദരിദ്രശ്ച മഹാമനാഃ ।

അര്ഥാംശ്ചാകര്മണാ പ്രേപ്സുര്മൂഢ ഇത്യുച്യതേ ബുധൈഃ ॥ 30॥

സ്വമര്ഥം യഃ പരിത്യജ്യ പരാര്ഥമനുതിഷ്ഠതി ।

മിഥ്യാ ചരതി മിത്രാര്ഥേ യശ്ച മൂഢഃ സ ഉച്യതേ ॥ 31॥

അകാമാം കാമയതി യഃ കാമയാനാം പരിത്യജേത് ।

ബലവന്തം ച യോ ദ്വേഷ്ടി തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥- ॥

അകാമാന്കാമയതി യഃ കാമയാനാന്പരിദ്വിഷന് ।

ബലവന്തം ച യോ ദ്വേഷ്ടി തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥ 32॥

അമിത്രം കുരുതേ മിത്രം മിത്രം ദ്വേഷ്ടി ഹിനസ്തി ച ।

കര്മ ചാരഭതേ ദുഷ്ടം തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥ 33॥

സംസാരയതി കൃത്യാനി സര്വത്ര വിചികിത്സതേ ।

ചിരം കരോതി ക്ഷിപ്രാര്ഥേ സ മൂഢോ ഭരതര്ഷഭ ॥ 34॥

ശ്രാദ്ധം പിതൃഭ്യോ ന ദദാതി ദൈവതാനി നാര്ചതി ।

സുഹൃന്മിത്രം ന ലഭതേ തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥- ॥

അനാഹൂതഃ പ്രവിശതി അപൃഷ്ടോ ബഹു ഭാഷതേ ।

വിശ്വസത്യപ്രമത്തേഷു മൂഢ ചേതാ നരാധമഃ ॥ 35॥

പരം ക്ഷിപതി ദോഷേണ വര്തമാനഃ സ്വയം തഥാ ।

യശ്ച ക്രുധ്യത്യനീശഃ സന്സ ച മൂഢതമോ നരഃ ॥ 36॥

ആത്മനോ ബലമാജ്ഞായ ധര്മാര്ഥപരിവര്ജിതമ് ।

അലഭ്യമിച്ഛന്നൈഷ്കര്മ്യാന്മൂഢ ബുദ്ധിരിഹോച്യതേ ॥ 37॥

അശിഷ്യം ശാസ്തി യോ രാജന്യശ്ച ശൂന്യമുപാസതേ ।

കദര്യം ഭജതേ യശ്ച തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥ 38॥

അര്ഥം മഹാന്തമാസാദ്യ വിദ്യാമൈശ്വര്യമേവ വാ ।

വിചരത്യസമുന്നദ്ധോ യഃ സ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 39॥

ഏകഃ സമ്പന്നമശ്നാതി വസ്തേ വാസശ്ച ശോഭനമ് ।

യോഽസംവിഭജ്യ ഭൃത്യേഭ്യഃ കോ നൃശംസതരസ്തതഃ ॥ 40॥

ഏകഃ പാപാനി കുരുതേ ഫലം ഭുങ്ക്തേ മഹാജനഃ ।

ഭോക്താരോ വിപ്രമുച്യന്തേ കര്താ ദോഷേണ ലിപ്യതേ ॥ 41॥

ഏകം ഹന്യാന്ന വാഹന്യാദിഷുര്മുക്തോ ധനുഷ്മതാ ।

ബുദ്ധിര്ബുദ്ധിമതോത്സൃഷ്ടാ ഹന്യാദ്രാഷ്ട്രം സരാജകമ് ॥ 42॥

ഏകയാ ദ്വേ വിനിശ്ചിത്യ ത്രീംശ്ചതുര്ഭിര്വശേ കുരു ।

പഞ്ച ജിത്വാ വിദിത്വാ ഷട്സപ്ത ഹിത്വാ സുഖീ ഭവ ॥ 43॥

ഏകം വിഷരസോ ഹന്തി ശസ്ത്രേണൈകശ്ച വധ്യതേ ।

സരാഷ്ട്രം സ പ്രജം ഹന്തി രാജാനം മന്ത്രവിസ്രവഃ ॥ 44॥

ഏകഃ സ്വാദു ന ഭുഞ്ജീത ഏകശ്ചാര്ഥാന്ന ചിന്തയേത് ।

ഏകോ ന ഗച്ഛേദധ്വാനം നൈകഃ സുപ്തേഷു ജാഗൃയാത് ॥ 45॥

ഏകമേവാദ്വിതീയം തദ്യദ്രാജന്നാവബുധ്യസേ ।

സത്യം സ്വര്ഗസ്യ സോപാനം പാരാവാരസ്യ നൌരിവ ॥ 46॥

ഏകഃ ക്ഷമാവതാം ദോഷോ ദ്വിതീയോ നോപലഭ്യതേ ।

യദേനം ക്ഷമയാ യുക്തമശക്തം മന്യതേ ജനഃ ॥ 47॥

സോഽസ്യ ദോഷോ ന മന്തവ്യഃ ക്ഷമാ ഹി പരമം ബലമ് ।

ക്ഷമാ ഗുണോ ഹ്യശക്താനാം ശക്താനാം ഭൂഷണം തഥാ ॥- ॥

ക്ഷമാ വശീകൃതിര്ലോകേ ക്ഷമയാ കിം ന സാധ്യതേ ।

ശാന്തിശങ്ഖഃ കരേ യസ്യ കിം കരിഷ്യതി ദുര്ജനഃ ॥- ॥

അതൃണേ പതിതോ വഹ്നിഃ സ്വയമേവോപശാമ്യതി ।

അക്ഷമാവാന്പരം ദോഷൈരാത്മാനം ചൈവ യോജയേത് ॥- ॥

ഏകോ ധര്മഃ പരം ശ്രേയഃ ക്ഷമൈകാ ശാന്തിരുത്തമാ ।

വിദ്യൈകാ പരമാ ദൃഷ്ടിരഹിംസൈകാ സുഖാവഹാ ॥ 48॥

ദ്വാവിമൌ ഗ്രസതേ ഭൂമിഃ സര്പോ ബിലശയാനിവ ।

രാജാനം ചാവിരോദ്ധാരം ബ്രാഹ്മണം ചാപ്രവാസിനമ് ॥ 49॥

ദ്വേ കര്മണീ നരഃ കുര്വന്നസ്മിഁല്ലോകേ വിരോചതേ ।

അബ്രുവന്പരുഷം കിം ചിദസതോ നാര്ഥയംസ്തഥാ ॥ 50॥

ദ്വാവിമൌ പുരുഷവ്യാഘ്ര പരപ്രത്യയ കാരിണൌ ।

സ്ത്രിയഃ കാമിത കാമിന്യോ ലോകഃ പൂജിത പൂജകഃ ॥ 51॥

ദ്വാവിമൌ കണ്ടകൌ തീക്ഷ്ണൌ ശരീരപരിശോഷണൌ ।

യശ്ചാധനഃ കാമയതേ യശ്ച കുപ്യത്യനീശ്വരഃ ॥ 52॥

ദ്വാവേവ ന വിരാജേതേ വിപരീതേന കര്മണാ ।

ഗൃഹസ്ഥശ്ച നിരാരമ്ഭഃ കാര്യവാംശ്ചൈവ ഭിക്ഷുകഃ ॥- ॥

ദ്വാവിമൌ പുരുഷൌ രാജന്സ്വര്ഗസ്യ പരി തിഷ്ഠതഃ ।

പ്രഭുശ്ച ക്ഷമയാ യുക്തോ ദരിദ്രശ്ച പ്രദാനവാന് ॥ 53॥

ന്യായാഗതസ്യ ദ്രവ്യസ്യ ബോദ്ധവ്യൌ ദ്വാവതിക്രമൌ ।

അപാത്രേ പ്രതിപത്തിശ്ച പാത്രേ ചാപ്രതിപാദനമ് ॥ 54॥

ദ്വാവമ്ഭസി നിവേഷ്ടവ്യൌ ഗലേ ബദ്ധ്വാ ദൃഢം ശിലാമ് ।

ധനവന്തമദാതാരം ദരിദ്രം ചാതപസ്വിനമ് ॥- ॥

ദ്വാവിമൌ പുരുഷവ്യാഘ്ര സുര്യമണ്ഡലഭേദിനൌ ।

പരിവ്രാഡ്യോഗയുക്തശ്ച രണേ ചാഭിമുഖോ ഹതഃ ॥- ॥

ത്രയോ ന്യായാ മനുഷ്യാണാം ശ്രൂയന്തേ ഭരതര്ഷഭ ।

കനീയാന്മധ്യമഃ ശ്രേഷ്ഠ ഇതി വേദവിദോ വിദുഃ ॥ 55॥

ത്രിവിധാഃ പുരുഷാ രാജന്നുത്തമാധമമധ്യമാഃ ।

നിയോജയേദ്യഥാവത്താംസ്ത്രിവിധേഷ്വേവ കര്മസു ॥ 56॥

ത്രയ ഏവാധനാ രാജന്ഭാര്യാ ദാസസ്തഥാ സുതഃ ।

യത്തേ സമധിഗച്ഛന്തി യസ്യ തേ തസ്യ തദ്ധനമ് ॥ 57॥

ഹരണം ച പരസ്വാനാം പരദാരാഭിമര്ശനമ് ।

സുഹൃദശ്ച പരിത്യാഗസ്ത്രയോ ദോഷാ ക്ഷയാവഹഃ ॥- ॥

ത്രിവിധം നരകസ്യേദം ദ്വാരം നാശനമാത്മനഃ ।

കാമഃ ക്രോധസ്തഥാ ലോഭസ്തസ്മാദേതത്ത്രയം ത്യജേത് ॥- ॥

വരപ്രദാനം രാജ്യാം ച പുത്രജന്മ ച ഭാരത ।

ശത്രോശ്ച മോക്ഷണം കൃച്ഛ്രാത്ത്രീണി ചൈകം ച തത്സമമ് ॥- ॥

ഭക്തം ച ബജമാനം ച തവാസ്മീതി വാദിനമ് ।

ത്രീനേതാന് ശരണം പ്രാപ്താന്വിഷമേഽപി ന സന്ത്യജേത് ॥- ॥

ചത്വാരി രാജ്ഞാ തു മഹാബലേന

വര്ജ്യാന്യാഹുഃ പണ്ഡിതസ്താനി വിദ്യാത് ।

അല്പപ്രജ്ഞൈഃ സഹ മന്ത്രം ന കുര്യാന്

ന ദീര്ഘസൂത്രൈരലസൈശ്ചാരണൈശ്ച ॥ 58॥

ചത്വാരി തേ താത ഗൃഹേ വസന്തു

ശ്രിയാഭിജുഷ്ടസ്യ ഗൃഹസ്ഥ ധര്മേ ।

വൃദ്ധോ ജ്ഞാതിരവസന്നഃ കുലീനഃ

സഖാ ദരിദ്രോ ഭഗിനീ ചാനപത്യാ ॥ 59॥

ചത്വാര്യാഹ മഹാരാജ സദ്യസ്കാനി ബൃഹസ്പതിഃ ।

പൃച്ഛതേ ത്രിദശേന്ദ്രായ താനീമാനി നിബോധ മേ ॥ 60॥

ദേവതാനാം ച സങ്കല്പമനുഭാവം ച ധീമതാമ് ।

വിനയം കൃതവിദ്യാനാം വിനാശം പാപകര്മണാമ് ॥ 61॥

ചത്വാരി കര്മാണ്യഭയങ്കരാണി

ഭയം പ്രയച്ഛന്ത്യയഥാകൃതാനി ।

മാനാഗ്നിഹോത്രം ഉത മാനമൌനം

മാനേനാധീതമുത മാനയജ്ഞഃ ॥- ॥

പഞ്ചാഗ്നയോ മനുഷ്യേണ പരിചര്യാഃ പ്രയത്നതഃ ।

പിതാ മാതാഗ്നിരാത്മാ ച ഗുരുശ്ച ഭരതര്ഷഭ ॥ 62॥

പഞ്ചൈവ പൂജയഁല്ലോകേ യശഃ പ്രാപ്നോതി കേവലമ് ।

ദേവാന്പിതൄന്മനുഷ്യാംശ്ച ഭിക്ഷൂനതിഥിപഞ്ചമാന് ॥ 63॥

പഞ്ച ത്വാനുഗമിഷ്യന്തി യത്ര യത്ര ഗമിഷ്യസി ।

മിത്രാണ്യമിത്രാ മധ്യസ്ഥാ ഉപജീവ്യോപജീവിനഃ ॥ 64॥

പഞ്ചേന്ദ്രിയസ്യ മര്ത്യസ്യ ഛിദ്രം ചേദേകമിന്ദ്രിയമ് ।

തതോഽസ്യ സ്രവതി പ്രജ്ഞാ ദൃതേഃ പാദാദിവോദകമ് ॥ 65॥

ഷഡ്ദോഷാഃ പുരുഷേണേഹ ഹാതവ്യാ ഭൂതിമിച്ഛതാ ।

നിദ്രാ തന്ദ്രീ ഭയം ക്രോധ ആലസ്യം ദീര്ഘസൂത്രതാ ॥ 66॥

ഷഡിമാന്പുരുഷോ ജഹ്യാദ്ഭിന്നാം നാവമിവാര്ണവേ ।

അപ്രവക്താരമാചാര്യമനധീയാനമൃത്വിജമ് ॥ 67॥

അരക്ഷിതാരം രാജാനം ഭാര്യാം ചാപ്രിയ വാദിനീമ് ।

ഗ്രാമകാരം ച ഗോപാലം വനകാമം ച നാപിതമ് ॥ 68॥

ഷഡേവ തു ഗുണാഃ പുംസാ ന ഹാതവ്യാഃ കദാചന ।

സത്യം ദാനമനാലസ്യമനസൂയാ ക്ഷമാ ധൃതിഃ ॥ 69॥

അര്ഥാഗമോ നിത്യമരോഗിതാ ച

പ്രിയാ ച ഭാര്യാ പ്രിയവാദിനീ ച ।

വശ്യശ്ച പുത്രോഽര്ഥകരീ ച വിദ്യാ

ഷട് ജീവലോകസ്യ സുഖാനി രാജന് ॥- ॥

ഷണ്ണാമാത്മനി നിത്യാനാമൈശ്വര്യം യോഽധിഗച്ഛതി ।

ന സ പാപൈഃ കുതോഽനര്ഥൈര്യുജ്യതേ വിജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ 70॥

ഷഡിമേ ഷട്സു ജീവന്തി സപ്തമോ നോപലഭ്യതേ ।

ചോരാഃ പ്രമത്തേ ജീവന്തി വ്യാധിതേഷു ചികിത്സകാഃ ॥ 71॥

പ്രമദാഃ കാമയാനേഷു യജമാനേഷു യാജകാഃ ।

രാജാ വിവദമാനേഷു നിത്യം മൂര്ഖേഷു പണ്ഡിതാഃ ॥ 72॥

ഷഡിമാനി വിനശ്യന്തി മുഹൂര്തമനവേക്ഷണാത് ।

ഗാവഃ സേവാ കൃഷിര്ഭാര്യാ വിദ്യാ വൃഷലസങ്ഗതിഃ ॥- ॥

ഷഡേതേ ഹ്യവമന്യന്തേ നിത്യം പൂര്വോപകാരിണമ് ।

ആചാര്യം ശിക്ഷിതാ ശിഷ്യാഃ കൃതദാരശ്ച മാതരമ് ॥- ॥

നാരിം വിഗതകാമസ്തു കൃതാര്ഥാശ്ച പ്രയോജകമ് ।

നാവം നിസ്തീര്ണകാന്താരാ നാതുരാശ്ച ചികിത്സകമ് ॥- ॥

ആരോഗ്യമാനൃണ്യമവിപ്രവാസഃ

സദ്ഭിര്മനുഷ്യൈഃ സഹ സമ്പ്രയോഗഃ ।

സ്വപ്രത്യയാ വൃത്തിരഭീതവാസഃ

ഷട് ജീവലോകസ്യ സുഖാനി രാജന് ॥- ॥

ഈര്ഷുര്ഘൃണീ നസന്തുഷ്ടഃ ക്രോധനോ നിത്യശങ്കിതഃ ।

പരഭാഗ്യോപജീവീ ച ഷഡേതേ നിത്യദുഃഖിതാഃ ॥- ॥

സപ്ത ദോഷാഃ സദാ രാജ്ഞാ ഹാതവ്യാ വ്യസനോദയാഃ ।

പ്രായശോ യൈര്വിനശ്യന്തി കൃതമൂലാശ്ച പാര്ഥിവാഃ ॥ 73॥

സ്ത്രിയോഽക്ഷാ മൃഗയാ പാനം വാക്പാരുഷ്യം ച പഞ്ചമമ് ।

മഹച്ച ദണ്ഡപാരുഷ്യമര്ഥദൂഷണമേവ ച ॥ 74॥

അഷ്ടൌ പൂര്വനിമിത്താനി നരസ്യ വിനശിഷ്യതഃ ।

ബ്രാഹ്മണാന്പ്രഥമം ദ്വേഷ്ടി ബ്രാഹ്മണൈശ്ച വിരുധ്യതേ ॥ 75॥

ബ്രാഹ്മണ സ്വാനി ചാദത്തേ ബ്രാഹ്മണാംശ്ച ജിഘാംസതി ।

രമതേ നിന്ദയാ ചൈഷാം പ്രശംസാം നാഭിനന്ദതി ॥ 76॥

നൈതാന്സ്മരതി കൃത്യേഷു യാചിതശ്ചാഭ്യസൂയതി ।

ഏതാന്ദോഷാന്നരഃ പ്രാജ്ഞോ ബുദ്ധ്യാ ബുദ്ധ്വാ വിവര്ജയേത് ॥ 77॥

അഷ്ടാവിമാനി ഹര്ഷസ്യ നവ നീതാനി ഭാരത ।

വര്തമാനാനി ദൃശ്യന്തേ താന്യേവ സുസുഖാന്യപി ॥ 78॥

സമാഗമശ്ച സഖിഭിര്മഹാംശ്ചൈവ ധനാഗമഃ ।

പുത്രേണ ച പരിഷ്വങ്ഗഃ സന്നിപാതശ്ച മൈഥുനേ ॥ 79॥

സമയേ ച പ്രിയാലാപഃ സ്വയൂഥേഷു ച സന്നതിഃ ।

അഭിപ്രേതസ്യ ലാഭശ്ച പൂജാ ച ജനസംസദി ॥ 80॥

അഷ്ടൌ ഗുണാഃ പുരുഷം ദീപയന്തി

പ്രജ്ഞാ ച കൌല്യം ച ദമഃ ശ്രുതം ച ।

പരാക്രമശ്ചാബഹുഭാഷിതാ ച

ദാനം യഥാശക്തി കൃതജ്ഞതാ ച ॥- ॥

നവദ്വാരമിദം വേശ്മ ത്രിസ്ഥൂണം പഞ്ച സാക്ഷികമ് ।

ക്ഷേത്രജ്ഞാധിഷ്ഠിതം വിദ്വാന്യോ വേദ സ പരഃ കവിഃ ॥ 81॥

ദശ ധര്മം ന ജാനന്തി ധൃതരാഷ്ട്ര നിബോധ താന് ।

മത്തഃ പ്രമത്ത ഉന്മത്തഃ ശ്രാന്തഃ ക്രുദ്ധോ ബുഭുക്ഷിതഃ ॥ 82॥

ത്വരമാണശ്ച ഭീരുശ്ച ലുബ്ധഃ കാമീ ച തേ ദശ ।

തസ്മാദേതേഷു ഭാവേഷു ന പ്രസജ്ജേത പണ്ഡിതഃ ॥ 83॥

അത്രൈവോദാഹരന്തീമമിതിഹാസം പുരാതനമ് ।

പുത്രാര്ഥമസുരേന്ദ്രേണ ഗീതം ചൈവ സുധന്വനാ ॥ 84॥

യഃ കാമമന്യൂ പ്രജഹാതി രാജാ

പാത്രേ പ്രതിഷ്ഠാപയതേ ധനം ച ।

വിശേഷവിച്ഛ്രുതവാന്ക്ഷിപ്രകാരീ

തം സര്വലോകഃ കുരുതേ പ്രമാണമ് ॥ 85॥

ജാനാതി വിശ്വാസയിതും മനുഷ്യാന്

വിജ്ഞാത ദോഷേഷു ദധാതി ദണ്ഡമ് ।

ജാനാതി മാത്രാം ച തഥാ ക്ഷമാം ച

തം താദൃശം ശ്രീര്ജുഷതേ സമഗ്രാ ॥ 86॥

സുദുര്ബലം നാവജാനാതി കഞ്ചിദ്-

യുക്തോ രിപും സേവതേ ബുദ്ധിപൂര്വമ് ।

ന വിഗ്രഹം രോചയതേ ബലസ്ഥൈഃ

കാലേ ച യോ വിക്രമതേ സ ധീരഃ ॥ 87॥

പ്രാപ്യാപദം ന വ്യഥതേ കദാ ചിദ്

ഉദ്യോഗമന്വിച്ഛതി ചാപ്രമത്തഃ ।

ദുഃഖം ച കാലേ സഹതേ ജിതാത്മാ

ധുരന്ധരസ്തസ്യ ജിതാഃ സപത്നാഃ ॥ 88॥

അനര്ഥകം വിപ്ര വാസം ഗൃഹേഭ്യഃ

പാപൈഃ സന്ധിം പരദാരാഭിമര്ശമ് ।

ദമ്ഭം സ്തൈന്യം പൈശുനം മദ്യ പാനം

ന സേവതേ യഃ സ സുഖീ സദൈവ ॥ 89॥

ന സംരമ്ഭേണാരഭതേഽര്ഥവര്ഗമ്

ആകാരിതഃ ശംസതി തഥ്യമേവ ।

ന മാത്രാര്ഥേ രോചയതേ വിവാദം

നാപൂജിതഃ കുപ്യതി ചാപ്യമൂഢഃ ॥ 90॥

ന യോഽഭ്യസൂയത്യനുകമ്പതേ ച

ന ദുര്ബലഃ പ്രാതിഭാവ്യം കരോതി ।

നാത്യാഹ കിം ചിത്ക്ഷമതേ വിവാദം

സര്വത്ര താദൃഗ്ലഭതേ പ്രശംസാമ് ॥ 91॥

യോ നോദ്ധതം കുരുതേ ജാതു വേഷം

ന പൌരുഷേണാപി വികത്ഥതേഽന്യാന് ।

ന മൂര്ച്ഛിതഃ കടുകാന്യാഹ കിം ചിത്

പ്രിയം സദാ തം കുരുതേ ജനോഽപി ॥ 92॥

ന വൈരമുദ്ദീപയതി പ്രശാന്തം

ന ദര്മമാരോഹതി നാസ്തമേതി ।

ന ദുര്ഗതോഽസ്മീതി കരോതി മന്യും

തമാര്യ ശീലം പരമാഹുരഗ്ര്യമ് ॥ 93॥

ന സ്വേ സുഖേ വൈ കുരുതേ പ്രഹര്ഷം

നാന്യസ്യ ദുഃഖേ ഭവതി പ്രതീതഃ ।

ദത്ത്വാ ന പശ്ചാത്കുരുതേഽനുതാപം

ന കത്ഥതേ സത്പുരുഷാര്യ ശീലഃ ॥ 94॥

ദേശാചാരാന്സമയാഞ്ജാതിധര്മാന്

ബുഭൂഷതേ യസ്തു പരാവരജ്ഞഃ ।

സ തത്ര തത്രാധിഗതഃ സദൈവ

മഹാജനസ്യാധിപത്യം കരോതി ॥ 95॥

ദമ്ഭം മോഹം മത്സരം പാപകൃത്യം

രാജദ്വിഷ്ടം പൈശുനം പൂഗവൈരമ് ।

മത്തോന്മത്തൈര്ദുര്ജനൈശ്ചാപി വാദം

യഃ പ്രജ്ഞാവാന്വര്ജയേത്സ പ്രധാനഃ ॥ 96॥

ദമം ശൌചം ദൈവതം മങ്ഗലാനി

പ്രായശ്ചിത്തം വിവിധാഁല്ലോകവാദാന് ।

ഏതാനി യഃ കുരുതേ നൈത്യകാനി

തസ്യോത്ഥാനം ദേവതാ രാധയന്തി ॥ 97॥

സമൈര്വിവാഹം കുരുതേ ന ഹീനൈഃ

സമൈഃ സഖ്യം വ്യവഹാരം കഥാശ്ച ।

ഗുണൈര്വിശിഷ്ടാംശ്ച പുരോ ദധാതി

വിപശ്ചിതസ്തസ്യ നയാഃ സുനീതാഃ ॥ 98॥

മിതം ഭുങ്ക്തേ സംവിഭജ്യാശ്രിതേഭ്യോ

മിതം സ്വപിത്യമിതം കര്മകൃത്വാ ।

ദദാത്യമിത്രേഷ്വപി യാചിതഃ സം-

സ്തമാത്മവന്തം പ്രജഹാത്യനര്ഥാഃ ॥ 99॥

ചികീര്ഷിതം വിപ്രകൃതം ച യസ്യ

നാന്യേ ജനാഃ കര്മ ജാനന്തി കിം ചിത് ।

മന്ത്രേ ഗുപ്തേ സമ്യഗനുഷ്ഠിതേ ച

സ്വല്പോ നാസ്യ വ്യഥതേ കശ്ചിദര്ഥഃ ॥ 100॥

യഃ സര്വഭൂതപ്രശമേ നിവിഷ്ടഃ

സത്യോ മൃദുര്ദാനകൃച്ഛുദ്ധ ഭാവഃ ।

അതീവ സഞ്ജ്ഞായതേ ജ്ഞാതിമധ്യേ

മഹാമണിര്ജാത്യ ഇവ പ്രസന്നഃ ॥ 101॥

യ ആത്മനാപത്രപതേ ഭൃശം നരഃ

സ സര്വലോകസ്യ ഗുരുര്ഭവത്യുത ।

അനന്ത തേജാഃ സുമനാഃ സമാഹിതഃ

സ്വതേജസാ സൂര്യ ഇവാവഭാസതേ ॥ 102॥

വനേ ജാതാഃ ശാപദഗ്ധസ്യ രാജ്ഞഃ

പാണ്ഡോഃ പുത്രാഃ പഞ്ച പഞ്ചേന്ദ്ര കല്പാഃ ।

ത്വയൈവ ബാലാ വര്ധിതാഃ ശിക്ഷിതാശ്ച

തവാദേശം പാലയന്ത്യാമ്ബികേയ ॥ 103॥

പ്രദായൈഷാമുചിതം താത രാജ്യം

സുഖീ പുത്രൈഃ സഹിതോ മോദമാനഃ ।

ന ദേവാനാം നാപി ച മാനുഷാണാം

ഭവിഷ്യസി ത്വം തര്കണീയോ നരേന്ദ്ര ॥ 104॥

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി

വിദുരനീതിവാക്യേ ത്രയസ്ത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 33 ॥

Roman (IAST) Transliteration

|| atha śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||

vaiśampāyana uvāca |

dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |

viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram || 1||

prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt |

īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati || 2||

evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam |

abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya || 3||

dvāḥstha uvāca |

viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt |

draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām || 4||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam |

ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane || 5||

dvāḥstha uvāca |

praviśāntaḥ puraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥ |

na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām || 6||

vaiśampāyana uvāca |

tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭra niveśanam |

abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam || 7||

viduro'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt |

yadi kiṃ cana kartavyamayamasmi praśādhi mām || 8||

dhṛtaraṣtra uvāca |

sañjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ |

ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati || 9||

tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā |

tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || 10||

jāgrato dahyamānasya śreyo yadiha paśyasi |

tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || 11||

yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavebhyo

na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ |

savendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni

kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā || 12||

tanme brūhi vidura tvaṃ yathāvan

manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ |

yathā ca nastāta hitaṃ bhavecca

prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||- ||

vidura uvāca |

abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam |

hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || 13||

kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa |

kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase || 14||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ |

asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ || 15||

vidura uvāca |

rajā lakṣaṇasampannastrailokyasyādhipo bhavet |

preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||- ||

viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ |

arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ ||- ||

ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt |

gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleṣāṃstitikṣate ||- ||

duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā |

eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||- ||

ekasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan

srukca drauṇī peṭhanīpīḍane ca |

etasmādrājanbruvato me nibodha

ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||- ||

ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā |

yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita ucyate ||- ||

niṣevate praśastāni ninditāni na sevate |

anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍita lakṣaṇam || 16||

krodho harṣaśca darpaśca hrīstambho mānyamānitā |

yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || 17||

yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare |

kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate || 18||

yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ |

samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate || 19||

yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate |

kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || 20||

yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate |

na kiṃ cidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha || 21||

kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śa‍ṛṇoti

vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt |

nāsampṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe

tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || 22||

nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum |

āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ || 23||

niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ |

avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate || 24||

ārya karmaṇi rājyante bhūtikarmāṇi kurvate |

hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || 25||

na hṛṣyatyātmasammāne nāvamānena tapyate |

gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 26||

tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām |

upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || 27||

pravṛtta vākcitrakatha ūhavānpratibhānavān |

āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate || 28||

śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā |

asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || 29||

arthaṃ mahāntamāsadya vidyāmaiśvaryameva ca |

vicaratyasamunnaddho yasya paṇḍita ucyate ||- ||

aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ |

arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || 30||

svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati |

mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate || 31||

akāmāṃ kāmayati yaḥ kāmayānāṃ parityajet |

balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||- ||

akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan |

balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam || 32||

amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca |

karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam || 33||

saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate |

ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || 34||

śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni nārcati |

suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||- ||

anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate |

viśvasatyapramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ || 35||

paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā |

yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ || 36||

ātmano balamājñāya dharmārthaparivarjitam |

alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihocyate || 37||

aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śūnyamupāsate |

kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || 38||

arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryameva vā |

vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate || 39||

ekaḥ sampannamaśnāti vaste vāsaśca śobhanam |

yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ || 40||

ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ |

bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate || 41||

ekaṃ hanyānna vāhanyādiṣurmukto dhanuṣmatā |

buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam || 42||

ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru |

pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava || 43||

ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate |

sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ || 44||

ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet |

eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt || 45||

ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyase |

satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 46||

ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate |

yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 47||

so'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam |

kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ||- ||

kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate |

śāntiśaṅkhaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||- ||

atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati |

akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||- ||

eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā |

vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā || 48||

dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |

rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 49||

dve karmaṇī naraḥ kurvannasmi~lloke virocate |

abruvanparuṣaṃ kiṃ cidasato nārthayaṃstathā || 50||

dvāvimau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau |

striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ || 51||

dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau |

yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ || 52||

dvāveva na virājete viparītena karmaṇā |

gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||- ||

dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ |

prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān || 53||

nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau |

apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam || 54||

dvāvambhasi niveṣṭavyau gale baddhvā dṛḍhaṃ śilām |

dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||- ||

dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhedinau |

parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||- ||

trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha |

kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || 55||

trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ |

niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu || 56||

traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ |

yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 57||

haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam |

suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā kṣayāvahaḥ ||- ||

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |

kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||- ||

varapradānaṃ rājyāṃ ca putrajanma ca bhārata |

śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāttrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||- ||

bhaktaṃ ca bajamānaṃ ca tavāsmīti vādinam |

trīnetān śaraṇaṃ prāptānviṣame'pi na santyajet ||- ||

catvāri rājñā tu mahābalena

varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt |

alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān

na dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || 58||

catvāri te tāta gṛhe vasantu

śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme |

vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ

sakhā daridro bhaginī cānapatyā || 59||

catvāryāha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ |

pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || 60||

devatānāṃ ca saṅkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām |

vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || 61||

catvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi

bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |

mānāgnihotraṃ uta mānamaunaṃ

mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||- ||

pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ |

pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha || 62||

pañcaiva pūjaya~lloke yaśaḥ prāpnoti kevalam |

devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || 63||

pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi |

mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ || 64||

pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyam |

tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 65||

ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā |

nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā || 66||

ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave |

apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 67||

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinīm |

grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 68||

ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācana |

satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || 69||

arthāgamo nityamarogitā ca

priyā ca bhāryā priyavādinī ca |

vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā

ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||

ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |

na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 70||

ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate |

corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ || 71||

pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ |

rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ || 72||

ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavekṣaṇāt |

gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||- ||

ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam |

ācāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraśca mātaram ||- ||

nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāśca prayojakam |

nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakam ||- ||

ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ

sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ |

svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ

ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||

īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ |

parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||- ||

sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ |

prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ || 73||

striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam |

mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca || 74||

aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ |

brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate || 75||

brāhmaṇa svāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati |

ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || 76||

naitānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati |

etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet || 77||

aṣṭāvimāni harṣasya nava nītāni bhārata |

vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi || 78||

samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥ |

putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || 79||

samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca sannatiḥ |

abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi || 80||

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti

prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |

parākramaścābahubhāṣitā ca

dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||- ||

navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam |

kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || 81||

daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān |

mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ || 82||

tvaramāṇaśca bhīruśca lubdhaḥ kāmī ca te daśa |

tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ || 83||

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |

putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā || 84||

yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā

pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca |

viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī

taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam || 85||

jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān

vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam |

jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca

taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || 86||

sudurbalaṃ nāvajānāti kañcid-

yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam |

na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ

kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || 87||

prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid

udyogamanvicchati cāpramattaḥ |

duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā

dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || 88||

anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhebhyaḥ

pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam |

dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ

na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva || 89||

na saṃrambheṇārabhate'rthavargam

ākāritaḥ śaṃsati tathyameva |

na mātrārthe rocayate vivādaṃ

nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || 90||

na yo'bhyasūyatyanukampate ca

na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti |

nātyāha kiṃ citkṣamate vivādaṃ

sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām || 91||

yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ

na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān |

na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ cit

priyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi || 92||

na vairamuddīpayati praśāntaṃ

na darmamārohati nāstameti |

na durgato'smīti karoti manyuṃ

tamārya śīlaṃ paramāhuragryam || 93||

na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ

nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ |

dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ

na katthate satpuruṣārya śīlaḥ || 94||

deśācārānsamayāñjātidharmān

bubhūṣate yastu parāvarajñaḥ |

sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva

mahājanasyādhipatyaṃ karoti || 95||

dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ

rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam |

mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ

yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || 96||

damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni

prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān |

etāni yaḥ kurute naityakāni

tasyotthānaṃ devatā rādhayanti || 97||

samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ

samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca |

guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti

vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ || 98||

mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo

mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā |

dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ-

stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ || 99||

cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya

nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit |

mantre gupte samyaganuṣṭhite ca

svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ || 100||

yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ

satyo mṛdurdānakṛcchuddha bhāvaḥ |

atīva sañjñāyate jñātimadhye

mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ || 101||

ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ

sa sarvalokasya gururbhavatyuta |

ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ

svatejasā sūrya ivāvabhāsate || 102||

vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ

pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ |

tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca

tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya || 103||

pradāyaiṣāmucitaṃ tāta rājyaṃ

sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ |

na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ

bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra || 104||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||