Uddhavagita - Saptamo'dhyayah

ॐ

ഉദ്ധവഗീതാ - സപ്തമോഽധ്യായഃ

Gita Vyasa Malayalam

അഥ സപ്തമോഽധ്യായഃ ।

ശ്രീ ഭഗവാന് ഉവാച ।

യത് ആത്ഥ മാം മഹാഭാഗ തത് ചികീര്ഷിതം ഏവ മേ ।

ബ്രഹ്മാ ഭവഃ ലോകപാലാഃ സ്വര്വാസം മേ അഭികാങ്ക്ഷിണഃ ॥ 1॥

മയാ നിഷ്പാദിതം ഹി അത്ര ദേവകാര്യം അശേഷതഃ ।

യദര്ഥം അവതീര്ണഃ അഹം അംശേന ബ്രഹ്മണാര്ഥിതഃ ॥ 2॥

കുലം വൈ ശാപനിര്ദഗ്ധം നങ്ക്ഷ്യതി അന്യോന്യവിഗ്രഹാത് ।

സമുദ്രഃ സപ്തമേ അഹ്ന്ഹ്യേതാം പുരീം ച പ്ലാവയിഷ്യതി ॥ 3॥

യഃ ഹി ഏവ അയം മയാ ത്യക്തഃ ലോകഃ അയം നഷ്ടമങ്ഗലഃ ।

ഭവിഷ്യതി അചിരാത് സാധോ കലിനാഽപി നിരാകൃതഃ ॥ 4॥

ന വസ്തവ്യം ത്വയാ ഏവ ഇഹ മയാ ത്യക്തേ മഹീതലേ ।

ജനഃ അധര്മരുചിഃ ഭദ്രഃ ഭവിഷ്യതി കലൌ യുഗേ ॥ 5॥

ത്വം തു സര്വം പരിത്യജ്യ സ്നേഹം സ്വജനബന്ധുഷു ।

മയി ആവേശ്യ മനഃ സമ്യക് സമദൃക് വിചരസ്വ ഗാമ് ॥ 6॥

യത് ഇദം മനസാ വാചാ ചക്ഷുര്ഭ്യാം ശ്രവണാദിഭിഃ ।

നശ്വരം ഗൃഹ്യമാണം ച വിദ്ധി മായാമനോമയമ് ॥ 7॥

പുംസഃ അയുക്തസ്യ നാനാര്ഥഃ ഭ്രമഃ സഃ ഗുണദോഷഭാക് ।

കര്മാകര്മവികര്മ ഇതി ഗുണദോഷധിയഃ ഭിദാ ॥ 8॥

തസ്മാത് യുക്തൈന്ദ്രിയഗ്രാമഃ യുക്തചിത്തഃ ഇദം ജഗത് ।

ആത്മനി ഈക്ഷസ്വ വിതതം ആത്മാനം മയി അധീശ്വരേ ॥ 9॥

ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംയുക്തഃ ആത്മഭൂതഃ ശരീരിണാമ് ।

ആത്മാനുഭവതുഷ്ടാത്മാ ന അന്തരായൈഃ വിഹന്യസേ ॥ 10॥

ദോഷബുദ്ധ്യാ ഉഭയാതീതഃ നിഷേധാത് ന നിവര്തതേ ।

ഗുണബുദ്ധ്യാ ച വിഹിതം ന കരോതി യഥാ അര്ഭകഃ ॥ 11॥

സര്വഭൂതസുഹൃത് ശാന്തഃ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനനിശ്ചയഃ ।

പശ്യന് മദാത്മകം വിശ്വം ന വിപദ്യേത വൈ പുനഃ ॥ 12॥

ശ്രീ ശുകഃ ഉവാച ।

ഇതി ആദിഷ്ടഃ ഭഗവതാ മഹാഭാഗവതഃ നൃപ ।

ഉദ്ധവഃ പ്രണിപത്യ ആഹ തത്ത്വജിജ്ഞാസുഃ അച്യുതമ് ॥ 13॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।

യോഗേശ യോഗവിന്ന്യാസ യോഗാത്മ യോഗസമ്ഭവ ।

നിഃശ്രേയസായ മേ പ്രോക്തഃ ത്യാഗഃ സന്ന്യാസലക്ഷണഃ ॥ 14॥

ത്യാഗഃ അയം ദുഷ്കരഃ ഭൂമന് കാമാനാം വിഷയാത്മഭിഃ ।

സുതരാം ത്വയി സര്വാത്മന് ന അഭക്തൈഃ ഇതി മേ മതിഃ ॥ 15॥

സഃ അഹം മമ അഹം ഇതി മൂഢമതിഃ വിഗാഢഃ

ത്വത് മായയാ വിരചിത ആത്മനി സാനുബന്ധേ ।

തത് തു അഞ്ജസാ നിഗദിതം ഭവതാ യഥാ അഹമ്

സംസാധയാമി ഭഗവന് അനുശാധി ഭൃത്യമ് ॥ 16॥

സത്യസ്യ തേ സ്വദൃശഃ ആത്മനഃ ആത്മനഃ അന്യമ്

വക്താരം ഈശ വിബുധേഷു അപി ന അനുചക്ഷേ ।

സര്വേ വിമോഹിതധിയഃ തവ മായയാ ഇമേ

ബ്രഹ്മാദയഃ തനുഭൃതഃ ബഹിഃ അര്ഥഭാവഃ ॥ 17॥

തസ്മാത് ഭവന്തം അനവദ്യം അനന്തപാരമ്

സര്വജ്ഞം ഈശ്വരം അകുണ്ഠവികുണ്ഠധിഷ്ണി അയമ് ।

നിര്വിണ്ണധീഃ അഹം ഉ ഹ വൃജനാഭിതപ്തഃ

നാരായണം നരസഖം ശരണം പ്രപദ്യേ ॥ 18॥

ശ്രീ ഭഗവാന് ഉവാച ।

പ്രായേണ മനുജാ ലോകേ ലോകതത്ത്വവിചക്ഷണാഃ ।

സമുദ്ധരന്തി ഹി ആത്മാനം ആത്മനാ ഏവ അശുഭാശയാത് ॥ 19॥

ആത്മനഃ ഗുരുഃ ആത്മാ ഏവ പുരുഷസ്യ വിശേഷതഃ ।

യത് പ്രത്യക്ഷ അനുമാനാഭ്യാം ശ്രേയഃ അസൌ അനുവിന്ദതേ ॥ 20॥

പുരുഷത്വേ ച മാം ധീരാഃ സാങ്ഖ്യയോഗവിശാരദാഃ ।

ആവിസ്തരാം പ്രപശ്യന്തി സര്വശക്തി ഉപബൃംഹിതമ് ॥ 21॥

ഏകദ്വിത്രിചതുഷ്പാദഃ ബഹുപാദഃ തഥാ അപദഃ ।

ബഹ്വ്യഃ സന്തി പുരഃ സൃഷ്ടാഃ താസാം മേ പൌരുഷീ പ്രിയാ ॥ 22॥

അത്ര മാം മാര്ഗയന്ത്യദ്ധാഃ യുക്താഃ ഹേതുഭിഃ ഈശ്വരമ് ।

ഗൃഹ്യമാണൈഃ ഗുണൈഃ ലിങ്ഗൈഃ അഗ്രാഹ്യം അനുമാനതഃ ॥ 23॥

അത്ര അപി ഉദാഹരന്തി ഇമം ഇതിഹാസം പുരാതനമ് ।

അവധൂതസ്യ സംവാദം യദോഃ അമിതതേജസഃ ॥ 24॥

(അഥ അവധൂതഗീതമ് ।)

അവധൂതം ദ്വിജം കഞ്ചിത് ചരന്തം അകുതോഭയമ് ।

കവിം നിരീക്ഷ്യ തരുണം യദുഃ പപ്രച്ഛ ധര്മവിത് ॥ 25॥

യദുഃ ഉവാച ।

കുതഃ ബുദ്ധിഃ ഇയം ബ്രഹ്മന് അകര്തുഃ സുവിശാരദാ ।

യാം ആസാദ്യ ഭവാന് ലോകം വിദ്വാന് ചരതി ബാലവത് ॥ 26॥

പ്രായഃ ധര്മാര്ഥകാമേഷു വിവിത്സായാം ച മാനവാഃ ।

ഹേതുനാ ഏവ സമീഹന്തേ ആയുഷഃ യശസഃ ശ്രിയഃ ॥ 27॥

ത്വം തു കല്പഃ കവിഃ ദക്ഷഃ സുഭഗഃ അമൃതഭാഷണഃ ।

ന കര്താ നേഹസേ കിഞ്ചിത് ജഡൌന്മത്തപിശാചവത് ॥ 28॥

ജനേഷു ദഹ്യമാനേഷു കാമലോഭദവാഗ്നിനാ ।

ന തപ്യസേ അഗ്നിനാ മുക്തഃ ഗങ്ഗാമ്ഭസ്ഥഃ ഇവ ദ്വിപഃ ॥ 29॥

ത്വം ഹി നഃ പൃച്ഛതാം ബ്രഹ്മന് ആത്മനി ആനന്ദകാരണമ് ।

ബ്രൂഹി സ്പര്ശവിഹീനസ്യ ഭവതഃ കേവല ആത്മനഃ ॥ 30॥

ശ്രീ ഭഗവാന് ഉവാച ।

യദുനാ ഏവം മഹാഭാഗഃ ബ്രഹ്മണ്യേന സുമേധസാ ।

പൃഷ്ടഃ സഭാജിതഃ പ്രാഹ പ്രശ്രയ അവനതം ദ്വിജഃ ॥ 31॥

ബ്രാഹ്മണഃ ഉവാച ।

സന്തി മേ ഗുരവഃ രാജന് ബഹവഃ ബുദ്ധ്യാ ഉപാശ്രിതാഃ ।

യതഃ ബുദ്ധിം ഉപാദായ മുക്തഃ അടാമി ഇഹ താന് ശ്രുണു ॥ 32॥

പൃഥിവീ വായുഃ ആകാശം ആപഃ അഗ്നിഃ ചന്ദ്രമാ രവിഃ ।

കപോതഃ അജഗരഃ സിന്ധുഃ പതങ്ഗഃ മധുകൃദ് ഗജഃ ॥ 33॥

മധുഹാ ഹരിണഃ മീനഃ പിങ്ഗലാ കുരരഃ അര്ഭകഃ ।

കുമാരീ ശരകൃത് സര്പഃ ഊര്ണനാഭിഃ സുപേശകൃത് ॥ 34॥

ഏതേ മേ ഗുരവഃ രാജന് ചതുര്വിംശതിഃ ആശ്രിതാഃ ।

ശിക്ഷാ വൃത്തിഭിഃ ഏതേഷാം അന്വശിക്ഷം ഇഹ ആത്മനഃ ॥ 35॥

യതഃ യത് അനുശിക്ഷാമി യഥാ വാ നാഹുഷാത്മജ ।

തത് തഥാ പുരുഷവ്യാഘ്ര നിബോധ കഥയാമി തേ ॥ 36॥

ഭൂതൈഃ ആക്രമാണഃ അപി ധീരഃ ദൈവവശാനുഗൈഃ ।

തത് വിദ്വാന് ന ചലേത് മാര്ഗാത് അന്വശിക്ഷം ക്ഷിതേഃ വ്രതമ് ॥ 37॥

ശശ്വത് പരാര്ഥസര്വേഹഃ പരാര്ഥ ഏകാന്തസമ്ഭവഃ ।

സാധുഃ ശിക്ഷേത ഭൂഭൃത്തഃ നഗശിഷ്യഃ പരാത്മതാമ് ॥

38॥

പ്രാണവൃത്ത്യാ ഏവ സന്തുഷ്യേത് മുനിഃ ന ഏവ ഇന്ദ്രിയപ്രിയൈഃ ।

ജ്ഞാനം യഥാ ന നശ്യേത ന അവകീര്യേത വാങ്മനഃ ॥ 39॥

വിഷയേഷു ആവിശന് യോഗീ നാനാധര്മേഷു സര്വതഃ ।

ഗുണദോഷവ്യപേത ആത്മാ ന വിഷജ്ജേത വായുവത് ॥ 40॥

പാര്ഥിവേഷു ഇഹ ദേഹേഷു പ്രവിഷ്ടഃ തത് ഗുണാശ്രയഃ ।

ഗുണൈഃ ന യുജ്യതേ യോഗീ ഗന്ധൈഃ വായുഃ ഇവ ആത്മദൃക് ॥ 41॥

അന്തഃ ഹിതഃ ച സ്ഥിരജങ്ഗമേഷു

ബ്രഹ്മ ആത്മഭാവേന സമന്വയേന ।

വ്യാപ്ത്യ അവച്ഛേദം അസങ്ഗം ആത്മനഃ

മുനിഃ നഭഃ ത്വം വിതതസ്യ ഭാവയേത് ॥ 42॥

തേജഃ അബന്നമയൈഃ ഭാവൈഃ മേഘ ആദ്യൈഃ വായുനാ ഈരിതൈഃ ।

ന സ്പൃശ്യതേ നഭഃ തദ്വത് കാലസൃഷ്ടൈഃ ഗുണൈഃ പുമാന് ॥

43॥

സ്വച്ഛഃ പ്രകൃതിതഃ സ്നിഗ്ധഃ മാധുര്യഃ തീര്ഥഭൂഃ നൃണാമ് ।

മുനിഃ പുനാതി അപാം മിത്രം ഈക്ഷ ഉപസ്പര്ശകീര്തനൈഃ ॥ 44॥

തേജസ്വീ തപസാ ദീപ്തഃ ദുര്ധര്ഷൌദരഭാജനഃ ।

സര്വഭക്ഷഃ അപി യുക്ത ആത്മാ ന ആദത്തേ മലം അഗ്നിവത് ॥ 45॥

ക്വചിത് ശന്നഃ ക്വചിത് സ്പഷ്ടഃ ഉപാസ്യഃ ശ്രേയഃ ഇച്ഛതാമ് ।

ഭുങ്ക്തേ സര്വത്ര ദാതൄണാം ദഹന് പ്രാക് ഉത്തര അശുഭമ് ॥

46॥

സ്വമായയാ സൃഷ്ടം ഇദം സത് അസത് ലക്ഷണം വിഭുഃ ।

പ്രവിഷ്ടഃ ഈയതേ തത് തത് സ്വരൂപഃ അഗ്നിഃ ഇവ ഏധസി ॥ 47॥

വിസര്ഗാദ്യാഃ ശ്മശാനാന്താഃ ഭാവാഃ ദേഹസ്യ ന ആത്മനഃ ।

കലാനാം ഇവ ചന്ദ്രസ്യ കാലേന അവ്യക്തവര്ത്മനാ ॥ 48॥

കാലേന ഹി ഓഘവേഗേന ഭൂതാനാം പ്രഭവ അപി അയൌ ।

നിത്യൌ അപി ന ദൃശ്യേതേ ആത്മനഃ അഗ്നേഃ യഥാ അര്ചിഷാമ് ॥ 49॥

ഗുണൈഃ ഗുണാന് ഉപാദത്തേ യഥാകാലം വിമുഞ്ചതി ।

ന തേഷു യുജ്യതേ യോഗീ ഗോഭിഃ ഗാഃ ഇവ ഗോപതിഃ ॥ 50॥

ബുധ്യതേ സ്വേന ഭേദേന വ്യക്തിസ്ഥഃ ഇവ തത് ഗതഃ ।

ലക്ഷ്യതേ സ്ഥൂലമതിഭിഃ ആത്മാ ച അവസ്ഥിതഃ അര്കവത് ॥ 51॥

ന അതിസ്നേഹഃ പ്രസങ്ഗഃ വാ കര്തവ്യഃ ക്വ അപി കേനചിത് ।

കുര്വന് വിന്ദേത സന്താപം കപോതഃ ഇവ ദീനധീഃ ॥ 52॥

കപോതഃ കശ്ചന അരണ്യേ കൃതനീഡഃ വനസ്പതൌ ।

കപോത്യാ ഭാര്യയാ സാര്ധം ഉവാസ കതിചിത് സമാഃ ॥ 53॥

കപോതൌ സ്നേഹഗുണിതഹൃദയൌ ഗൃഹധര്മിണൌ ।

ദൃഷ്ടിം ദൃഷ്ട്യാങ്ഗം അങ്ഗേന ബുദ്ധിം ബുദ്ധ്യാ ബബന്ധതുഃ ॥

54॥

ശയ്യാസനാടനസ്ഥാനവാര്താക്രീഡാശനാദികമ് ।

മിഥുനീഭൂയ വിസ്രബ്ധൌ ചേരതുഃ വനരാജിഷു ॥ 55॥

യം യം വാഞ്ഛതി സാ രാജന് തര്പയന്തി അനുകമ്പിതാ ।

തം തം സമനയത് കാമം കൃച്ഛ്രേണ അപി അജിതൈന്ദ്രിയഃ ॥ 56॥

കപോതീ പ്രഥമം ഗര്ഭം ഗൃഹ്ണതി കാലഃ ആഗതേ ।

അണ്ഡാനി സുഷുവേ നീഡേ സ്വപത്യുഃ സന്നിധൌ സതീ ॥ 57॥

തേഷൂ കാലേ വ്യജായന്ത രചിതാവയവാ ഹരേഃ ।

ശക്തിഭിഃ ദുര്വിഭാവ്യാഭിഃ കോമലാങ്ഗതനൂരുഹാഃ ॥ 58॥

പ്രജാഃ പുപുഷതുഃ പ്രീതൌ ദമ്പതീ പുത്രവത്സലൌ ।

ശ‍ഋണ്വന്തൌ കൂജിതം താസാം നിര്വൃതൌ കലഭാഷിതൈഃ ॥ 59॥

താസാം പതത്രൈഃ സുസ്പര്ശൈഃ കൂജിതൈഃ മുഗ്ധചേഷ്ടിതൈഃ ।

പ്രത്യുദ്ഗമൈഃ അദീനാനാം പിതരൌ മുദം ആപതുഃ ॥ 60॥

സ്നേഹാനുബദ്ധഹൃദയൌ അന്യോന്യം വിഷ്ണുമായയാ ।

വിമോഹിതൌ ദീനധിയൌ ശിശൂന് പുപുഷതുഃ പ്രജാഃ ॥ 61॥

ഏകദാ ജഗ്മതുഃ താസാം അന്നാര്ഥം തൌ കുടുമ്ബിനൌ ।

പരിതഃ കാനനേ തസ്മിന് അര്ഥിനൌ ചേരതുഃ ചിരമ് ॥ 62॥

ദൃഷ്ട്വാ താന് ലുബ്ധകഃ കശ്ചിത് യദൃച്ഛ അതഃ വനേചരഃ ।

ജഗൃഹേ ജാലം ആതത്യ ചരതഃ സ്വാലയാന്തികേ ॥ 63॥

കപോതഃ ച കപോതീ ച പ്രജാപോഷേ സദാ ഉത്സുകൌ ।

ഗതൌ പോഷണം ആദായ സ്വനീഡം ഉപജഗ്മതുഃ ॥ 64॥

കപോതീ സ്വാത്മജാന് വീക്ഷ്യ ബാലകാന് ജാലസംവൃതാന് ।

താന് അഭ്യധാവത് ക്രോശന്തീ ക്രോശതഃ ഭൃശദുഃഖിതാ ॥ 65॥

സാ അസകൃത് സ്നേഹഗുണിതാ ദീനചിത്താ അജമായയാ ।

സ്വയം ച അബധ്യത ശിചാ ബദ്ധാന് പശ്യന്തി അപസ്മൃതിഃ ॥ 66॥

കപോതഃ ച ആത്മജാന് ബദ്ധാന് ആത്മനഃ അപി അധികാന് പ്രിയാന് ।

ഭാര്യാം ച ആത്മസമാം ദീനഃ വിലലാപ അതിദുഃഖിതഃ ॥ 67॥

അഹോ മേ പശ്യത അപായം അല്പപുണ്യസ്യ ദുര്മതേഃ ।

അതൃപ്തസ്യ അകൃതാര്ഥസ്യ ഗൃഹഃ ത്രൈവര്ഗികഃ ഹതഃ ॥ 68॥

അനുരൂപാ അനുകൂലാ ച യസ്യ മേ പതിദേവതാ ।

ശൂന്യേ ഗൃഹേ മാം സന്ത്യജ്യ പുത്രൈഃ സ്വര്യാതി സാധുഭിഃ ॥ 69॥

സഃ അഹം ശൂന്യേ ഗൃഹേ ദീനഃ മൃതദാരഃ മൃതപ്രജഃ ।

ജിജീവിഷേ കിമര്ഥം വാ വിധുരഃ ദുഃഖജീവിതഃ ॥ 70॥

താന് തഥാ ഏവ ആവൃതാന് ശിഗ്ഭിഃ മൃത്യുഗ്രസ്താന് വിചേഷ്ടതഃ ।

സ്വയം ച കൃപണഃ ശിക്ഷു പശ്യന് അപി അബുധഃ അപതത് ॥ 71॥

തം ലബ്ധ്വാ ലുബ്ധകഃ ക്രൂരഃ കപോതം ഗൃഹമേധിനമ് ।

കപോതകാന് കപോതീം ച സിദ്ധാര്ഥഃ പ്രയയൌ ഗൃഹമ് ॥ 72॥

ഏവം കുടുമ്ബീ അശാന്ത ആത്മാ ദ്വന്ദ്വ ആരാമഃ പതത് ത്രിവത് ।

പുഷ്ണന് കുടുമ്ബം കൃപണഃ സാനുബന്ധഃ അവസീദതി ॥ 73॥

യഃ പ്രാപ്യ മാനുഷം ലോകം മുക്തിദ്വാരം അപാവൃതമ് ।

ഗൃഹേഷു ഖഗവത് സക്തഃ തം ആരൂഢച്യുതം വിദുഃ ॥ 74॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം

സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ

യദ്വധൂതേതിഹാസേ സപ്തമോഽധ്യായഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

atha saptamo'dhyāyaḥ |

śrī bhagavān uvāca |

yat āttha māṃ mahābhāga tat cikīrṣitaṃ eva me |

brahmā bhavaḥ lokapālāḥ svarvāsaṃ me abhikāṅkṣiṇaḥ || 1||

mayā niṣpāditaṃ hi atra devakāryaṃ aśeṣataḥ |

yadarthaṃ avatīrṇaḥ ahaṃ aṃśena brahmaṇārthitaḥ || 2||

kulaṃ vai śāpanirdagdhaṃ naṅkṣyati anyonyavigrahāt |

samudraḥ saptame ahnhyetāṃ purīṃ ca plāvayiṣyati || 3||

yaḥ hi eva ayaṃ mayā tyaktaḥ lokaḥ ayaṃ naṣṭamaṅgalaḥ |

bhaviṣyati acirāt sādho kalinā'pi nirākṛtaḥ || 4||

na vastavyaṃ tvayā eva iha mayā tyakte mahītale |

janaḥ adharmaruciḥ bhadraḥ bhaviṣyati kalau yuge || 5||

tvaṃ tu sarvaṃ parityajya snehaṃ svajanabandhuṣu |

mayi āveśya manaḥ samyak samadṛk vicarasva gām || 6||

yat idaṃ manasā vācā cakṣurbhyāṃ śravaṇādibhiḥ |

naśvaraṃ gṛhyamāṇaṃ ca viddhi māyāmanomayam || 7||

puṃsaḥ ayuktasya nānārthaḥ bhramaḥ saḥ guṇadoṣabhāk |

karmākarmavikarma iti guṇadoṣadhiyaḥ bhidā || 8||

tasmāt yuktaindriyagrāmaḥ yuktacittaḥ idaṃ jagat |

ātmani īkṣasva vitataṃ ātmānaṃ mayi adhīśvare || 9||

jñānavijñānasaṃyuktaḥ ātmabhūtaḥ śarīriṇām |

ātmānubhavatuṣṭātmā na antarāyaiḥ vihanyase || 10||

doṣabuddhyā ubhayātītaḥ niṣedhāt na nivartate |

guṇabuddhyā ca vihitaṃ na karoti yathā arbhakaḥ || 11||

sarvabhūtasuhṛt śāntaḥ jñānavijñānaniścayaḥ |

paśyan madātmakaṃ viśvaṃ na vipadyeta vai punaḥ || 12||

śrī śukaḥ uvāca |

iti ādiṣṭaḥ bhagavatā mahābhāgavataḥ nṛpa |

uddhavaḥ praṇipatya āha tattvajijñāsuḥ acyutam || 13||

uddhavaḥ uvāca |

yogeśa yogavinnyāsa yogātma yogasambhava |

niḥśreyasāya me proktaḥ tyāgaḥ sannyāsalakṣaṇaḥ || 14||

tyāgaḥ ayaṃ duṣkaraḥ bhūman kāmānāṃ viṣayātmabhiḥ |

sutarāṃ tvayi sarvātman na abhaktaiḥ iti me matiḥ || 15||

saḥ ahaṃ mama ahaṃ iti mūḍhamatiḥ vigāḍhaḥ

tvat māyayā viracita ātmani sānubandhe |

tat tu añjasā nigaditaṃ bhavatā yathā aham

saṃsādhayāmi bhagavan anuśādhi bhṛtyam || 16||

satyasya te svadṛśaḥ ātmanaḥ ātmanaḥ anyam

vaktāraṃ īśa vibudheṣu api na anucakṣe |

sarve vimohitadhiyaḥ tava māyayā ime

brahmādayaḥ tanubhṛtaḥ bahiḥ arthabhāvaḥ || 17||

tasmāt bhavantaṃ anavadyaṃ anantapāram

sarvajñaṃ īśvaraṃ akuṇṭhavikuṇṭhadhiṣṇi ayam |

nirviṇṇadhīḥ ahaṃ u ha vṛjanābhitaptaḥ

nārāyaṇaṃ narasakhaṃ śaraṇaṃ prapadye || 18||

śrī bhagavān uvāca |

prāyeṇa manujā loke lokatattvavicakṣaṇāḥ |

samuddharanti hi ātmānaṃ ātmanā eva aśubhāśayāt || 19||

ātmanaḥ guruḥ ātmā eva puruṣasya viśeṣataḥ |

yat pratyakṣa anumānābhyāṃ śreyaḥ asau anuvindate || 20||

puruṣatve ca māṃ dhīrāḥ sāṅkhyayogaviśāradāḥ |

āvistarāṃ prapaśyanti sarvaśakti upabṛṃhitam || 21||

ekadvitricatuṣpādaḥ bahupādaḥ tathā apadaḥ |

bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭāḥ tāsāṃ me pauruṣī priyā || 22||

atra māṃ mārgayantyaddhāḥ yuktāḥ hetubhiḥ īśvaram |

gṛhyamāṇaiḥ guṇaiḥ liṅgaiḥ agrāhyaṃ anumānataḥ || 23||

atra api udāharanti imaṃ itihāsaṃ purātanam |

avadhūtasya saṃvādaṃ yadoḥ amitatejasaḥ || 24||

(atha avadhūtagītam |)

avadhūtaṃ dvijaṃ kañcit carantaṃ akutobhayam |

kaviṃ nirīkṣya taruṇaṃ yaduḥ papraccha dharmavit || 25||

yaduḥ uvāca |

kutaḥ buddhiḥ iyaṃ brahman akartuḥ suviśāradā |

yāṃ āsādya bhavān lokaṃ vidvān carati bālavat || 26||

prāyaḥ dharmārthakāmeṣu vivitsāyāṃ ca mānavāḥ |

hetunā eva samīhante āyuṣaḥ yaśasaḥ śriyaḥ || 27||

tvaṃ tu kalpaḥ kaviḥ dakṣaḥ subhagaḥ amṛtabhāṣaṇaḥ |

na kartā nehase kiñcit jaḍaunmattapiśācavat || 28||

janeṣu dahyamāneṣu kāmalobhadavāgninā |

na tapyase agninā muktaḥ gaṅgāmbhasthaḥ iva dvipaḥ || 29||

tvaṃ hi naḥ pṛcchatāṃ brahman ātmani ānandakāraṇam |

brūhi sparśavihīnasya bhavataḥ kevala ātmanaḥ || 30||

śrī bhagavān uvāca |

yadunā evaṃ mahābhāgaḥ brahmaṇyena sumedhasā |

pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha praśraya avanataṃ dvijaḥ || 31||

brāhmaṇaḥ uvāca |

santi me guravaḥ rājan bahavaḥ buddhyā upāśritāḥ |

yataḥ buddhiṃ upādāya muktaḥ aṭāmi iha tān śruṇu || 32||

pṛthivī vāyuḥ ākāśaṃ āpaḥ agniḥ candramā raviḥ |

kapotaḥ ajagaraḥ sindhuḥ pataṅgaḥ madhukṛd gajaḥ || 33||

madhuhā hariṇaḥ mīnaḥ piṅgalā kuraraḥ arbhakaḥ |

kumārī śarakṛt sarpaḥ ūrṇanābhiḥ supeśakṛt || 34||

ete me guravaḥ rājan caturviṃśatiḥ āśritāḥ |

śikṣā vṛttibhiḥ eteṣāṃ anvaśikṣaṃ iha ātmanaḥ || 35||

yataḥ yat anuśikṣāmi yathā vā nāhuṣātmaja |

tat tathā puruṣavyāghra nibodha kathayāmi te || 36||

bhūtaiḥ ākramāṇaḥ api dhīraḥ daivavaśānugaiḥ |

tat vidvān na calet mārgāt anvaśikṣaṃ kṣiteḥ vratam || 37||

śaśvat parārthasarvehaḥ parārtha ekāntasambhavaḥ |

sādhuḥ śikṣeta bhūbhṛttaḥ nagaśiṣyaḥ parātmatām ||

38||

prāṇavṛttyā eva santuṣyet muniḥ na eva indriyapriyaiḥ |

jñānaṃ yathā na naśyeta na avakīryeta vāṅmanaḥ || 39||

viṣayeṣu āviśan yogī nānādharmeṣu sarvataḥ |

guṇadoṣavyapeta ātmā na viṣajjeta vāyuvat || 40||

pārthiveṣu iha deheṣu praviṣṭaḥ tat guṇāśrayaḥ |

guṇaiḥ na yujyate yogī gandhaiḥ vāyuḥ iva ātmadṛk || 41||

antaḥ hitaḥ ca sthirajaṅgameṣu

brahma ātmabhāvena samanvayena |

vyāptya avacchedaṃ asaṅgaṃ ātmanaḥ

muniḥ nabhaḥ tvaṃ vitatasya bhāvayet || 42||

tejaḥ abannamayaiḥ bhāvaiḥ megha ādyaiḥ vāyunā īritaiḥ |

na spṛśyate nabhaḥ tadvat kālasṛṣṭaiḥ guṇaiḥ pumān ||

43||

svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdhaḥ mādhuryaḥ tīrthabhūḥ nṛṇām |

muniḥ punāti apāṃ mitraṃ īkṣa upasparśakīrtanaiḥ || 44||

tejasvī tapasā dīptaḥ durdharṣaudarabhājanaḥ |

sarvabhakṣaḥ api yukta ātmā na ādatte malaṃ agnivat || 45||

kvacit śannaḥ kvacit spaṣṭaḥ upāsyaḥ śreyaḥ icchatām |

bhuṅkte sarvatra dātṝṇāṃ dahan prāk uttara aśubham ||

46||

svamāyayā sṛṣṭaṃ idaṃ sat asat lakṣaṇaṃ vibhuḥ |

praviṣṭaḥ īyate tat tat svarūpaḥ agniḥ iva edhasi || 47||

visargādyāḥ śmaśānāntāḥ bhāvāḥ dehasya na ātmanaḥ |

kalānāṃ iva candrasya kālena avyaktavartmanā || 48||

kālena hi oghavegena bhūtānāṃ prabhava api ayau |

nityau api na dṛśyete ātmanaḥ agneḥ yathā arciṣām || 49||

guṇaiḥ guṇān upādatte yathākālaṃ vimuñcati |

na teṣu yujyate yogī gobhiḥ gāḥ iva gopatiḥ || 50||

budhyate svena bhedena vyaktisthaḥ iva tat gataḥ |

lakṣyate sthūlamatibhiḥ ātmā ca avasthitaḥ arkavat || 51||

na atisnehaḥ prasaṅgaḥ vā kartavyaḥ kva api kenacit |

kurvan vindeta santāpaṃ kapotaḥ iva dīnadhīḥ || 52||

kapotaḥ kaścana araṇye kṛtanīḍaḥ vanaspatau |

kapotyā bhāryayā sārdhaṃ uvāsa katicit samāḥ || 53||

kapotau snehaguṇitahṛdayau gṛhadharmiṇau |

dṛṣṭiṃ dṛṣṭyāṅgaṃ aṅgena buddhiṃ buddhyā babandhatuḥ ||

54||

śayyāsanāṭanasthānavārtākrīḍāśanādikam |

mithunībhūya visrabdhau ceratuḥ vanarājiṣu || 55||

yaṃ yaṃ vāñchati sā rājan tarpayanti anukampitā |

taṃ taṃ samanayat kāmaṃ kṛcchreṇa api ajitaindriyaḥ || 56||

kapotī prathamaṃ garbhaṃ gṛhṇati kālaḥ āgate |

aṇḍāni suṣuve nīḍe svapatyuḥ sannidhau satī || 57||

teṣū kāle vyajāyanta racitāvayavā hareḥ |

śaktibhiḥ durvibhāvyābhiḥ komalāṅgatanūruhāḥ || 58||

prajāḥ pupuṣatuḥ prītau dampatī putravatsalau |

śa‍ṛṇvantau kūjitaṃ tāsāṃ nirvṛtau kalabhāṣitaiḥ || 59||

tāsāṃ patatraiḥ susparśaiḥ kūjitaiḥ mugdhaceṣṭitaiḥ |

pratyudgamaiḥ adīnānāṃ pitarau mudaṃ āpatuḥ || 60||

snehānubaddhahṛdayau anyonyaṃ viṣṇumāyayā |

vimohitau dīnadhiyau śiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ || 61||

ekadā jagmatuḥ tāsāṃ annārthaṃ tau kuṭumbinau |

paritaḥ kānane tasmin arthinau ceratuḥ ciram || 62||

dṛṣṭvā tān lubdhakaḥ kaścit yadṛccha ataḥ vanecaraḥ |

jagṛhe jālaṃ ātatya carataḥ svālayāntike || 63||

kapotaḥ ca kapotī ca prajāpoṣe sadā utsukau |

gatau poṣaṇaṃ ādāya svanīḍaṃ upajagmatuḥ || 64||

kapotī svātmajān vīkṣya bālakān jālasaṃvṛtān |

tān abhyadhāvat krośantī krośataḥ bhṛśaduḥkhitā || 65||

sā asakṛt snehaguṇitā dīnacittā ajamāyayā |

svayaṃ ca abadhyata śicā baddhān paśyanti apasmṛtiḥ || 66||

kapotaḥ ca ātmajān baddhān ātmanaḥ api adhikān priyān |

bhāryāṃ ca ātmasamāṃ dīnaḥ vilalāpa atiduḥkhitaḥ || 67||

aho me paśyata apāyaṃ alpapuṇyasya durmateḥ |

atṛptasya akṛtārthasya gṛhaḥ traivargikaḥ hataḥ || 68||

anurūpā anukūlā ca yasya me patidevatā |

śūnye gṛhe māṃ santyajya putraiḥ svaryāti sādhubhiḥ || 69||

saḥ ahaṃ śūnye gṛhe dīnaḥ mṛtadāraḥ mṛtaprajaḥ |

jijīviṣe kimarthaṃ vā vidhuraḥ duḥkhajīvitaḥ || 70||

tān tathā eva āvṛtān śigbhiḥ mṛtyugrastān viceṣṭataḥ |

svayaṃ ca kṛpaṇaḥ śikṣu paśyan api abudhaḥ apatat || 71||

taṃ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥ kapotaṃ gṛhamedhinam |

kapotakān kapotīṃ ca siddhārthaḥ prayayau gṛham || 72||

evaṃ kuṭumbī aśānta ātmā dvandva ārāmaḥ patat trivat |

puṣṇan kuṭumbaṃ kṛpaṇaḥ sānubandhaḥ avasīdati || 73||

yaḥ prāpya mānuṣaṃ lokaṃ muktidvāraṃ apāvṛtam |

gṛheṣu khagavat saktaḥ taṃ ārūḍhacyutaṃ viduḥ || 74||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

yadvadhūtetihāse saptamo'dhyāyaḥ ||