📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
ഉദ്ധവഗീതാ - ഏകാദശോഽധ്യായഃ
Uddhavagita - Ekadasho'dhyayah
Gita Vyasa Malayalam
അഥ ഏകാദശോഽധ്യായഃ ।
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
ബദ്ധഃ മുക്തഃ ഇതി വ്യാഖ്യാ ഗുണതഃ മേ ന വസ്തുതഃ ।
ഗുണസ്യ മായാമൂലത്വാത് ന മേ മോക്ഷഃ ന ബന്ധനമ് ॥ 1॥
ശോകമോഹൌ സുഖം ദുഃഖം ദേഹാപത്തിഃ ച മായയാ ।
സ്വപ്നഃ യഥാ ആത്മനഃ ഖ്യാതിഃ സംസൃതിഃ ന തു വാസ്തവീ ॥ 2॥
വിദ്യാ അവിദ്യേ മമ തനൂ വിദ്ധി ഉദ്ധവ ശരീരിണാമ് ।
മോക്ഷബന്ധകരീ ആദ്യേ മായയാ മേ വിനിര്മിതേ ॥ 3॥
ഏകസ്യ ഏവ മമ അംശസ്യ ജീവസ്യ ഏവ മഹാമതേ ।
ബന്ധഃ അസ്യ അവിദ്യയാ അനാദിഃ വിദ്യയാ ച തഥാ ഇതരഃ ॥ 4॥
അഥ ബദ്ധസ്യ മുക്തസ്യ വൈലക്ഷണ്യം വദാമി തേ ।
വിരുദ്ധധര്മിണോഃ താത സ്ഥിതയോഃ ഏകധര്മിണി ॥ 5॥
സുപര്ണൌ ഏതൌ സദൃശൌ സഖായൌ
യദൃച്ഛയാ ഏതൌ കൃതനീഡൌ ച വൃക്ഷേ ।
ഏകഃ തയോഃ ഖാദതി പിപ്പലാന്നമ്
അന്യഃ നിരന്നഃ അപി ബലേന ഭൂയാന് ॥ 6॥
ആത്മാനം അന്യം ച സഃ വേദ വിദ്വാന്
അപിപ്പലാദഃ ന തു പിപ്പലാദഃ ।
യഃ അവിദ്യയാ യുക് സ തു നിത്യബദ്ധഃ
വിദ്യാമയഃ യഃ സ തു നിത്യമുക്തഃ ॥ 7॥
ദേഹസ്ഥഃ അപി ന ദേഹസ്ഥഃ വിദ്വാന് സ്വപ്നാത് യഥാ ഉത്ഥിതഃ ।
അദേഹസ്ഥഃ അപി ദേഹസ്ഥഃ കുമതിഃ സ്വപ്നദൃക് യഥാ ॥ 8॥
ഇന്ദ്രിയൈഃ ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷു ഗുണൈഃ അപി ഗുണേഷു ച ।
ഗൃഹ്യമാണേഷു അഹങ്കുര്യാത് ന വിദ്വാന് യഃ തു അവിക്രിയഃ ॥ 9॥
ദൈവാധീനേ ശരീരേ അസ്മിന് ഗുണഭാവ്യേന കര്മണാ ।
വര്തമാനഃ അബുധഃ തത്ര കര്താ അസ്മി ഇതി നിബധ്യതേ ॥ 10॥
ഏവം വിരക്തഃ ശയനഃ ആസനാടനമജ്ജനേ ।
ദര്ശനസ്പര്ശനഘ്രാണഭോജനശ്രവണാദിഷു ॥ 11॥
ന തഥാ ബധ്യതേ വിദ്വാന് തത്ര തത്ര ആദയന് ഗുണാന് ।
പ്രകൃതിസ്ഥഃ അപി അസംസക്തഃ യഥാ ഖം സവിതാ അനിലഃ ॥ 12॥
വൈശാരദ്യേക്ഷയാ അസങ്ഗശിതയാ ഛിന്നസംശയഃ ।
പ്രതിബുദ്ധഃ ഇവ സ്വപ്നാത് നാനാത്വാത് വിനിവര്തതേ ॥ 13॥
യസ്യ സ്യുഃ വീതസങ്കല്പാഃ പ്രാണേന്ദ്രിയമനോധിയാമ് ।
വൃത്തയഃ സഃ വിനിര്മുക്തഃ ദേഹസ്ഥഃ അപി ഹി തത് ഗുണൈഃ ॥ 14॥
യസ്യ ആത്മാ ഹിംസ്യതേ ഹിംസ്ര്യൈഃ യേന കിഞ്ചിത് യദൃച്ഛയാ ।
അര്ച്യതേ വാ ക്വചിത് തത്ര ന വ്യതിക്രിയതേ ബുധഃ ॥ 15॥
ന സ്തുവീത ന നിന്ദേത കുര്വതഃ സാധു അസാധു വാ ।
വദതഃ ഗുണദോഷാഭ്യാം വര്ജിതഃ സമദൃക് മുനിഃ ॥ 16॥
ന കുര്യാത് ന വദേത് കിഞ്ചിത് ന ധ്യായേത് സാധു അസാധു വാ ।
ആത്മാരാമഃ അനയാ വൃത്ത്യാ വിചരേത് ജഡവത് മുനിഃ ॥ 17॥
ശബ്ദബ്രഹ്മണി നിഷ്ണാതഃ ന നിഷ്ണായാത് പരേ യദി ।
ശ്രമഃ തസ്യ ശ്രമഫലഃ ഹി അധേനും ഇവ രക്ഷതഃ ॥ 18॥
ഗാം ദുഗ്ധദോഹാം അസതീം ച ഭാര്യാമ്
ദേഹം പരാധീനം അസത്പ്രജാം ച ।
വിത്തം തു അതീര്ഥീകൃതം അങ്ഗ വാചമ്
ഹീനാം മയാ രക്ഷതി ദുഃഖദുഃഖീ ॥ 19॥
യസ്യാം ന മേ പാവനം അങ്ഗ കര്മ
സ്ഥിതിഉദ്ഭവപ്രാണ നിരോധനം അസ്യ ।
ലീലാവതാരീപ്സിതജന്മ വാ സ്യാത്
ബന്ധ്യാം ഗിരം താം ബിഭൃയാത് ന ധീരഃ ॥ 20॥
ഏവം ജിജ്ഞാസയാ അപോഹ്യ നാനാത്വഭ്രമം ആത്മനി ।
ഉപാരമേത വിരജം മനഃ മയി അര്പ്യ സര്വഗേ ॥ 21॥
യദി അനീശഃ ധാരയിതും മനഃ ബ്രഹ്മണി നിശ്ചലമ് ।
മയി സര്വാണി കര്മാണി നിരപേക്ഷഃ സമാചര ॥ 22॥
ശ്രദ്ധാലുഃ മേ കഥാഃ ശ‍ഋണ്വന് സുഭദ്രാ ലോകപാവനീഃ ।
ഗായന് അനുസ്മരന് കര്മ ജന്മ ച അഭിനയന് മുഹുഃ ॥ 23॥
മദര്ഥേ ധര്മകാമാര്ഥാന് ആചരന് മദപാശ്രയഃ ।
ലഭതേ നിശ്ചലാം ഭക്തിം മയി ഉദ്ധവ സനാതനേ ॥ 24॥
സത്സങ്ഗലബ്ധയാ ഭക്ത്യാ മയി മാം സഃ ഉപാസിതാ ।
സഃ വൈ മേ ദര്ശിതം സദ്ഭിഃ അഞ്ജസാ വിന്ദതേ പദമ് ॥ 25॥
ഉദ്ധവ ഉവാച ।
സാധുഃ തവ ഉത്തമശ്ലോക മതഃ കീദൃഗ്വിധഃ പ്രഭോ ।
ഭക്തിഃ ത്വയി ഉപയുജ്യേത കീദൃശീ സദ്ഭിഃ ആദൃതാ ॥ 26॥
ഏതത് മേ പുരുഷാധ്യക്ഷ ലോകാധ്യക്ഷ ജഗത് പ്രഭോ ।
പ്രണതായ അനുരക്തായ പ്രപന്നായ ച കഥ്യതാമ് ॥ 27॥
ത്വം ബ്രഹ്മ പരമം വ്യോമ പുരുഷഃ പ്രകൃതേഃ പരഃ ।
അവതീര്ണഃ അസി ഭഗവന് സ്വേച്ഛാഉപാത്തപൃഥക് വപുഃ ॥ 28॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
കൃപാലുഃ അകൃതദ്രോഹഃ തിതിക്ഷുഃ സര്വദേഹിനാമ് ।
സത്യസാരഃ അനവദ്യാത്മാ സമഃ സര്വോപകാരകഃ ॥ 29॥
കാമൈഃ അഹതധീഃ ദാന്തഃ മൃദുഃ ശുചിഃ അകിഞ്ചനഃ ।
അനീഹഃ മിതഭുക് ശാന്തഃ സ്ഥിരഃ മത് ശരണഃ മുനിഃ ॥ 30॥
അപ്രമത്തഃ ഗഭീരാത്മാ ധൃതിമാഞ്ജിതഷഡ്ഗുണഃ ।
അമാനീ മാനദഃ കല്പഃ മൈത്രഃ കാരുണികഃ കവിഃ ॥ 31॥
ആജ്ഞായ ഏവം ഗുണാന് ദോഷാന്മയാദിഷ്ടാന് അപി സ്വകാന് ।
ധര്മാന് സന്ത്യജ്യ യഃ സര്വാന് മാം ഭജേത സഃ സത്തമഃ ॥ 32॥
ജ്ഞാത്വാ അജ്ഞാത്വാ അഥ യേ വൈ മാം യാവാന് യഃ ച അസ്മി
യാദൃശഃ ।
ഭജന്തി അനന്യഭാവേന തേ മേ ഭക്തതമാഃ മതാഃ ॥ 33॥
മല്ലിങ്ഗമദ്ഭക്തജനദര്ശനസ്പര്ശനാര്ചനമ് ।
പരിചര്യാ സ്തുതിഃ പ്രഹ്വഗുണകര്മ അനുകീര്തനമ് ॥ 34॥
മത്കഥാശ്രവണേ ശ്രദ്ധാ മത് അനുധ്യാനം ഉദ്ധവ ।
സര്വലാഭ ഉപഹരണം ദാസ്യേന ആത്മനിവേദനമ് ॥ 35॥
മജ്ജന്മകര്മകഥനം മമ പര്വാനുമോദനമ് ।
ഗീതതാണ്ഡവവാദിത്രഗോഷ്ഠീഭിഃ മദ്ഗൃഹ ഉത്സവഃ ॥ 36॥
യാത്രാ ബലിവിധാനം ച സര്വവാര്ഷികപര്വസു ।
വൈദികീ താന്ത്രികീ ദീക്ഷാ മദീയവ്രതധാരണമ് ॥ 37॥
മമ അര്ചാസ്ഥാപനേ ശ്രദ്ധാ സ്വതഃ സംഹത്യ ച ഉദ്യമഃ ।
ഉദ്യാന ഉപവനാക്രീഡപുരമന്ദിരകര്മണി ॥ 38॥
സമ്മാര്ജന ഉപലേപാഭ്യാം സേകമണ്ഡലവര്തനൈഃ ।
ഗൃഹശുശ്രൂഷണം മഹ്യം ദാസവദ്യദമായയാ ॥ 39॥
അമാനിത്വം അദമ്ഭിത്വം കൃതസ്യ അപരികീര്തനമ് ।
അപി ദീപാവലോകം മേ ന ഉപയുഞ്ജ്യാത് നിവേദിതമ് ॥ 40॥
യത് യത് ഇഷ്ടതമം ലോകേ യത് ച അതിപ്രിയം ആത്മനഃ ।
തത് തത് നിവേദയേത് മഹ്യം തത് ആനന്ത്യായ കല്പതേ ॥ 41॥
സൂര്യഃ അഗ്നിഃ ബ്രാഹ്മണഃ ഗാവഃ വൈഷ്ണവഃ ഖം മരുത് ജലമ് ।
ഭൂഃ ആത്മാ സര്വഭൂതാനി ഭദ്ര പൂജാപദാനി മേ ॥ 42॥
സൂര്യേ തു വിദ്യയാ ത്രയ്യാ ഹവിഷാഗ്നൌ യജേത മാമ് ।
ആതിഥ്യേന തു വിപ്രാഗ്ര്യഃ ഗോഷ്വങ്ഗ യവസാദിനാ ॥ 43॥
വൈഷ്ണവേ ബന്ധുസത്കൃത്യാ ഹൃദി ഖേ ധ്യാനനിഷ്ഠയാ ।
വായൌ മുഖ്യധിയാ തോയേ ദ്രവ്യൈഃ തോയപുരസ്കൃതൈഃ ॥ 44॥
സ്ഥണ്ഡിലേ മന്ത്രഹൃദയൈഃ ഭോഗൈഃ ആത്മാനം ആത്മനി ।
ക്ഷേത്രജ്ഞം സര്വഭൂതേഷു സമത്വേന യജേത മാമ് ॥ 45॥
ധിഷ്ണ്യേഷു ഏഷു ഇതി മദ്രൂപം ശങ്ഖചക്രഗദാമ്ബുജൈഃ ।
യുക്തം ചതുര്ഭുജം ശാന്തം ധ്യായന് അര്ചേത് സമാഹിതഃ ॥ 46॥
ഇഷ്ടാപൂര്തേന മാം ഏവം യഃ യജേത സമാഹിതഃ ।
ലഭതേ മയി സദ്ഭക്തിം മത്സ്മൃതിഃ സാധുസേവയാ ॥ 47॥
പ്രായേണ ഭക്തിയോഗേന സത്സങ്ഗേന വിനാ ഉദ്ധവ ।
ന ഉപായഃ വിദ്യതേ സധ്ര്യങ് പ്രായണം ഹി സതാം അഹമ് ॥ 48॥
അഥ ഏതത് പരമം ഗുഹ്യം ശ്രുണ്വതഃ യദുനന്ദന ।
സുഗോപ്യം അപി വക്ഷ്യാമി ത്വം മേ ഭൃത്യഃ സുഹൃത് സഖാ ॥ 49॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ
ഏകാദശപൂജാവിധാനയോഗോ നാമ ഏകാദശോഽധ്യായഃ ॥ 11॥
അഥ ദ്വാദശോഽധ്യായഃ ।
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
ന രോധയതി മാം യോഗഃ ന സ്സാങ്ഖ്യം ധര്മഃ ഏവ ച ।
ന സ്വാധ്യായഃ തപഃ ത്യാഗഃ ന ഇഷ്ടാപൂര്തം ന ദക്ഷിണാ ॥ 1॥
വ്രതാനി യജ്ഞഃ ഛന്ദാംസി തീര്ഥാനി നിയമാഃ യമാഃ ।
യഥാ അവരുന്ധേ സത്സങ്ഗഃ സര്വസങ്ഗ അപഹഃ ഹി മാമ് ॥ 2॥
സത്സങ്ഗേന ഹി ദൈതേയാ യാതുധാനഃ മൃഗാഃ ഖഗാഃ ।
ഗന്ധര്വ അപ്സരസഃ നാഗാഃ സിദ്ധാഃ ചാരണഗുഹ്യകാഃ ॥ 3॥
വിദ്യാധരാഃ മനുഷ്യേഷു വൈശ്യാഃ ശൂദ്രാഃ സ്ത്രിയഃ അന്ത്യജാഃ ।
രജഃ തമഃ പ്രകൃതയഃ തസ്മിന് തസ്മിന് യുഗേ അനഘ ॥ 4॥
ബഹവഃ മത്പദം പ്രാപ്താഃ ത്വാഷ്ട്രകായാധവാദയഃ ।
വൃഷപര്വാ ബലിഃ വാണഃ മയഃ ച അഥ വിഭീഷണഃ ॥ 5॥
സുഗ്രീവഃ ഹനുമാന് ഋക്ഷഃ ഗജഃ ഗൃധ്രഃ വണിക്പഥഃ ।
വ്യാധഃ കുബ്ജാ വ്രജേ ഗോപ്യഃ യജ്ഞപത്ന്യഃ തഥാ അപരേ ॥ 6॥
തേ ന അധിതശ്രുതിഗണാഃ ന ഉപാസിതമഹത്തമാഃ ।
അവ്രതാതപ്തതപസഃ മത്സങ്ഗാത് മാം ഉപാഗതാഃ ॥ 7॥
കേവലേന ഹി ഭാവേന ഗോപ്യഃ ഗാവഃ നഗാഃ മൃഗാഃ ।
യേ അന്യേ മൂഢധിയഃ നാഗാഃ സിദ്ധാഃ മാം ഈയുഃ അഞ്ജസാ ॥ 8॥
യം ന യോഗേന സാങ്ഖ്യേന ദാനവ്രതതപഃ അധ്വരൈഃ ।
വ്യാഖ്യാഃ സ്വാധ്യായസന്ന്യാസൈഃ പ്രാപ്നുയാത് യത്നവാന് അപി ॥ 9॥
രാമേണ സാര്ധം മഥുരാം പ്രണീതേ
ശ്വാഫല്കിനാ മയി അനുരക്തചിത്താഃ ।
വിഗാഢഭാവേന ന മേ വിയോഗ
തീവ്രാധയഃ അന്യം ദദൃശുഃ സുഖായ ॥ 10॥
താഃ താഃ ക്ഷപാഃ പ്രേഷ്ഠതമേന നീതാഃ
മയാ ഏവ വൃന്ദാവനഗോചരേണ ।
ക്ഷണാര്ധവത് താഃ പുനരങ്ഗ താസാം
ഹീനാ മായാ കല്പസമാ ബഭൂവുഃ ॥ 11॥
താഃ ന അവിദന് മയി അനുഷങ്ഗബദ്ധ
ധിയഃ സ്വമാത്മാനം അദഃ തഥാ ഇദമ് ।
യഥാ സമാധൌ മുനയഃ അബ്ധിതോയേ
നദ്യഃ പ്രവിഷ്ടാഃ ഇവ നാമരൂപേ ॥ 12॥
മത്കാമാ രമണം ജാരം അസ്വരൂപവിദഃ അബലാഃ ।
ബ്രഹ്മ മാം പരമം പ്രാപുഃ സങ്ഗാത് ശതസഹസ്രശഃ ॥ 13॥
തസ്മാത് ത്വം ഉദ്ധവ ഉത്സൃജ്യ ചോദനാം പ്രതിചോദനാമ് ।
പ്രവൃത്തം ച നിവൃത്തം ച ശ്രോതവ്യം ശ്രുതം ഏവ ച ॥ 14॥
മാം ഏകം ഏവ ശരണം ആത്മാനം സര്വദേഹിനാമ് ।
യാഹി സര്വാത്മഭാവേന മയാ സ്യാഃ ഹി അകുതോഭയഃ ॥ 15॥
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
സംശയഃ ശ്രുണ്വതഃ വാചം തവ യോഗേശ്വര ഈശ്വര ।
ന നിവര്തതഃ ആത്മസ്ഥഃ യേന ഭ്രാമ്യതി മേ മനഃ ॥ 16॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
സഃ ഏഷ ജീവഃ വിവരപ്രസൂതിഃ
പ്രാണേന ഘോഷേണ ഗുഹാം പ്രവിഷ്ടഃ ।
മനോമയം സൂക്ഷ്മം ഉപേത്യ രൂപം
മാത്രാ സ്വരഃ വര്ണഃ ഇതി സ്ഥവിഷ്ഠഃ ॥ 17॥
യഥാ അനലഃ ഖേ അനിലബന്ധുഃ ഊഷ്മാ
ബലേന ദാരുണ്യധിമഥ്യമാനഃ ।
അണുഃ പ്രജാതഃ ഹവിഷാ സമിധ്യതേ
തഥാ ഏവ മേ വ്യക്തിഃ ഇയം ഹി വാണീ ॥ 18॥
ഏവം ഗദിഃ കര്മഗതിഃ വിസര്ഗഃ
ഘ്രാണഃ രസഃ ദൃക് സ്പര്ശഃ ശ്രുതിഃ ച ।
സങ്കല്പവിജ്ഞാനം അഥ അഭിമാനഃ
സൂത്രം രജഃ സത്ത്വതമോവികാരഃ ॥ 19॥
അയം ഹി ജീവഃ ത്രിവൃത് അബ്ജയോനിഃ
അവ്യക്തഃ ഏകഃ വയസാ സഃ ആദ്യഃ ।
വിശ്ലിഷ്ടശക്തിഃ ബഹുധാ ഏവ ഭാതി
ബീജാനി യോനിം പ്രതിപദ്യ യദ്വത് ॥ 20॥
യസ്മിന് ഇദം പ്രോതം അശേഷം ഓതം
പടഃ യഥാ തന്തുവിതാനസംസ്ഥഃ ।
യഃ ഏഷ സംസാരതരുഃ പുരാണഃ
കര്മാത്മകഃ പുഷ്പഫലേ പ്രസൂതേ ॥ 21॥
ദ്വേ അസ്യ ബീജേ ശതമൂലഃ ത്രിനാലഃ
പഞ്ചസ്കന്ധഃ പഞ്ചരസപ്രസൂതിഃ ।
ദശ ഏകശാഖഃ ദ്വിസുപര്ണനീഡഃ
ത്രിവല്കലഃ ദ്വിഫലഃ അര്കം പ്രവിഷ്ടഃ ॥ 22॥
അദന്തി ച ഏകം ഫലം അസ്യ ഗൃധ്രാ
ഗ്രാമേചരാഃ ഏകം അരണ്യവാസാഃ ।
ഹംസാഃ യഃ ഏകം ബഹുരൂപം ഇജ്യൈഃ
മായാമയം വേദ സഃ വേദ വേദമ് ॥ 23॥
ഏവം ഗുരു ഉപാസനയാ ഏകഭക്ത്യാ
വിദ്യാകുഠാരേണ ശിതേന ധീരഃ ।
വിവൃശ്ച്യ ജീവാശയം അപ്രമത്തഃ
സമ്പദ്യ ച ആത്മാനം അഥ ത്യജ അസ്ത്രമ് ॥ 24॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ
ദ്വാദശോഽധ്യായഃ ॥ 12॥
അഥ ത്രയോദശോഽധ്യായഃ ।
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
സത്ത്വം രജഃ തമഃ ഇതി ഗുണാഃ ബുദ്ധേഃ ന ച ആത്മനഃ ।
സത്ത്വേന അന്യതമൌ ഹന്യാത് സത്ത്വം സത്ത്വേന ച ഏവ ഹി ॥ 1॥
സത്ത്വാത് ധര്മഃ ഭവേത് വൃദ്ധാത് പുംസഃ മദ്ഭക്തിലക്ഷണഃ ।
സാത്വിക ഉപാസയാ സത്ത്വം തതഃ ധര്മഃ പ്രവര്തതേ ॥ 2॥
ധര്മഃ രജഃ തമഃ ഹന്യാത് സത്ത്വവൃദ്ധിഃ അനുത്തമഃ ।
ആശു നശ്യതി തത് മൂലഃ ഹി അധര്മഃ ഉഭയേ ഹതേ ॥ 3॥
ആഗമഃ അപഃ പ്രജാ ദേശഃ കാലഃ കര്മ ച ജന്മ ച ।
ധ്യാനം മന്ത്രഃ അഥ സംസ്കാരഃ ദശ ഏതേ ഗുണഹേതവഃ ॥ 4॥
തത് തത് സാത്വികം ഏവ ഏഷാം യത് യത് വൃദ്ധാഃ പ്രചക്ഷതേ ।
നിന്ദന്തി താമസം തത് തത് രാജസം തത് ഉപേക്ഷിതമ് ॥ 5॥
സാത്ത്വികാനി ഏവ സേവേത പുമാന് സത്ത്വവിവൃദ്ധയേ ।
തതഃ ധര്മഃ തതഃ ജ്ഞാനം യാവത് സ്മൃതിഃ അപോഹനമ് ॥ 6॥
വേണുസങ്ഘര്ഷജഃ വഹ്നിഃ ദഗ്ധ്വാ ശാമ്യതി തത് വനമ് ।
ഏവം ഗുണവ്യത്യയജഃ ദേഹഃ ശാമ്യതി തത് ക്രിയഃ ॥ 7॥
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
വിദന്തി മര്ത്യാഃ പ്രായേണ വിഷയാന് പദം ആപദാമ് ।
തഥാ അപി ഭുഞ്ജതേ കൃഷ്ണ തത് കഥം ശ്വ ഖര അജാവത് ॥ 8॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
അഹം ഇതി അന്യഥാബുദ്ധിഃ പ്രമത്തസ്യ യഥാ ഹൃദി ।
ഉത്സര്പതി രജഃ ഘോരം തതഃ വൈകാരികം മനഃ ॥ 9॥
രജോയുക്തസ്യ മനസഃ സങ്കല്പഃ സവികല്പകഃ ।
തതഃ കാമഃ ഗുണധ്യാനാത് ദുഃസഹഃ സ്യാത് ഹി ദുര്മതേഃ ॥ 10॥
കരോതി കാമവശഗഃ കര്മാണി അവിജിതേന്ദ്രിയഃ ।
ദുഃഖോദര്കാണി സമ്പശ്യന് രജോവേഗവിമോഹിതഃ ॥ 11।
രജഃ തമോഭ്യാം യത് അപി വിദ്വാന് വിക്ഷിപ്തധീഃ പുനഃ ।
അതന്ദ്രിതഃ മനഃ യുഞ്ജന് ദോഷദൃഷ്ടിഃ ന സജ്ജതേ ॥ 12॥
അപ്രമത്തഃ അനുയുഞ്ജീതഃ മനഃ മയി അര്പയന് ശനൈഃ ।
അനിര്വിണ്ണഃ യഥാകാലം ജിതശ്വാസഃ ജിതാസനഃ ॥ 13॥
ഏതാവാന് യോഗഃ ആദിഷ്ടഃ മത് ശിഷ്യൈഃ സനക ആദിഭിഃ ।
സര്വതഃ മനഃ ആകൃഷ്യ മയ്യദ്ധാ ആവേശ്യതേ യഥാ ॥ 14॥
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
യദാ ത്വം സനക ആദിഭ്യഃ യേന രൂപേണ കേശവ ।
യോഗം ആദിഷ്ടവാന് ഏതത് രൂപം ഇച്ഛാമി വേദിതുമ് ॥ 15॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
പുത്രാഃ ഹിരണ്യഗര്ഭസ്യ മാനസാഃ സനക ആദയഃ ।
പപ്രച്ഛുഃ പിതരം സൂക്ഷ്മാം യോഗസ്യ ഐകാന്തികീം ഗതിമ് ॥
16॥
സനക ആദയഃ ഊചുഃ ।
ഗുണേഷു ആവിശതേ ചേതഃ ഗുണാഃ ചേതസി ച പ്രഭോ ।
കഥം അന്യോന്യസന്ത്യാഗഃ മുമുക്ഷോഃ അതിതിതീര്ഷോഃ ॥ 17॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
ഏവം പൃഷ്ടഃ മഹാദേവഃ സ്വയമ്ഭൂഃ ഭൂതഭാവനഃ ।
ധ്യായമാനഃ പ്രശ്നബീജം ന അഭ്യപദ്യത കര്മധീഃ ॥ 18॥
സഃ മാം അചിന്തയത് ദേവഃ പ്രശ്നപാരതിതീര്ഷയാ ।
തസ്യ അഹം ഹംസരൂപേണ സകാശം അഗമം തദാ ॥ 19॥
ദൃഷ്ട്വാ മാം ത ഉപവ്രജ്യ കൃത്വാ പാദ അഭിവന്ദനമ് ।
ബ്രഹ്മാണം അഗ്രതഃ കൃത്വാ പപ്രച്ഛുഃ കഃ ഭവാന് ഇതി ॥ 20॥
ഇതി അഹം മുനിഭിഃ പൃഷ്ടഃ തത്ത്വജിജ്ഞാസുഭിഃ തദാ ।
യത് അവോചം അഹം തേഭ്യഃ തത് ഉദ്ധവ നിബോധ മേ ॥ 21॥
വസ്തുനഃ യദി അനാനാത്വം ആത്മനഃ പ്രശ്നഃ ഈദൃശഃ ।
കഥം ഘടേത വഃ വിപ്രാഃ വക്തുഃ വാ മേ കഃ ആശ്രയഃ ॥ 22॥
പഞ്ചാത്മകേഷു ഭൂതേഷു സമാനേഷു ച വസ്തുതഃ ।
കഃ ഭവാന് ഇതി വഃ പ്രശ്നഃ വാചാരമ്ഭഃ ഹി അനര്ഥകഃ ॥ 23॥
മനസാ വചസാ ദൃഷ്ട്യാ ഗൃഹ്യതേ അന്യൈഃ അപി ഇന്ദ്രിയൈഃ ।
അഹം ഏവ ന മത്തഃ അന്യത് ഇതി ബുധ്യധ്വം അഞ്ജസാ ॥ 24॥
ഗുണേഷു ആവിശതേ ചേതഃ ഗുണാഃ ചേതസി ച പ്രജാഃ ।
ജീവസ്യ ദേഹഃ ഉഭയം ഗുണാഃ ചേതഃ മത് ആത്മനഃ ॥ 25॥
ഗുണേഷു ച ആവിശത് ചിത്തം അഭീക്ഷ്ണം ഗുണസേവയാ ।
ഗുണാഃ ച ചിത്തപ്രഭവാഃ മത് രൂപഃ ഉഭയം ത്യജേത് ॥ 26॥
ജാഗ്രത് സ്വപ്നഃ സുഷുപ്തം ച ഗുണതഃ ബുദ്ധിവൃത്തയഃ ।
താസാം വിലക്ഷണഃ ജീവഃ സാക്ഷിത്വേന വിനിശ്ചിതഃ ॥ 27॥
യഃ ഹി സംസൃതിബന്ധഃ അയം ആത്മനഃ ഗുണവൃത്തിദഃ ।
മയി തുര്യേ സ്ഥിതഃ ജഹ്യാത് ത്യാഗഃ തത് ഗുണചേതസാമ് ॥ 28॥
അഹങ്കാരകൃതം ബന്ധം ആത്മനഃ അര്ഥവിപര്യയമ് ।
വിദ്വാന് നിര്വിദ്യ സംസാരചിന്താം തുര്യേ സ്ഥിതഃ ത്യജേത് ॥ 29॥
യാവത് നാനാര്ഥധീഃ പുംസഃ ന നിവര്തേത യുക്തിഭിഃ ।
ജാഗര്തി അപി സ്വപന് അജ്ഞഃ സ്വപ്നേ ജാഗരണം യഥാ ॥ 30॥
അസത്ത്വാത് ആത്മനഃ അന്യേഷാം ഭാവാനാം തത് കൃതാ ഭിദാ ।
ഗതയഃ ഹേതവഃ ച അസ്യ മൃഷാ സ്വപ്നദൃശഃ യഥാ ॥ 31॥
യോ ജാഗരേ ബഹിഃ അനുക്ഷണധര്മിണഃ അര്ഥാന്
ഭുങ്ക്തേ സമസ്തകരണൈഃ ഹൃദി തത് സദൃക്ഷാന് ।
സ്വപ്നേ സുഷുപ്തഃ ഉപസംഹരതേ സഃ ഏകഃ
സ്മൃതി അന്വയാത് ത്രിഗുണവൃത്തിദൃക് ഇന്ദ്രിയ ഈശഃ ॥ 32॥
ഏവം വിമൃശ്യ ഗുണതഃ മനസഃ ത്ര്യവസ്ഥാ
മത് മായയാ മയി കൃതാ ഇതി നിശ്ചിതാര്ഥാഃ ।
സഞ്ഛിദ്യ ഹാര്ദം അനുമാനസ്ത് ഉക്തിതീക്ഷ്ണ
ജ്ഞാനാസിനാ ഭജതഃ മാ അഖിലസംശയാധിമ് ॥ 33॥
ഈക്ഷേത വിഭ്രമം ഇദം മനസഃ വിലാസമ്
ദൃഷ്ടം വിനഷ്ടം അതിലോലം അലാതചക്രമ് ।
വിജ്ഞാനം ഏകം ഉരുധാ ഇവ വിഭാതി മായാ
സ്വപ്നഃ ത്രിധാ ഗുണവിസര്ഗകൃതഃ വികല്പഃ ॥ 34॥
ദൃഷ്ടിം തതഃ പ്രതിനിവര്ത്യ നിവൃത്തതൃഷ്ണഃ
തൂഷ്ണീം ഭവേത് നിജസുഖ അനുഭവഃ നിരീഹഃ ।
സന്ദൃശ്യതേ ക്വ ച യദി ഇദം അവസ്തുബുദ്ധ്യാ
ത്യക്തം ഭ്രമായ ന ഭവേത് സ്മൃതിഃ ആനിപാതാത് ॥ 35॥
ദേഹം ച നശ്വരം അവസ്ഥിതം ഉത്ഥിതം വാ
സിദ്ധഃ ന പശ്യതി യതഃ അധ്യഗമത്സ്വരൂപമ് ।
ദൈവാത് അപേതം ഉത ദൈവശാത് ഉപേതമ്
വാസഃ യഥാ പരികൃതം മദിരാമദാന്ധഃ ॥ 36॥
ദേഹഃ അപി ദൈവവശഗഃ ഖലു കര്മ യാവത്
സ്വാരമ്ഭകം പ്രതിസമീക്ഷതഃ ഏവ സാസുഃ ।
തം അപ്രപഞ്ചം അധിരൂഢസമാധിയോഗഃ
സ്വാപ്നം പുനഃ ന ഭജതേ പ്രതിബുദ്ധവസ്തുഃ ॥ 37॥
മയാ ഏതത് ഉക്തം വഃ വിപ്രാഃ ഗുഹ്യം യത് സാങ്ഖ്യയോഗയോഃ ।
ജാനീതം ആഗതം യജ്ഞം യുഷ്മത് ധര്മവിവക്ഷയാ ॥ 38॥
അഹം യോഗസ്യ സാങ്ഖ്യസ്യ സത്യസ്യര്തസ്യ തേജസഃ ।
പരായണം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാഃ ശ്രിയഃ കീര്തേഃ ദമസ്യ ച ॥ 39॥
മാം ഭജന്തി ഗുണാഃ സര്വേ നിര്ഗുണം നിരപേക്ഷകമ് ।
സുഹൃദം പ്രിയം ആത്മാനം സാമ്യ അസങ്ഗ ആദയഃ ഗുണാഃ ॥ 40॥
ഇതി മേ ഛിന്നസന്ദേഹാഃ മുനയഃ സനക ആദയഃ ।
സഭാജയിത്വാ പരയാ ഭക്ത്യാ അഗൃണത സംസ്തവൈഃ ॥ 41॥
തൈഃ അഹം പൂജിതഃ സമ്യക് സംസ്തുതഃ പരമ ഋഷിഭിഃ ।
പ്രത്യേയായ സ്വകം ധാമ പശ്യതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ ॥ 42॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ
ഹംസഗീതാനിരൂപണം നാമ ത്രയോദശോഽധ്യായഃ ॥ 13॥
അഥ ചതുര്ദശോഽധ്യായഃ ।
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
വദന്തി കൃഷ്ണ ശ്രേയാംസി ബഹൂനി ബ്രഹ്മവാദിനഃ ।
തേഷാം വികല്പപ്രാധാന്യം ഉത അഹോ ഏകമുഖ്യതാ ॥ 1॥
ഭവത് ഉദാഹൃതഃ സ്വാമിന് ഭക്തിയോഗഃ അനപേക്ഷിതഃ ।
നിരസ്യ സര്വതഃ സങ്ഗം യേന ത്വയി ആവിശേത് മനഃ ॥ 2॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
കാലേന നഷ്ടാ പ്രലയേ വാണീയം വേദസഞ്ജ്ഞിതാ ।
മയാ ആദൌ ബ്രഹ്മണേ പ്രോക്താ ധര്മഃ യസ്യാം മദാത്മകഃ ॥ 3॥
തേന പ്രോക്താ ച പുത്രായ മനവേ പൂര്വജായ സാ ।
തതഃ ഭൃഗു ആദയഃ അഗൃഹ്ണന് സപ്തബ്രഹ്മമഹര്ഷയഃ ॥ 4॥
തേഭ്യഃ പിതൃഭ്യഃ തത് പുത്രാഃ ദേവദാനവഗുഹ്യകാഃ ।
മനുഷ്യാഃ സിദ്ധഗന്ധര്വാഃ സവിദ്യാധരചാരണാഃ ॥ 5॥
കിന്ദേവാഃ കിന്നരാഃ നാഗാഃ രക്ഷഃ കിമ്പുരുഷ ആദയഃ ।
ബഹ്വ്യഃ തേഷാം പ്രകൃതയഃ രജഃസത്ത്വതമോഭുവഃ ॥ 6॥
യാഭിഃ ഭൂതാനി ഭിദ്യന്തേ ഭൂതാനാം മതയഃ തഥാ ।
യഥാപ്രകൃതി സര്വേഷാം ചിത്രാഃ വാചഃ സ്രവന്തി ഹി ॥ 7॥
ഏവം പ്രകൃതിവൈചിത്ര്യാത് ഭിദ്യന്തേ മതയഃ നൃണാമ് ।
പാരമ്പര്യേണ കേഷാഞ്ചിത് പാഖണ്ഡമതയഃ അപരേ ॥ 8॥
മന്മായാമോഹിതധിയഃ പുരുഷാഃ പുരുഷര്ഷഭ ।
ശ്രേയഃ വദന്തി അനേകാന്തം യഥാകര്മ യഥാരുചി ॥ 9॥
ധര്മം ഏകേ യശഃ ച അന്യേ കാമം സത്യം ദമം ശമമ് ।
അന്യേ വദന്തി സ്വാര്ഥം വാ ഐശ്വര്യം ത്യാഗഭോജനമ് ।
കേചിത് യജ്ഞതപോദാനം വ്രതാനി നിയമ അന്യമാന് ॥ 10॥
ആദി അന്തവന്തഃ ഏവ ഏഷാം ലോകാഃ കര്മവിനിര്മിതാഃ ।
ദുഃഖ ഉദര്കാഃ തമോനിഷ്ഠാഃ ക്ഷുദ്ര ആനന്ദാഃ ശുച അര്പിതാഃ ॥
11॥
മയി അര്പിത മനഃ സഭ്യ നിരപേക്ഷസ്യ സര്വതഃ ।
മയാ ആത്മനാ സുഖം യത് തത് കുതഃ സ്യാത് വിഷയ ആത്മനാമ് ॥
12॥
അകിഞ്ചനസ്യ ദാന്തസ്യ ശാന്തസ്യ സമചേതസഃ ।
മയാ സന്തുഷ്ടമനസഃ സര്വാഃ സുഖമയാഃ ദിശഃ ॥ 13॥
ന പാരമേഷ്ഠ്യം ന മഹേന്ദ്രധിഷ്ണ്യമ്
ന സാര്വഭൌമം ന രസാധിപത്യമ് ।
ന യോഗസിദ്ധീഃ അപുനര്ഭവം വാ
മയി അര്പിത ആത്മാ ഇച്ഛതി മത് വിനാ അന്യത് ॥ 14॥
ന തഥാ മേ പ്രിയതമഃ ആത്മയോനിഃ ന ശങ്കരഃ ।
ന ച സങ്കര്ഷണഃ ന ശ്രീഃ ന ഏവ ആത്മാ ച യഥാ ഭവാന് ॥ 15॥
നിരപേക്ഷം മുനിം ശാതം നിര്വൈരം സമദര്ശനമ് ।
അനുവ്രജാമി അഹം നിത്യം പൂയേയേതി അങ്ഘ്രിരേണുഭിഃ ॥ 16॥
നിഷ്കിഞ്ചനാ മയി അനുരക്തചേതസഃ
ശാന്താഃ മഹാന്തഃ അഖിലജീവവത്സലാഃ ।
കാമൈഃ അനാലബ്ധധിയഃ ജുഷന്തി യത്
തത് നൈരപേക്ഷ്യം ന വിദുഃ സുഖം മമ ॥ 17॥
ബാധ്യമാനഃ അപി മദ്ഭക്തഃ വിഷയൈഃ അജിതേന്ദ്രിയഃ ।
പ്രായഃ പ്രഗല്ഭയാ ഭക്ത്യാ വിഷയൈഃ ന അഭിഭൂയതേ ॥ 18॥
യഥാ അഗ്നിഃ സുസമൃദ്ധ അര്ചിഃ കരോതി ഏധാംസി ഭസ്മസാത് ।
തഥാ മദ്വിഷയാ ഭക്തിഃ ഉദ്ധവ ഏനാംസി കൃത്സ്നശഃ ॥ 19॥
ന സാധയതി മാം യോഗഃ ന സാങ്ഖ്യം ധര്മഃ ഉദ്ധവ ।
ന സ്വാധ്യായഃ തപഃ ത്യാഗഃ യഥാ ഭക്തിഃ മമ ഊര്ജിതാ ॥ 20॥
ഭക്ത്യാ അഹം ഏകയാ ഗ്രാഹ്യഃ ശ്രദ്ധയാ ആത്മാ പ്രിയഃ സതാമ് ।
ഭക്തിഃ പുനാതി മന്നിഷ്ഠാ ശ്വപാകാന് അപി സമ്ഭവാത് ॥ 21॥
ധര്മഃ സത്യദയാ ഉപേതഃ വിദ്യാ വാ തപസാന്വിതാ ।
മദ്ഭ്ക്ത്യാപേതം ആത്മാനം ന സമ്യക് പ്രപുനാതി ഹി ॥ 22॥
കഥം വിനാ രോമഹര്ഷം ദ്രവതാ ചേതസാ വിനാ ।
വിനാനന്ദ അശ്രുകലയാ ശുധ്യേത് ഭക്ത്യാ വിനാശയഃ ॥ 23॥
വാക് ഗദ്ഗദാ ദ്രവതേ യസ്യ ചിത്തമ്
രുദതി അഭീക്ഷ്ണം ഹസതി ക്വചിത് ച ।
വിലജ്ജഃ ഉദ്ഗായതി നൃത്യതേ ച
മദ്ഭക്തിയുക്തഃ ഭുവനം പുനാതി ॥ 24॥
യഥാ അഗ്നിനാ ഹേമ മലം ജഹാതി
ധ്മാതം പുനഃ സ്വം ഭജതേ ച രൂപമ് ।
ആത്മാ ച കര്മാനുശയം വിധൂയ
മദ്ഭക്തിയോഗേന ഭജതി അഥഃ മാമ് ॥ 25॥
യഥാ യഥാ ആത്മാ പരിമൃജ്യതേ അസൌ
മത്പുണ്യഗാഥാശ്രവണ അഭിധാനൈഃ ।
തഥാ തഥാ പശ്യതി വസ്തു സൂക്ഷ്മമ്
ചക്ഷുഃ യഥാ ഏവ അഞ്ജനസമ്പ്രയുക്തമ് ॥ 26॥
വിഷയാന് ധ്യായതഃ ചിത്തം വിഷയേഷു വിഷജ്ജതേ ।
മാം അനുസ്മരതഃ ചിത്തം മയി ഏവ പ്രവിലീയതേ ॥ 27॥
തസ്മാത് അസത് അഭിധ്യാനം യഥാ സ്വപ്നമനോരഥമ് ।
ഹിത്വാ മയി സമാധത്സ്വ മനഃ മദ്ഭാവഭാവിതമ് ॥ 28॥
സ്ത്രീണാം സ്ത്രീസങ്ഗിനാം സങ്ഗം ത്യക്ത്വാ ദൂരതഃ ആത്മവാന് ।
ക്ഷേമേ വിവിക്തഃ ആസീനഃ ചിന്തയേത് മാം അതന്ദ്രിതഃ ॥ 29॥
ന തഥാ അസ്യ ഭവേത് ക്ലേശഃ ബന്ധഃ ച അന്യപ്രസങ്ഗതഃ ।
യോഷിത് സങ്ഗാത് യഥാ പുംസഃ യഥാ തത് സങ്ഗിസങ്ഗതഃ ॥ 30॥
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
യഥാ ത്വാം അരവിന്ദാക്ഷ യാദൃശം വാ യദാത്മകമ് ।
ധ്യായേത് മുമുക്ഷുഃ ഏതത് മേ ധ്യാനം മേ വക്തും അര്ഹസി ॥ 31॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
സമഃ ആസനഃ ആസീനഃ സമകായഃ യഥാസുഖമ് ।
ഹസ്തൌ ഉത്സങ്ഗഃ ആധായ സ്വനാസാഗ്രകൃത ഈക്ഷണഃ ॥ 32॥
പ്രാണസ്യ ശോധയേത് മാര്ഗം പൂരകുമ്ഭകരേചകൈഃ ।
വിപര്യയേണ അപി ശനൈഃ അഭ്യസേത് നിര്ജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ 33॥
ഹൃദി അവിച്ഛിന്നം ഓങ്കാരം ഘണ്ടാനാദം ബിസോര്ണവത് ।
പ്രാണേന ഉദീര്യ തത്ര അഥ പുനഃ സംവേശയേത് സ്വരമ് ॥ 34॥
ഏവം പ്രണവസംയുക്തം പ്രാണം ഏവ സമഭ്യസേത് ।
ദശകൃത്വഃ ത്രിഷവണം മാസാത് അര്വാക് ജിത അനിലഃ ॥35॥
ഹൃത്പുണ്ഡരീകം അന്തസ്ഥം ഊര്ധ്വനാലം അധോമുഖമ് ।
ധ്യാത്വാ ഊര്ധ്വമുഖം ഉന്നിദ്രം അഷ്ടപത്രം സകര്ണികമ് ॥ 36॥
കര്ണികായാം ന്യസേത് സൂര്യസോമാഗ്നീന് ഉത്തരോത്തരമ് ।
വഹ്നിമധ്യേ സ്മരേത് രൂപം മമ ഏതത് ധ്യാനമങ്ഗലമ് ॥ 37॥
സമം പ്രശാന്തം സുമുഖം ദീര്ഘചാരുചതുര്ഭുജമ് ।
സുചാരുസുന്ദരഗ്രീവം സുകപോലം ശുചിസ്മിതമ് ॥ 38॥
സമാന കര്ണ വിന്യസ്ത സ്ഫുരന് മകര കുണ്ഡലമ് ।
ഹേമ അമ്ബരം ഘനശ്യാമം ശ്രീവത്സ ശ്രീനികേതനമ് ॥ 39॥
ശങ്ഖ ചക്ര ഗദാ പദ്മ വനമാലാ വിഭൂഷിതമ് ।
നൂപുരൈഃ വിലസത് പാദം കൌസ്തുഭ പ്രഭയാ യുതമ് ॥ 40॥
ദ്യുമത് കിരീട കടക കടിസൂത്ര അങ്ഗദ അയുതമ് ।
സര്വാങ്ഗ സുന്ദരം ഹൃദ്യം പ്രസാദ സുമുഖ ഈക്ഷണമ് ॥ 41॥
സുകുമാരം അഭിധ്യായേത് സര്വാങ്ഗേഷു മനഃ ദധത് ।
ഇന്ദ്രിയാണി ഇന്ദ്രിയേഭ്യഃ മനസാ ആകൃഷ്യ തത് മനഃ ।
ബുദ്ധ്യാ സാരഥിനാ ധീരഃ പ്രണയേത് മയി സര്വതഃ ॥ 42॥
തത് സര്വ വ്യാപകം ചിത്തം ആകൃഷ്യ ഏകത്ര ധാരയേത് ।
ന അന്യാനി ചിന്തയേത് ഭൂയഃ സുസ്മിതം ഭാവയേത് മുഖമ് ॥ 43॥
തത്ര ലബ്ധപദം ചിത്തം ആകൃഷ്യ വ്യോമ്നി ധാരയേത് ।
തത് ച ത്യക്ത്വാ മദാരോഹഃ ന കിഞ്ചിത് അപി ചിന്തയേത് ॥ 44॥
ഏവം സമാഹിതമതിഃ മാം ഏവ ആത്മാനം ആത്മനി ।
വിചഷ്ടേ മയി സര്വാത്മത് ജ്യോതിഃ ജ്യോതിഷി സംയുതമ് ॥ 45॥
ധ്യാനേന ഇത്ഥം സുതീവ്രേണ യുഞ്ജതഃ യോഗിനഃ മനഃ ।
സംയാസ്യതി ആശു നിര്വാണം ദ്രവ്യ ജ്ഞാന ക്രിയാ ഭ്രമഃ ॥ 46॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ
ഭക്തിരഹസ്യാവധാരണയോഗോ നാമ ചതുര്ദശോഽധ്യായഃ ॥ 14॥
അഥ പഞ്ചദശോഽധ്യായഃ ।
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
ജിതേന്ദ്രിയസ്യ യുക്തസ്യ ജിതശ്വാസസ്യ യോഗിനഃ
മയി ധാരയതഃ ചേതഃ ഉപതിഷ്ഠന്തി സിദ്ധയഃ ॥ 1॥
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
കയാ ധാരണയാ കാസ്വിത് കഥംസ്വിത് സിദ്ധിഃ അച്യുത ।
കതി വാ സിദ്ധയഃ ബ്രൂഹി യോഗിനാം സിദ്ധിദഃ ഭവാന് ॥ 2॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
സിദ്ധയഃ അഷ്ടാദശ പ്രോക്താ ധാരണായോഗപാരഗൈഃ ।
താസാം അഷ്ടൌ മത് പ്രധാനാഃ ദശഃ ഏവ ഗുണഹേതവഃ ॥ 3॥
അണിമാ മഹിമാ മൂര്തേഃ ലഘിമാ പ്രാപ്തിഃ ഇന്ദ്രിയൈഃ ।
പ്രാകാമ്യം ശ്രുതദൃഷ്ടേഷു ശക്തിപ്രേരണം ഈശിതാ ॥ 4॥
ഗുണേഷു അസങ്ഗഃ വശിതാ യത് കാമഃ തത് അവസ്യതി ।
ഏതാഃ മേ സിദ്ധയഃ സൌമ്യ അഷ്ടൌ ഉത്പത്തികാഃ മതാഃ ॥ 5॥
അനൂര്മിമത്ത്വം ദേഹേ അസ്മിന് ദൂരശ്രവണദര്ശനമ് ।
മനോജവഃ കാമരൂപം പരകായപ്രവേശനമ് ॥ 6॥
സ്വച്ഛന്ദമൃത്യുഃ ദേവാനാം സഹക്രീഡാനുദര്ശനമ് ।
യഥാസങ്കല്പസംസിദ്ധിഃ ആജ്ഞാപ്രതിഹതാ ഗതിഃ ॥ 7॥
ത്രികാലജ്ഞത്വം അദ്വന്ദ്വം പരചിത്താദി അഭിജ്ഞതാ ।
അഗ്നി അര്ക അമ്ബു വിഷ ആദീനാം പ്രതിഷ്ടമ്ഭഃ അപരാജയഃ ॥ 8॥
ഏതാഃ ച ഉദ്ദേശതഃ പ്രോക്താ യോഗധാരണസിദ്ധയഃ ।
യയാ ധാരണയാ യാ സ്യാത് യഥാ വാ സ്യാത് നിബോധ മേ ॥ 9॥
ഭൂതസൂക്ഷ്മ ആത്മനി മയി തന്മാത്രം ധാരയേത് മനഃ ।
അണിമാനം അവാപ്നോതി തന്മാത്ര ഉപാസകഃ മമ ॥ 10॥
മഹതി ആത്മന് മയി പരേ യഥാസംസ്ഥം മനഃ ദധത് ।
മഹിമാനം അവാപ്നോതി ഭൂതാനാം ച പൃഥക് പൃഥക് ॥ 11॥
പരമാണുമയേ ചിത്തം ഭൂതാനാം മയി രഞ്ജയന് ।
കാലസൂക്ഷ്മാത്മതാം യോഗീ ലഘിമാനം അവാപ്നുയാത് ॥ 12॥
ധാരയന് മയി അഹന്തത്ത്വേ മനഃ വൈകാരികേ അഖിലമ് ।
സര്വേന്ദ്രിയാണാം ആത്മത്വം പ്രാപ്തിം പ്രാപ്നോതി മന്മനാഃ ॥ 13॥
മഹതി ആത്മനി യഃ സൂത്രേ ധാരയേത് മയി മാനസമ് ।
പ്രാകാമ്യം പാരമേഷ്ഠ്യം മേ വിന്ദതേ അവ്യക്തജന്മനഃ ॥ 14॥
വിഷ്ണൌ ത്ര്യധി ഈശ്വരേ ചിത്തം ധാരയേത് കാലവിഗ്രഹേ ।
സഃ ഈശിത്വം അവാപ്നോതി ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞചോദനാമ് ॥ 15॥
നാരായണേ തുരീയാഖ്യേ ഭഗവത് ശബ്ദശബ്ദിതേ ।
മനഃ മയി ആദധത് യോഗീ മത് ധര്മാഃ വഹിതാം ഇയാത് ॥ 16॥
നിര്ഗുണേ ബ്രഹ്മണി മയി ധാരയന് വിശദം മനഃ ।
പരമാനന്ദം ആപ്നോതി യത്ര കാമഃ അവസീയതേ ॥ 17॥
ശ്വേതദീപപതൌ ചിത്തം ശുദ്ധേ ധര്മമയേ മയി ।
ധാരയന് ശ്വേതതാം യാതി ഷഡൂര്മിരഹിതഃ നരഃ ॥ 18॥
മയി ആകാശ ആത്മനി പ്രാണേ മനസാ ഘോഷം ഉദ്വഹന് ।
തത്ര ഉപലബ്ധാ ഭൂതാനാം ഹംസഃ വാചഃ ശ്രുണോതി അസൌ ॥ 19॥
ചക്ഷുഃ ത്വഷ്ടരി സംയോജ്യ ത്വഷ്ടാരം അപി ചക്ഷുഷി ।
മാം തത്ര മനസാ ധ്യായന് വിശ്വം പശ്യതി സൂക്ഷ്മദൃക് ॥ 20॥
മനഃ മയി സുസംയോജ്യ ദേഹം തദനു വായുനാ ।
മദ്ധാരണ അനുഭാവേന തത്ര ആത്മാ യത്ര വൈ മനഃ ॥ 21॥
യദാ മനഃ ഉപാദായ യത് യത് രൂപം ബുഭൂഷതി ।
തത് തത് ഭവേത് മനോരൂപം മദ്യോഗബലം ആശ്രയഃ ॥ 22॥
പരകായം വിശന് സിദ്ധഃ ആത്മാനം തത്ര ഭാവയേത് ।
പിണ്ഡം ഹിത്വാ വിശേത് പ്രാണഃ വായുഭൂതഃ ഷഡങ്ഘ്രിവത് ॥ 23॥
പാര്ഷ്ണ്യാ ആപീഡ്യ ഗുദം പ്രാണം ഹൃത് ഉരഃ കണ്ഠ മൂര്ധസു ।
ആരോപ്യ ബ്രഹ്മരന്ധ്രേണ ബ്രഹ്മ നീത്വാ ഉത്സൃജേത് തനുമ് ॥ 24॥
വിഹരിഷ്യന് സുരാക്രീഡേ മത്സ്ഥം സത്ത്വം വിഭാവയേത് ।
വിമാനേന ഉപതിഷ്ഠന്തി സത്ത്വവൃത്തീഃ സുരസ്ത്രിയഃ ॥ 25॥
യഥാ സങ്കല്പയേത് ബുദ്ധ്യാ യദാ വാ മത്പരഃ പുമാന് ।
മയി സത്യേ മനഃ യുഞ്ജന് തഥാ തത് സമുപാശ്നുതേ ॥ 26॥
യഃ വൈ മദ്ഭാവം ആപന്നഃ ഈശിതുഃ വശിതുഃ പുമാന് ।
കുതശ്ചിത് ന വിഹന്യേത തസ്യ ച ആജ്ഞാ യഥാ മമ ॥ 27॥
മദ്ഭക്ത്യാ ശുദ്ധസത്ത്വസ്യ യോഗിനഃ ധാരണാവിദഃ ।
തസ്യ ത്രൈകാലികീ ബുദ്ധിഃ ജന്മ മൃത്യു ഉപബൃംഹിതാ ॥ 28॥
അഗ്നി ആദിഭിഃ ന ഹന്യേത മുനേഃ യോഗം അയം വപുഃ ।
മദ്യോഗശ്രാന്തചിത്തസ്യ യാദസാം ഉദകം യഥാ ॥ 29॥
മദ്വിഭൂതിഃ അഭിധ്യായന് ശ്രീവത്സ അസ്ത്രബിഭൂഷിതാഃ ।
ധ്വജാതപത്രവ്യജനൈഃ സഃ ഭവേത് അപരാജിതഃ ॥ 30॥
ഉപാസകസ്യ മാം ഏവം യോഗധാരണയാ മുനേഃ ।
സിദ്ധയഃ പൂര്വകഥിതാഃ ഉപതിഷ്ഠന്തി അശേഷതഃ ॥ 31॥
ജിതേന്ദ്രിയസ്യ ദാന്തസ്യ ജിതശ്വാസ ആത്മനഃ മുനേഃ ।
മദ്ധാരണാം ധാരയതഃ കാ സാ സിദ്ധിഃ സുദുര്ലഭാ ॥ 32॥
അന്തരായാന് വദന്തി ഏതാഃ യുഞ്ജതഃ യോഗം ഉത്തമമ് ।
മയാ സമ്പദ്യമാനസ്യ കാലക്ഷേപണഹേതവഃ ॥ 33॥
ജന്മ ഓഷധി തപോ മന്ത്രൈഃ യാവതീഃ ഇഹ സിദ്ധയഃ ।
യോഗേന ആപ്നോതി താഃ സര്വാഃ ന അന്യൈഃ യോഗഗതിം വ്രജേത് ॥ 34॥
സര്വാസാം അപി സിദ്ധീനാം ഹേതുഃ പതിഃ അഹം പ്രഭുഃ ।
അഹം യോഗസ്യ സാങ്ഖ്യസ്യ ധര്മസ്യ ബ്രഹ്മവാദിനാമ് ॥ 35॥
അഹം ആത്മാ അന്തരഃ ബാഹ്യഃ അനാവൃതഃ സര്വദേഹിനാമ് ।
യഥാ ഭൂതാനി ഭൂതേഷു ബഹിഃ അന്തഃ സ്വയം തഥാ ॥ 36॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ
സിദ്ധനിരൂപണയോഗോ നാമ പഞ്ചദശോഽധ്യായഃ ॥ 15॥
അഥ ഷോഡശോഽധ്യായഃ ।
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
ത്വം ബ്രഹ്മ പരമം സാക്ഷാത് അനാദി അനന്തം അപാവൃതമ് ।
സര്വേഷാം അപി ഭാവാനാം ത്രാണസ്ഥിതി അപ്യയ ഉദ്ഭവഃ ॥ 1॥
ഉച്ചാവചേഷു ഭൂതേഷു ദുര്ജ്ഞേയം അകൃത ആത്മഭിഃ ।
ഉപാസതേ ത്വാം ഭഗവന് യാഥാതഥ്യേന ബ്രാഹ്മണാഃ ॥ 2॥
യേഷു യേഷു ച ഭാവേഷു ഭക്ത്യാ ത്വാം പരമര്ഷയഃ ।
ഉപാസീനാഃ പ്രപദ്യന്തേ സംസിദ്ധിം തത് വദസ്വ മേ ॥ 3॥
ഗൂഢഃ ചരസി ഭൂതാത്മാ ഭൂതാനാം ഭൂതഭാവന ।
ന ത്വാം പശ്യന്തി ഭൂതാനി പശ്യന്തം മോഹിതാനി തേ ॥ 4॥
യാഃ കാഃ ച ഭൂമൌ ദിവി വൈ രസായാമ്
വിഭൂതയഃ ദിക്ഷു മഹാവിഭൂതേ ।
താഃ മഹ്യം ആഖ്യാഹി അനുഭാവിതാഃ തേ
നമാമി തേ തീര്ഥ പദ അങ്ഘ്രിപദ്മമ് ॥ 5॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
ഏവം ഏതത് അഹം പൃഷ്ടഃ പ്രശ്നം പ്രശ്നവിദാം വര ।
യുയുത്സുനാ വിനശനേ സപത്നൈഃ അര്ജുനേന വൈ ॥ 6॥
ജ്ഞാത്വാ ജ്ഞാതിവധം ഗര്ഹ്യം അധര്മം രാജ്യഹേതുകമ് ।
തതഃ നിവൃത്തഃ ഹന്താ അഹം ഹതഃ അയം ഇതി ലൌകികഃ ॥ 7॥
സഃ തദാ പുരുഷവ്യാഘ്രഃ യുക്ത്യാ മേ പ്രതിബോധിതഃ ।
അഭ്യഭാഷത മാം ഏവം യഥാ ത്വം രണമൂര്ധനി ॥ 8॥
അഹം ആത്മാ ഉദ്ധവ ആമീഷാം ഭൂതാനാം സുഹൃത് ഈശ്വരഃ ।
അഹം സര്വാണി ഭൂതാനി തേഷാം സ്ഥിതി ഉദ്ഭവ അപ്യയഃ ॥ 9॥
അഹം ഗതിഃ ഗതിമതാം കാലഃ കലയതാം അഹമ് ।
ഗുണാനാം ച അപി അഹം സാമ്യം ഗുണിന്യാ ഉത്പത്തികഃ ഗുണഃ ॥ 10॥
ഗുണിനാം അപി അഹം സൂത്രം മഹതാം ച മഹാന് അഹമ് ।
സൂക്ഷ്മാണാം അപി അഹം ജീവഃ ദുര്ജയാനാം അഹം മനഃ ॥ 11॥
ഹിരണ്യഗര്ഭഃ വേദാനാം മന്ത്രാണാം പ്രണവഃ ത്രിവൃത് ।
അക്ഷരാണാം അകാരഃ അസ്മി പദാനി ഛന്ദസാം അഹമ് ॥ 12॥
ഇന്ദ്രഃ അഹം സര്വദേവാനാം വസൂനാമസ്മി ഹവ്യവാട് ।
ആദിത്യാനാം അഹം വിഷ്ണൂ രുദ്രാണാം നീലലോഹിതഃ ॥ 13॥
ബ്രഹ്മര്ഷീണാം ഭൃഗുഃ അഹം രാജര്ഷീണാം അഹം മനുഃ ।
ദേവര്ഷിണാം നാരദഃ അഹം ഹവിര്ധാനി അസ്മി ധേനുഷു ॥ 14॥
സിദ്ധേശ്വരാണാം കപിലഃ സുപര്ണഃ അഹം പതത്രിണാമ് ।
പ്രജാപതീനാം ദക്ഷഃ അഹം പിതൄണാം അഹം അര്യമാ ॥ 15॥
മാം വിദ്ധി ഉദ്ധവ ദൈത്യാനാം പ്രഹ്ലാദം അസുരേശ്വരമ് ।
സോമം നക്ഷത്ര ഓഷധീനാം ധനേശം യക്ഷരക്ഷസാമ് ॥ 16॥
ഐരാവതം ഗജേന്ദ്രാണാം യാദസാം വരുണം പ്രഭുമ് ।
തപതാം ദ്യുമതാം സൂര്യം മനുഷ്യാണാം ച ഭൂപതിമ് ॥ 17॥
ഉച്ചൈഃശ്രവാഃ തുരങ്ഗാണാം ധാതൂനാം അസ്മി കാഞ്ചനമ് ।
യമഃ സംയമതാം ച അഹം സര്പാണാം അസ്മി വാസുകിഃ ॥ 18॥
നാഗേന്ദ്രാണാം അനന്തഃ അഹം മൃഗേന്ദ്രഃ ശ‍ഋങ്ഗിദംഷ്ട്രിണാമ് ।
ആശ്രമാണാം അഹം തുര്യഃ വര്ണാനാം പ്രഥമഃ അനഘ ॥ 19॥
തീര്ഥാനാം സ്രോതസാം ഗങ്ഗാ സമുദ്രഃ സരസാം അഹമ് ।
ആയുധാനാം ധനുഃ അഹം ത്രിപുരഘ്നഃ ധനുഷ്മതാമ് ॥ 20॥
ധിഷ്ണ്യാനാം അസ്മി അഹം മേരുഃ ഗഹനാനാം ഹിമാലയഃ ।
വനസ്പതീനാം അശ്വത്ഥഃ ഓഷധീനാം അഹം യവഃ ॥ 21॥
പുരോധസാം വസിഷ്ഠഃ അഹം ബ്രഹ്മിഷ്ഠാനാം ബൃഹസ്പതിഃ ।
സ്കന്ദഃ അഹം സര്വസേനാന്യാം അഗ്രണ്യാം ഭഗവാന് അജഃ ॥ 22॥
യജ്ഞാനാം ബ്രഹ്മയജ്ഞഃ അഹം വ്രതാനാം അവിഹിംസനമ് ।
വായു അഗ്നി അര്ക അമ്ബു വാക് ആത്മാ ശുചീനാം അപി അഹം ശുചിഃ ॥ 23॥
യോഗാനാം ആത്മസംരോധഃ മന്ത്രഃ അസ്മി വിജിഗീഷതാമ് ।
ആന്വീക്ഷികീ കൌശലാനാം വികല്പഃ ഖ്യാതിവാദിനാമ് ॥ 24॥
സ്ത്രീണാം തു ശതരൂപാ അഹം പുംസാം സ്വായമ്ഭുവഃ മനുഃ ।
നാരായണഃ മുനീനാം ച കുമാരഃ ബ്രഹ്മചാരിണാമ് ॥ 25॥
ധര്മാണാം അസ്മി സന്ന്യാസഃ ക്ഷേമാണാം അബഹിഃ മതിഃ ।
ഗുഹ്യാനാം സൂനൃതം മൌനം മിഥുനാനാം അജഃ തു അഹമ് ॥ 26॥
സംവത്സരഃ അസ്മി അനിമിഷാം ഋതൂനാം മധുമാധവൌ ।
മാസാനാം മാര്ഗശീര്ഷഃ അഹം നക്ഷത്രാണാം തഥാ അഭിജിത് ॥ 27॥
അഹം യുഗാനാം ച കൃതം ധീരാണാം ദേവലഃ അസിതഃ ।
ദ്വൈപായനഃ അസ്മി വ്യാസാനാം കവീനാം കാവ്യഃ ആത്മവാന് ॥ 28॥
വാസുദേവഃ ഭഗവതാം ത്വം ഭാഗവതേഷു അഹമ് ।
കിമ്പുരുഷാണാം ഹനുമാന് വിദ്യാഘ്രാണാം സുദര്ശനഃ ॥ 29॥
രത്നാനാം പദ്മരാഗഃ അസ്മി പദ്മകോശഃ സുപേശസാമ് ।
കുശഃ അസ്മി ദര്ഭജാതീനാം ഗവ്യം ആജ്യം ഹവിഷ്ഷു അഹമ് ॥
30॥
വ്യവസായിനാം അഹം ലക്ഷ്മീഃ കിതവാനാം ഛലഗ്രഹഃ ।
തിതിക്ഷാ അസ്മി തിതിക്ഷണാം സത്ത്വം സത്ത്വവതാം അഹമ് ॥ 31॥
ഓജഃ സഹോബലവതാം കര്മ അഹം വിദ്ധി സാത്ത്വതാമ് ।
സാത്ത്വതാം നവമൂര്തീനാം ആദിമൂര്തിഃ അഹം പരാ ॥ 32॥
വിശ്വാവസുഃ പൂര്വചിത്തിഃ ഗന്ധര്വ അപ്സരസാം അഹമ് ।
ഭൂധരാണാം അഹം സ്ഥൈര്യം ഗന്ധമാത്രം അഹം ഭുവഃ ॥ 33॥
അപാം രസഃ ച പരമഃ തേജിഷ്ഠാനാം വിഭാവസുഃ ।
പ്രഭാ സൂര്യ ഇന്ദു താരാണാം ശബ്ദഃ അഹം നഭസഃ പരഃ ॥ 34॥
ബ്രഹ്മണ്യാനാം ബലിഃ അഹം വിരാണാം അഹം അര്ജുനഃ ।
ഭൂതാനാം സ്ഥിതിഃ ഉത്പത്തിഃ അഹം വൈ പ്രതിസങ്ക്രമഃ ॥ 35॥
ഗതി ഉക്തി ഉത്സര്ഗ ഉപാദാനം ആനന്ദ സ്പര്ശ ലക്ഷണമ് ।
ആസ്വാദ ശ്രുതി അവഘ്രാണം അഹം സര്വേന്ദ്രിയ ഇന്ദ്രിയമ് ॥ 36॥
പൃഥിവീ വായുഃ ആകാശഃ ആപഃ ജ്യോതിഃ അഹം മഹാന് ।
വികാരഃ പുരുഷഃ അവ്യക്തം രജഃ സത്ത്വം തമഃ പരമ് ।
അഹം ഏതത് പ്രസങ്ഖ്യാനം ജ്ഞാനം സത്ത്വവിനിശ്ചയഃ ॥ 37॥
മയാ ഈശ്വരേണ ജീവേന ഗുണേന ഗുണിനാ വിനാ ।
സര്വാത്മനാ അപി സര്വേണ ന ഭാവഃ വിദ്യതേ ക്വചിത് ॥ 38॥
സങ്ഖ്യാനം പരമാണൂനാം കാലേന ക്രിയതേ മയാ ।
ന തഥാ മേ വിഭൂതീനാം സൃജതഃ അണ്ഡാനി കോടിശഃ ॥ 39॥
തേജഃ ശ്രീഃ കീര്തിഃ ഐശ്വര്യം ഹ്രീഃ ത്യാഗഃ സൌഭഗം ഭഗഃ ।
വീര്യം തിതിക്ഷാ വിജ്ഞാനം യത്ര യത്ര സ മേ അംശകഃ ॥ 40॥
ഏതാഃ തേ കീര്തിതാഃ സര്വാഃ സങ്ക്ഷേപേണ വിഭൂതയഃ ।
മനോവികാരാഃ ഏവ ഏതേ യഥാ വാചാ അഭിധീയതേ ॥ 41॥
വാചം യച്ഛ മനഃ യച്ഛ പ്രാണാനി യച്ഛ ഇന്ദ്രിയാണി ച ।
ആത്മാനം ആത്മനാ യച്ഛ ന ഭൂയഃ കല്പസേ അധ്വനേ ॥ 42॥
യഃ വൈ വാക് മനസി സമ്യക് അസംയച്ഛന് ധിയാ യതിഃ ।
തസ്യ വ്രതം തപഃ ദാനം സ്രവത്യാമഘടാമ്ബുവത് ॥ 43॥
തസ്മാത് മനഃ വചഃ പ്രാണാന് നിയച്ഛേത് മത് പരായണഃ ।
മത് ഭക്തി യുക്തയാ ബുദ്ധ്യാ തതഃ പരിസമാപ്യതേ ॥ 44॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ
വിഭൂതിയോഗോ നാമ ഷോഡശോഽധ്യായഃ ॥ 16॥
അഥ സപ്തദശോഽധ്യായഃ ।
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
യഃ ത്വയാ അഭിതഃ പൂര്വം ധര്മഃ ത്വത് ഭക്തിലക്ഷണഃ ।
വര്ണാശ്രമ ആചാരവതാം സര്വേഷാം ദ്വിപദാം അപി ॥ 1॥
യഥാ അനുഷ്ഠീയമാനേന ത്വയി ഭക്തിഃ നൃണാം ഭവേത് ।
സ്വധര്മേണ അരവിന്ദാക്ഷ തത് സമാഖ്യാതും അര്ഹസി ॥ 2॥
പുരാ കില മഹാബാഹോ ധര്മം പരമകം പ്രഭോ ।
യത് തേന ഹംസരൂപേണ ബ്രഹ്മണേ അഭ്യാത്ഥ മാധവ ॥ 3॥
സഃ ഇദാനീം സുമഹതാ കാലേന അമിത്രകര്ശന ।
ന പ്രായഃ ഭവിതാ മര്ത്യലോകേ പ്രാക് അനുശാസിതഃ ॥ 4॥
വക്താ കര്താ അവിതാ ന അന്യഃ ധര്മസ്യ അച്യുത തേ ഭുവി ।
സഭായാം അപി വൈരിഞ്ച്യാം യത്ര മൂര്തിധരാഃ കലാഃ ॥ 5॥
കര്ത്രാ അവിത്രാ പ്രവക്ത്രാ ച ഭവതാ മധുസൂദന ।
ത്യക്തേ മഹീതലേ ദേവ വിനഷ്ടം കഃ പ്രവക്ഷ്യതി ॥ 6॥
തത്ത്വം നഃ സര്വധര്മജ്ഞ ധര്മഃ ത്വത് ഭക്തിലക്ഷണഃ ।
യഥാ യസ്യ വിധീയേത തഥാ വര്ണയ മേ പ്രഭോ ॥ 7॥
ശ്രീശുകഃ ഉവാച ।
ഇത്ഥം സ്വഭൃത്യമുഖ്യേന പൃഷ്ടഃ സഃ ഭഗവാന് ഹരിഃ ।
പ്രീതഃ ക്ഷേമായ മര്ത്യാനാം ധര്മാന് ആഹ സനാതനാന് ॥ 8॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
ധര്മ്യഃ ഏഷ തവ പ്രശ്നഃ നൈഃശ്രേയസകരഃ നൃണാമ് ।
വര്ണാശ്രമ ആചാരവതാം തം ഉദ്ധവ നിബോധ മേ ॥ 9॥
ആദൌ കൃതയുഗേ വര്ണഃ നൃണാം ഹംസഃ ഇതി സ്മൃതഃ ।
കൃതകൃത്യാഃ പ്രജാഃ ജാത്യാഃ തസ്മാത് കൃതയുഗം വിദുഃ ॥ 10॥
വേദഃ പ്രണവഃ ഏവ അഗ്രേ ധര്മഃ അഹം വൃഷരൂപധൃക് ।
ഉപാസതേ തപോനിഷ്ഠാം ഹംസം മാം മുക്തകില്ബിഷാഃ ॥ 11॥
ത്രേതാമുഖേ മഹാഭാഗ പ്രാണാത് മേ ഹൃദയാത് ത്രയീ ।
വിദ്യാ പ്രാദുഃ അഭൂത് തസ്യാഃ അഹം ആസം ത്രിവൃന്മഖഃ ॥ 12॥
വിപ്ര ക്ഷത്രിയ വിട് ശൂദ്രാഃ മുഖ ബാഹു ഉരു പാദജാഃ ।
വൈരാജാത് പുരുഷാത് ജാതാഃ യഃ ആത്മാചാരലക്ഷണാഃ ॥ 13॥
ഗൃഹാശ്രമഃ ജഘനതഃ ബ്രഹ്മചര്യം ഹൃദഃ മമ ।
വക്ഷഃസ്ഥാനാത് വനേ വാസഃ ന്യാസഃ ശീര്ഷണി സംസ്ഥിതഃ ॥ 14॥
വര്ണാനാം ആശ്രമാണാം ച ജന്മഭൂമി അനുസാരിണീഃ ।
ആസന് പ്രകൃതയഃ നൄണാം നീചൈഃ നീച ഉത്തമ ഉത്തമാഃ ॥ 15॥
ശമഃ ദമഃ തപഃ ശൌചം സന്തോഷഃ ക്ഷാന്തിഃ ആര്ജവമ് ।
മദ്ഭക്തിഃ ച ദയാ സത്യം ബ്രഹ്മപ്രകൃതയഃ തു ഇമാഃ ॥ 16॥
തേജഃ ബലം ധൃതിഃ ശൌര്യം തിതിക്ഷാ ഔദാര്യം ഉദ്യമഃ ।
സ്ഥൈര്യം ബ്രഹ്മണി അത ഐശ്വര്യം ക്ഷത്രപ്രകൃതയഃ തു ഇമാഃ ॥
17॥
ആസ്തിക്യം ദാനനിഷ്ഠാ ച അദമ്ഭഃ ബ്രഹ്മസേവനമ് ।
അതുഷ്ടിഃ അര്ഥ ഉപചയൈഃ വൈശ്യപ്രകൃതയഃ തു ഇമാഃ ॥ 18॥
ശുശ്രൂഷണം ദ്വിജഗവാം ദേവാനാം ച അപി അമായയാ ।
തത്ര ലബ്ധേന സന്തോഷഃ ശൂദ്രപ്രകൃതയഃ തു ഇമാഃ ॥ 19॥
അശൌചം അനൃതം സ്തേയം നാസ്തിക്യം ശുഷ്കവിഗ്രഹഃ ।
കാമഃ ക്രോധഃ ച തര്ഷഃ ച സ്വഭാവഃ അന്തേവസായിനാമ് ॥ 20॥
അഹിംസാ സത്യം അസ്തേയം അകാമക്രോധലോഭതാ ।
ഭൂതപ്രിയഹിതേഹാ ച ധര്മഃ അയം സാര്വവര്ണികഃ ॥ 21॥
ദ്വിതീയം പ്രാപ്യ അനുപൂര്വ്യാത് ജന്മ ഉപനയനം ദ്വിജഃ ।
വസന് ഗുരുകുലേ ദാന്തഃ ബ്രഹ്മ അധീയീത ച ആഹുതഃ ॥ 22॥
മേഖലാ അജിന ദണ്ഡ അക്ഷ ബ്രഹ്മസൂത്ര കമണ്ഡലൂന് ।
ജടിലഃ അധൌതദദ്വാസഃ അരക്തപീഠഃ കുശാന് ദധത് ॥ 23॥
സ്നാന ഭോജന ഹോമേഷു ജപ ഉച്ചാരേ ച വാഗ്യതഃ ।
ന ച്ഛിന്ദ്യാത് നഖ രോമാണി കക്ഷ ഉപസ്ഥഗതാനി അപി ॥ 24॥
രേതഃ ന അവരികേത് ജാതു ബ്രഹ്മവ്രതധരഃ സ്വയമ് ।
അവകീര്ണേ അവഗാഹ്യ അപ്സു യതാസുഃ ത്രിപദീം ജപേത് ॥ 25॥
അഗ്നി അര്ക ആചാര്യ ഗോ വിപ്ര ഗുരു വൃദ്ധ സുരാന് ശുചിഃ ।
സമാഹിതഃ ഉപാസീത സന്ധ്യേ ച യതവാക് ജപന് ॥ 26॥
ആചാര്യം മാം വിജാനീയാത് ന അവമന്യേത കര്ഹിചിത് ।
ന മര്ത്യബുദ്ധി ആസൂയേത സര്വദേവമയഃ ഗുരുഃ ॥ 27॥
സായം പ്രാതഃ ഉപാനീയ ഭൈക്ഷ്യം തസ്മൈ നിവേദയേത് ।
യത് ച അന്യത് അപി അനുജ്ഞാതം ഉപയുഞ്ജീത സംയതഃ ॥ 28॥
ശുശ്രൂഷമാണഃ ആചാര്യം സദാ ഉപാസീത നീചവത് ।
യാന ശയ്യാ ആസന സ്ഥാനൈഃ ന അതിദൂരേ കൃതാഞ്ജലിഃ ॥ 29॥
ഏവംവൃത്തഃ ഗുരുകുലേ വസേത് ഭോഗവിവര്ജിതഃ ।
വിദ്യാ സമാപ്യതേ യാവത് ബിഭ്രത് വ്രതം അഖണ്ഡിതമ് ॥ 30॥
യദി അസൌ ഛന്ദസാം ലോകം ആരോക്ഷ്യന് ബ്രഹ്മവിഷ്ടപമ് ।
ഗുരവേ വിന്യസേത് ദേഹം സ്വാധ്യായാര്ഥം വൃഹത് വ്രതഃ ॥ 31॥
അഗ്നൌ ഗുരൌ ആത്മനി ച സര്വഭൂതേഷു മാം പരമ് ।
അപൃഥക് ധീഃ ഉപാസീത ബ്രഹ്മവര്ചസ്വീ അകല്മഷഃ ॥ 32॥
സ്ത്രീണാം നിരീക്ഷണ സ്പര്ശ സംലാപ ക്ഷ്വേലന ആദികമ് ।
പ്രാണിനഃ മിഥുനീഭൂതാന് അഗൃഹസ്ഥഃ അഗ്രതഃ ത്യജേത് ॥ 33॥
ശൌചം ആചമനം സ്നാനം സന്ധ്യാ ഉപാസനം ആര്ജവമ് ।
തീര്ഥസേവാ ജപഃ അസ്പൃശ്യ അഭക്ഷ്യ അസമ്ഭാഷ്യ വര്ജനമ് ॥
34॥
സര്വ ആശ്രമ പ്രയുക്തഃ അയം നിയമഃ കുലനന്ദന।
മദ്ഭാവഃ സര്ബഭൂതേഷു മനോവാക്കായ സംയമഃ ॥ 35॥
ഏവം ബൃഹത് വ്രതധരഃ ബ്രാഹ്മണഃ അഗ്നിഃ ഇവ ജ്വലന് ।
മദ്ഭക്തഃ തീവ്രതപസാ ദഗ്ധകര്മ ആശയഃ അമലഃ ॥ 36॥
അഥ അനന്തരം ആവേക്ഷ്യന് യഥാ ജിജ്ഞാസിത ആഗമഃ ।
ഗുരവേ ദക്ഷിണാം ദത്ത്വാ സ്നായത് ഗുരു അനുമോദിതഃ ॥ 37॥
ഗൃഹം വനം വാ ഉപവിശേത് പ്രവ്രജേത് വാ ദ്വിജ ഉത്തമഃ ।
ആശ്രമാത് ആശ്രമം ഗച്ഛേത് ന അന്യഥാ മത്പരഃ ചരേത് ॥ 38॥
ഗൃഹാര്ഥീ സദൃശീം ഭാര്യാം ഉദ്വഹേത് അജുഗുപ്സിതാമ് ।
യവീയസീം തു വയസാ യാം സവര്ണാം അനുക്രമാത് ॥ 39॥
ഇജ്യ അധ്യയന ദാനാനി സര്വേഷാം ച ദ്വിജന്മനാമ് ।
പ്രതിഗ്രഹഃ അധ്യാപനം ച ബ്രാഹ്മണസ്യ ഏവ യാജനമ് ॥ 40॥
പ്രതിഗ്രഹം മന്യമാനഃ തപഃ തേജോയശോനുദമ് ।
അന്യാഭ്യാം ഏവ ജീവേത ശിലൈഃ വാ ദോഷദൃക് തയോഃ ॥ 41॥
ബ്രാഹ്മണസ്യ ഹി ദേഹഃ അയം ക്ഷുദ്രകാമായ ന ഇഷ്യതേ ।
കൃച്ഛ്രായ തപസേ ച ഇഹ പ്രേത്യ അനന്തസുഖായ ച ॥ 42॥
ശിലോഞ്ഛവൃത്ത്യാ പരിതുഷ്ടചിത്തഃ
ധര്മം മഹാന്തം വിരജം ജുഷാണഃ ।
മയി അര്പിതാത്മാ ഗൃഹഃ ഏവ തിഷ്ഠന്
ന അതിപ്രസക്തഃ സമുപൈതി ശാന്തിമ് ॥ 43॥
സമുദ്ധരന്തി യേ വിപ്രം സീദന്തം മത്പരായണമ് ।
താന് ഉദ്ധരിഷ്യേ ന ചിരാത് ആപദ്ഭ്യഃ നൌഃ ഇവ അര്ണവാത് ॥ 44॥
സര്വാഃ സമുദ്ധരേത് രാജാ പിതാ ഇവ വ്യസനാത് പ്രജാഃ ।
ആത്മാനം ആത്മനാ ധീരഃ യഥാ ഗജപതിഃ ഗജാന് ॥ 45॥
ഏവംവിധഃ നരപതിഃ വിമാനേന അര്കവചസാ ।
വിധൂയ ഇഹ അശുഭം കൃത്സ്നം ഇന്ദ്രേണ സഹ മോദതേ ॥ 46॥
സീദന് വിപ്രഃ വണിക് വൃത്ത്യാ പണ്യൈഃ ഏവ ആപദം തരേത് ।
ഖഡ്ഗേന വാ ആപദാക്രാന്തഃ ന ശ്വവൃത്ത്യാ കഥഞ്ചന ॥ 47॥
വൈശ്യവൃത്ത്യാ തു രാജന് യഃ ജീവേത് മൃഗയയാ ആപദി ।
ചരേത് വാ വിപ്രരൂപേണ ന ശ്വവൃത്ത്യാ കഥഞ്ചന ॥ 48॥
ശൂദ്രവൃത്തിം ഭജേത് വൈശ്യഃ ശൂദ്രഃ കാരുകടപ്രിയാമ് ।
കൃച്ഛ്രാത് മുക്തഃ ന ഗര്ഹ്യേണ വൃത്തിം ലിപ്സേത കര്മണാ ॥ 49॥
വേദ അധ്യായ സ്വധാ സ്വാഹാ ബലി അന്ന ആദ്യൈഃ യഥാ ഉദയമ് ।
ദേവര്ഷി പിതൃഭൂതാനി മദ്രൂപാണി അന്വഹം യജേത് ॥ 50॥
യദൃച്ഛയാ ഉപപന്നേന ശുക്ലേന ഉപാര്ജിതേന വാ ।
ധനേന അപീഡയന് ഭൃത്യാന് ന്യായേന ഏവ ആഹരേത് ക്രതൂന് ॥ 51॥
കുടുമ്ബേഷു ന സജ്ജേത ന പ്രമാദ്യേത് കുടുമ്ബി അപി ।
വിപശ്ചിത് നശ്വരം പശ്യേത് അദൃഷ്ടം അപി ദൃഷ്ടവത് ॥ 52॥
പുത്ര ദാരാ ആപ്ത ബന്ധൂനാം സങ്ഗമഃ പാന്ഥസങ്ഗമഃ ।
അനുദേഹം വിയന്തി ഏതേ സ്വപ്നഃ നിദ്രാനുഗഃ യഥാ ॥ 53॥
ഇത്ഥം പരിമൃശന് മുക്തഃ ഗൃഹേഷു അതിഥിവത് വസന് ।
ന ഗൃഹൈഃ അനുബധ്യേത നിര്മമഃ നിരഹങ്കൃതഃ ॥ 54॥
കര്മഭിഃ ഗൃഹം ഏധീയൈഃ ഇഷ്ട്വാ മാം ഏവ ഭക്തിമാന് ।
തിഷ്ഠേത് വനം വാ ഉപവിശേത് പ്രജാവാന് വാ പരിവ്രജേത് ॥ 55॥
യഃ തു ആസക്തം അതിഃ ഗേഹേ പുത്ര വിത്തൈഷണ ആതുരഃ ।
സ്ത്രൈണഃ കൃപണധീഃ മൂഢഃ മമ അഹം ഇതി ബധ്യതേ ॥ 56॥
അഹോ മേ പിതരൌ വൃദ്ധൌ ഭാര്യാ ബാലാത്മജാ ആത്മജാഃ ।
അനാഥാഃ മാം ഋതേ ദീനാഃ കഥം ജീവന്തി ദുഃഖിതാഃ ॥ 57॥
ഏവം ഗൃഹ ആശയ ആക്ഷിപ്ത ഹൃദയഃ മൂഢധീഃ അയമ് ।
അതൃപ്തഃ താന് അനുധ്യായന് മൃതഃ അന്ധം വിശതേ തമഃ ॥ 58॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ
ബ്രഹ്മചര്യഗൃഹസ്ഥകര്മധര്മനിരൂപണേ സപ്തദശോഽധ്യായഃ ॥
17॥
അഥ അഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ ।
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
വനം വിവിക്ഷുഃ പുത്രേഷു ഭാര്യാം ന്യസ്യ സഹ ഏവ വാ ।
വനഃ ഏവ വസേത് ശാന്തഃ തൃതീയം ഭാഗം ആയുഷഃ ॥ 1॥
കന്ദമൂലഫലൈഃ വന്യൈഃ മേധ്യൈഃ വൃത്തിം പ്രകല്പയേത് ।
വസീത വല്കലം വാസഃ തൃണപര്ണ അജിനാനി ച ॥ 2॥
കേശരോമനഖശ്മശ്രുമലാനി ബിഭൃയാത് അതഃ ।
ന ധാവേത് അപ്സു മജ്ജേത ത്രികാലം സ്ഥണ്ഡിലേശയഃ ॥ 3॥
ഗ്രീഷ്മേ തപ്യേത പഞ്ചാഗ്നീന് വര്ഷാസ്വാസാരഷാഡ് ജലേ ।
ആകണ്ഠമഗ്നഃ ശിശിരഃ ഏവംവൃത്തഃ തപശ്ചരേത് ॥ 4॥
അഗ്നിപക്വം സമശ്നീയാത് കാലപക്വം അഥ അപി വാ ।
ഉലൂഖല അശ്മകുട്ടഃ വാ ദന്ത ഉലൂഖലഃ ഏവ വാ ॥ 5॥
സ്വയം സഞ്ചിനുയാത് സര്വം ആത്മനഃ വൃത്തികാരണമ് ।
ദേശകാലബല അഭിജ്ഞഃ ന ആദദീത അന്യദാ ആഹൃതമ് ॥ 6॥
വന്യൈഃ ചരുപുരോഡാശൈഃ നിര്വപേത് കാലചോദിതാന് ।
ന തു ശ്രൌതേന പശുനാ മാം യജേത വനാശ്രമീ ॥ 7॥
അഗ്നിഹോത്രം ച ദര്ശഃ ച പൂര്ണമാസഃ ച പൂര്വവത് ।
ചാതുര്മാസ്യാനി ച മുനേഃ ആമ്നാതാനി ച നൈഗമൈഃ ॥ 8॥
ഏവം ചീര്ണേന തപസാ മുനിഃ ധമനിസന്തതഃ ।
മാം തപോമയം ആരാധ്യ ഋഷിലോകാത് ഉപൈതി മാമ് ॥ 9॥
യഃ തു ഏതത് കൃച്ഛ്രതഃ ചീര്ണം തപഃ നിഃശ്രേയസം മഹത് ।
കാമായ അല്പീയസേ യുഞ്ജ്യാത് വാലിശഃ കഃ അപരഃ തതഃ ॥ 10॥
യദാ അസൌ നിയമേ അകല്പഃ ജരയാ ജാതവേപഥുഃ ।
ആത്മനി അഗ്നീന് സമാരോപ്യ മച്ചിത്തഃ അഗ്നിം സമാവിശേത് ॥ 11॥
യദാ കര്മവിപാകേഷു ലോകേഷു നിരയ ആത്മസു ।
വിരാഗഃ ജായതേ സമ്യക് ന്യസ്ത അഗ്നിഃ പ്രവ്രജേത് തതഃ ॥ 12॥
ഇഷ്ട്വാ യഥാ ഉപദേശം മാം ദത്ത്വാ സര്വസ്വം ഋത്വിജേ ।
അഗ്നീന് സ്വപ്രാണഃ ആവേശ്യ നിരപേക്ഷഃ പരിവ്രജേത് ॥ 13॥
വിപ്രസ്യ വൈ സന്ന്യസതഃ ദേവാഃ ദാരാദിരൂപിണഃ ।
വിഘ്നാന് കുര്വന്തി അയം ഹി അസ്മാന് ആക്രമ്യ സമിയാത് പരമ് ॥ 14॥
ബിഭൃയാത് ചേത് മുനിഃ വാസഃ കൌപീന ആച്ഛാദനം പരമ് ।
ത്യക്തം ന ദണ്ഡപാത്രാഭ്യാം അന്യത് കിഞ്ചിത് അനാപദി ॥ 15॥
ദൃഷ്ടിപൂതം ന്യസേത് പാദം വസ്ത്രപൂതം പിബേത് ജലമ് ।
സത്യപൂതാം വദേത് വാചം മനഃപൂതം സമാചരേത് ॥ 16॥
മൌന അനീഹാ അനില ആയാമാഃ ദണ്ഡാഃ വാക് ദേഹ ചേതസാമ് ।
നഹി ഏതേ യസ്യ സന്തി അങ്ഗഃ വേണുഭിഃ ന ഭവേത് യതിഃ ॥ 17॥
ഭിക്ഷാം ചതുഷു വര്ണേഷു വിഗര്ഹ്യാന് വര്ജയന് ചരേത് ।
സപ്താഗാരാന് അസങ്ക്ലൃപ്താന് തുഷ്യേത് ലബ്ധേന താവതാ ॥ 18॥
ബഹിഃ ജലാശയം ഗത്വാ തത്ര ഉപസ്പൃശ്യ വാഗ്യതഃ ।
വിഭജ്യ പാവിതം ശേഷം ഭുഞ്ജീത അശേഷം ആഹൃതമ് ॥ 19॥
ഏകഃ ചരേത് മഹീം ഏതാം നിഃസങ്ഗഃ സംയതേന്ദ്രിയഃ ।
ആത്മക്രീഡഃ ആത്മരതഃ ആത്മവാന് സമദര്ശനഃ ॥ 20॥
വിവിക്തക്ഷേമശരണഃ മദ്ഭാവവിമലാശയഃ ।
ആത്മാനം ചിന്തയേത് ഏകം അഭേദേന മയാ മുനിഃ ॥ 21॥
അന്വീക്ഷേത ആത്മനഃ ബന്ധം മോക്ഷം ച ജ്ഞാനനിഷ്ഠയാ ।
ബന്ധഃ ഇന്ദ്രിയവിക്ഷേപഃ മോക്ഷഃ ഏഷാം ച സംയമഃ ॥ 22॥
തസ്മാത് നിയമ്യ ഷഡ്വര്ഗം മദ്ഭാവേന ചരേത് മുനിഃ ।
വിരക്തഃ ക്ഷുല്ലകാമേഭ്യഃ ലബ്ധ്വാ ആത്മനി സുഖം മഹത് ॥ 23॥
പുരഗ്രാമവ്രജാന് സാര്ഥാന് ഭിക്ഷാര്ഥം പ്രവിശന് ചരേത് ।
പുണ്യദേശസരിത് ശൈലവന ആശ്രമവതീം മഹീമ് ॥ 24॥
വാനപ്രസ്ഥ ആശ്രമ പദേഷു അഭീക്ഷ്ണം ഭൈക്ഷ്യം ആചരേത് ।
സംസിധ്യത്യാശ്വസമ്മോഹഃ ശുദ്ധസത്ത്വഃ ശിലാന്ധസാ ॥ 25॥
ന ഏതത് വസ്തുതയാ പശ്യേത് ദൃശ്യമാനം വിനശ്യതി ।
അസക്തചിത്തഃ വിരമേത് ഇഹ അമുത്ര ചികീര്ഷിതാത് ॥ 26॥
യത് ഏതത് ആത്മനി ജഗത് മനോവാക്പ്രാണസംഹതമ് ।
സര്വം മായാ ഇതി തര്കേണ സ്വസ്ഥഃ ത്യക്ത്വാ ന തത് സ്മരേത് ॥ 27॥
ജ്ഞാനനിഷ്ഠഃ വിരക്തഃ വാ മദ്ഭക്തഃ വാ അനപേക്ഷകഃ ।
സലിങ്ഗാന് ആശ്രമാം ത്യക്ത്വാ ചരേത് അവിധിഗോചരഃ ॥ 28॥
ബുധഃ ബാലകവത് ക്രീഡേത് കുശലഃ ജഡവത് ചരേത് ।
വദേത് ഉന്മത്തവത് വിദ്വാന് ഗോചര്യാം നൈഗമഃ ചരേത് ॥ 29॥
വേദവാദരതഃ ന സ്യാത് ന പാഖണ്ഡീ ന ഹൈതുകഃ ।
ശുഷ്കവാദവിവാദേ ന കഞ്ചിത് പക്ഷം സമാശ്രയേത് ॥ 30॥
ന ഉദ്വിജേത ജനാത് ധീരഃ ജനം ച ഉദ്വേജയേത് ന തു ।
അതിവാദാന് തിതിക്ഷേത ന അവമന്യേത കഞ്ചന ।
ദേഹം ഉദ്ദിശ്യ പശുവത് വൈരം കുര്യാത് ന കേനചിത് ॥ 31॥
ഏകഃ ഏവ പരഃ ഹി ആത്മാ ഭൂതേഷു ആത്മനി അവസ്ഥിതഃ ।
യഥാ ഇന്ദുഃ ഉദപാത്രേഷു ഭൂതാനി ഏകാത്മകാനി ച ॥ 32॥
അലബ്ധ്വാ ന വിഷീദേത കാലേ കാലേ അശനം ക്വചിത് ।
ലബ്ധ്വാ ന ഹൃഷ്യേത് ധൃതിം ആനുഭയം ദൈവതന്ത്രിതമ് ॥ 33॥
ആഹാരാര്ഥം സമീഹേത യുക്തം തത് പ്രാണധാരണമ് ।
തത്ത്വം വിമൃശ്യതേ തേന തത് വിജ്ഞായ വിമുച്യതേ ॥ 34॥
യത് ഋച്ഛയാ ഉപപന്നാത് അന്നം അദ്യാത് ശ്രേഷ്ഠം ഉത അപരമ് ।
തഥാ വാസഃ തഥാ ശയ്യാം പ്രാപ്തം പ്രാപ്തം ഭജേത് മുനിഃ ॥ 35॥
ശൌചം ആചമനം സ്നാനം ന തു ചോദനയാ ചരേത് ।
അന്യാന് ച നിയമാന് ജ്ഞാനീ യഥാ അഹം ലീലയാ ഈശ്വരഃ ॥ 36॥
നഹി തസ്യ വികല്പാഖ്യാ യാ ച മദ്വീക്ഷയാ ഹതാ ।
ആദേഹാന്താത് ക്വചിത് ഖ്യാതിഃ തതഃ സമ്പദ്യതേ മയാ ॥ 37॥
ദുഃഖ ഉദര്കേഷു കാമേഷു ജാതനിര്വേദഃ ആത്മവാന് ।
അജിജ്ഞാസിത മദ്ധര്മഃ ഗുരും മുനിം ഉപാവ്രജേത് ॥ 38॥
താവത് പരിചരേത് ഭക്തഃ ശ്രദ്ധാവാന് അനസൂയകഃ ।
യാവത് ബ്രഹ്മ വിജാനീയാത് മാം ഏവ ഗുരും ആദൃതഃ ॥ 39॥
യഃ തു അസംയത ഷഡ്വര്ഗഃ പ്രചണ്ഡ ഇന്ദ്രിയ സാരഥിഃ ।
ജ്ഞാന വൈരാഗ്യ രഹിതഃ ത്രിദണ്ഡം ഉപജീവതി ॥ 40॥
സുരാന് ആത്മാനം ആത്മസ്ഥം നിഹ്നുതേ മാം ച ധര്മഹാ ।
അവിപക്വ കഷായഃ അസ്മാത് ഉഷ്മാത് ച വിഹീയതേ ॥ 41॥
ഭിക്ഷോഃ ധര്മഃ ശമഃ അഹിംസാ തപഃ ഈക്ഷാ വനൌകസഃ ।
ഗൃഹിണഃ ഭൂതരക്ഷ ഇജ്യാഃ ദ്വിജസ്യ ആചാര്യസേവനമ് ॥ 42॥
ബ്രഹ്മചര്യം തപഃ ശൌചം സന്തോഷഃ ഭൂതസൌഹൃദമ് ।
ഗൃഹസ്ഥസ്യ അപി ഋതൌ ഗന്തുഃ സര്വേഷാം മദുപാസനമ് ॥ 43॥
ഇതി മാം യഃ സ്വധര്മേണ ഭജന് നിത്യം അനന്യഭാക് ।
സര്വഭൂതേഷു മദ്ഭാവഃ മദ്ഭക്തിം വിന്ദതേ അചിരാത് ॥ 44॥
ഭക്ത്യാ ഉദ്ധവ അനപായിന്യാ സര്വലോകമഹേശ്വരമ് ।
സര്വ ഉത്പത്തി അപി അയം ബ്രഹ്മ കാരണം മാ ഉപയാതി സഃ ॥ 45॥
ഇതി സ്വധര്മ നിര്ണിക്ത സത്ത്വഃ നിര്ജ്ഞാത് മദ്ഗതിഃ ।
ജ്ഞാന വിജ്ഞാന സമ്പന്നഃ ന ചിരാത് സമുപൈതി മാമ് ॥ 46॥
വര്ണാശ്രമവതാം ധര്മഃ ഏഷഃ ആചാരലക്ഷണഃ ।
സഃ ഏവ മദ്ഭക്തിയുതഃ നിഃശ്രേയസകരഃ പരഃ ॥ 47॥
ഏതത് തേ അഭിഹിതം സാധോ ഭവാന് പൃച്ഛതി യത് ച മാമ് ।
യഥാ സ്വധര്മസംയുക്തഃ ഭക്തഃ മാം സമിയാത് പരമ് ॥ 48॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ
വാനപ്രസ്ഥസന്ന്യാസധര്മനിരൂപണം നാമാഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ ॥ 18॥
അഥ ഏകോനവിംശഃ അധ്യായഃ ।
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
യഃ വിദ്യാശ്രുതസമ്പന്നഃ ആത്മവാന് ന അനുമാനികഃ ।
മായാമാത്രം ഇദം ജ്ഞാത്വാ ജ്ഞാനം ച മയി സന്ന്യസേത് ॥ 1॥
ജ്ഞാനിനഃ തു അഹം ഏവ ഇഷ്ടഃ സ്വാര്ഥഃ ഹേതുഃ ച സമ്മതഃ ।
സ്വര്ഗഃ ച ഏവ അപവര്ഗഃ ച ന അന്യഃ അര്ഥഃ മദൃതേ പ്രിയഃ ॥ 2॥
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംസിദ്ധാഃ പദം ശ്രേഷ്ഠം വിദുഃ മമ ।
ജ്ഞാനീ പ്രിയതമഃ അതഃ മേ ജ്ഞാനേന അസൌ ബിഭര്തി മാമ് ॥ 3॥
തപഃ തീര്ഥം ജപഃ ദാനം പവിത്രാണി ഇതരാണി ച ।
ന അലം കുര്വന്തി താം സിദ്ധിം യാ ജ്ഞാനകലയാ കൃതാ ॥ 4॥
തസ്മാത് ജ്ഞാനേന സഹിതം ജ്ഞാത്വാ സ്വാത്മാനം ഉദ്ധവ ।
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്പന്നഃ ഭജ മാം ഭക്തിഭാവതഃ ॥ 5॥
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനയജ്ഞേന മാം ഇഷ്ട്വാ ആത്മാനം ആത്മനി ।
സര്വയജ്ഞപതിം മാം വൈ സംസിദ്ധിം മുനയഃ അഗമന്॥ 6॥
ത്വയി ഉദ്ധവ ആശ്രയതി യഃ ത്രിവിധഃ വികാരഃ
മായാന്തരാ ആപതതി ന ആദി അപവര്ഗയോഃ യത് ।
ജന്മാദയഃ അസ്യ യത് അമീ തവ തസ്യ കിം സ്യുഃ
ആദി അന്തയോഃ യത് അസതഃ അസ്തി തത് ഏവ മധ്യേ ॥ 7॥
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
ജ്ഞാനം വിശുദ്ധം വിപുലം യഥാ ഏതത്
വൈരാഗ്യവിജ്ഞാനയുതം പുരാണമ് ।
ആഖ്യാഹി വിശ്വേശ്വര വിശ്വമൂര്തേ
ത്വത് ഭക്തിയോഗം ച മഹത് വിമൃഗ്യമ് ॥ 8॥
താപത്രയേണ അഭിഹതസ്യ ഘോരേ
സന്തപ്യമാനസ്യ ഭവാധ്വനീശ ।
പശ്യാമി ന അന്യത് ശരണം തവാങ്ഘ്രി
ദ്വന്ദ്വ ആതപത്രാത് അമൃത അഭിവര്ഷാത് ॥ 9॥
ദഷ്ടം ജനം സമ്പതിതം ബിലേ അസ്മിന്
കാലാഹിനാ ക്ഷുദ്രസുഖോഃ ഉതര്ഷമ് ।
സമുദ്ധര ഏനം കൃപയാ അപവര്ഗ്യൈഃ
വചോഭിഃ ആസിഞ്ച മഹാനുഭാവ ॥ 10॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
ഇത്ഥം ഏതത് പുരാ രാജാ ഭീഷ്മം ധര്മഭൃതാം വരമ് ।
അജാതശത്രുഃ പപ്രച്ഛ സര്വേഷാം നഃ അനുശ്രുണ്വതാമ് ॥ 11॥
നിവൃത്തേ ഭാരതേ യുദ്ധേ സുഹൃത് നിധനവിഹ്വലഃ ।
ശ്രുത്വാ ധര്മാന് ബഹൂന് പശ്ചാത് മോക്ഷധര്മാന് അപൃച്ഛത ॥
12॥
താന് അഹം തേ അഭിധാസ്യാമി ദേവവ്രതമുഖാത് ശ്രുതാന് ।
ജ്ഞാനവൈരാഗ്യവിജ്ഞാനശ്രദ്ധാഭക്തി ഉപബൃംഹിതാന് ॥ 13॥
നവ ഏകാദശ പഞ്ച ത്രീന് ഭാവാന് ഭൂതേഷു യേന വൈ ।
ഈക്ഷേത അഥ ഏകം അപി ഏഷു തത് ജ്ഞാനം മമ നിശ്ചിതമ് ॥ 14॥
ഏതത് ഏവ ഹി വിജ്ഞാനം ന തഥാ ഏകേന യേന യത് ।
സ്ഥിതി ഉത്പത്തി അപി അയാന് പശ്യേത് ഭാവാനാം ത്രിഗുണ ആത്മനാമ് ॥
15॥
ആദൌ അന്തേ ച മധ്യേ ച സൃജ്യാത് സൃജ്യം യത് അന്വിയാത് ।
പുനഃ തത് പ്രതിസങ്ക്രാമേ യത് ശിഷ്യേത തത് ഏവ സത് ॥ 16॥
ശ്രുതിഃ പ്രത്യക്ഷം ഐതിഹ്യം അനുമാനം ചതുഷ്ടയമ് ।
പ്രമാണേഷു അനവസ്ഥാനാത് വികല്പാത് സഃ വിരജ്യതേ ॥ 17॥
കര്മണാം പരിണാമിത്വാത് ആവിരിഞ്ചാത് അമങ്ഗലമ് ।
വിപശ്ചിത് നശ്വരം പശ്യേത് അദൃഷ്ടം അപി ദൃഷ്ടവത് ॥ 18॥
ഭക്തിയോഗഃ പുരാ ഏവ ഉക്തഃ പ്രീയമാണായ തേ അനഘ ।
പുനഃ ച കഥയിഷ്യാമി മദ്ഭക്തേഃ കാരണം പരമ് ॥ 19॥
ശ്രദ്ധാ അമൃതകഥായാം മേ ശശ്വത് മത് അനുകീര്തനമ് ।
പരിനിഷ്ഠാ ച പൂജായാം സ്തുതിഭിഃ സ്തവനം മമ ॥ 20॥
ആദരഃ പരിചര്യായാം സര്വാങ്ഗൈഃ അഭിവന്ദനമ് ।
മദ്ഭക്തപൂജാഭ്യധികാ സര്വഭൂതേഷു മന്മതിഃ ॥ 21॥
മദര്ഥേഷു അങ്ഗചേഷ്ടാ ച വചസാ മദ്ഗുണേരണമ് ।
മയ്യര്പണം ച മനസഃ സര്വകാമവിവര്ജനമ് ॥ 22॥
മദര്ഥേ അര്ഥ പരിത്യാഗഃ ഭോഗസ്യ ച സുഖസ്യ ച ।
ഇഷ്ടം ദത്തം ഹുതം ജപ്തം മദര്ഥം യത് വ്രതം തപഃ ॥ 23॥
ഏവം ധര്മൈഃ മനുഷ്യാണാം ഉദ്ധവ ആത്മനിവേദിനാമ് ।
മയി സഞ്ജായതേ ഭക്തിഃ കഃ അന്യഃ അര്ഥഃ അസ്യ അവശിഷ്യതേ ॥ 24॥
യദാ ആത്മനി അര്പിതം ചിത്തം ശാന്തം സത്ത്വ ഉപബൃംഹിതമ് ।
ധര്മം ജ്ഞാനം സവൈരാഗ്യം ഐശ്വര്യം ച അഭിപദ്യതേ ॥ 25॥
യത് അര്പിതം തത് വികല്പേ ഇന്ദ്രിയൈഃ പരിധാവതി ।
രജസ്വലം ച ആസന് നിഷ്ഠം ചിത്തം വിദ്ധി വിപര്യയമ് ॥ 26॥
ധര്മഃ മദ്ഭക്തികൃത് പ്രോക്തഃ ജ്ഞാനം ച ഏകാത്മ്യദര്ശനമ് ।
ഗുണേഷു അസങ്ഗഃ വൈരാഗ്യം ഐശ്വര്യം ച അണിം ആദയഃ ॥ 27॥
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
യമഃ കതിവിധഃ പ്രോക്തഃ നിയമഃ വാ അരികര്ശന ।
കഃ ശമഃ കഃ ദമഃ കൃഷ്ണ കാ തിതിക്ഷാ ധൃതിഃ പ്രഭോ ॥ 28॥
കിം ദാനം കിം തപഃ ശൌര്യം കിം സത്യം ഋതം ഉച്യതേ ।
കഃ ത്യാഗഃ കിം ധനം ചേഷ്ടം കഃ യജ്ഞഃ കാ ച ദക്ഷിണാ ॥
29॥
പുംസഃ കിംസ്വിത് ബലം ശ്രീമന് ഭഗഃ ലാഭഃ ച കേശവ ।
കാ വിദ്യാ ഹ്രീഃ പരാ കാ ശ്രീഃ കിം സുഖം ദുഃഖം ഏവ ച ॥
30॥
കഃ പണ്ഡിതഃ കഃ ച മൂര്ഖഃ കഃ പന്ഥാഃ ഉത്പഥഃ ച കഃ ।
കഃ സ്വര്ഗഃ നരകഃ കഃ സ്വിത് കഃ ബന്ധുഃ ഉത കിം ഗൃഹമ് ॥ 31॥
കഃ ആഢ്യഃ കഃ ദരിദ്രഃ വാ കൃപണഃ കഃ ഈശ്വരഃ ।
ഏതാന് പ്രശ്നാന് മമ ബ്രൂഹി വിപരീതാന് ച സത്പതേ ॥ 32॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
അഹിംസാ സത്യം അസ്തേയം അസങ്ഗഃ ഹ്രീഃ അസഞ്ചയഃ ।
ആസ്തിക്യം ബ്രഹ്മചര്യം ച മൌനം സ്ഥൈര്യം ക്ഷമാ അഭയമ് ॥
33।
ശൌചം ജപഃ തപഃ ഹോമഃ ശ്രദ്ധാ ആതിഥ്യം മത് അര്ചനമ് ।
തീര്ഥാടനം പരാര്ഥേഹാ തുഷ്ടിഃ ആചാര്യസേവനമ് ॥ 34॥
ഏതേ യമാഃ സനിയമാഃ ഉഭയോഃ ദ്വാദശ സ്മൃതാഃ ।
പുംസാം ഉപാസിതാഃ താത യഥാകാമം ദുഹന്തി ഹി ॥ 35॥
ശമഃ മത് നിഷ്ഠതാ ബുദ്ധേഃ ദമഃ ഇന്ദ്രിയസംയമഃ ।
തിതിക്ഷാ ദുഃഖസമ്മര്ഷഃ ജിഹ്വാ ഉപസ്ഥജയഃ ധൃതിഃ ॥ 36॥
ദണ്ഡന്യാസഃ പരം ദാനം കാമത്യാഗഃ തപഃ സ്മൃതമ് ।
സ്വഭാവവിജയഃ ശൌര്യം സത്യം ച സമദര്ശനമ് ॥ 37॥
ഋതം ച സൂനൃതാ വാണീ കവിഭിഃ പരികീര്തിതാ ।
കര്മസ്വസങ്ഗമഃ ശൌചം ത്യാഗഃ സന്ന്യാസഃ ഉച്യതേ ॥ 38॥
ധര്മഃ ഇഷ്ടം ധനം നൄണാം യജ്ഞഃ അഹം ഭഗവത്തമഃ ।
ദക്ഷിണാ ജ്ഞാനസന്ദേശഃ പ്രാണായാമഃ പരം ബലമ് ॥ 39॥
ഭഗഃ മേ ഐശ്വരഃ ഭാവഃ ലാഭഃ മദ്ഭക്തിഃ ഉത്തമഃ ।
വിദ്യാ ആത്മനി ഭിദ അബാധഃ ജുഗുപ്സാ ഹ്രീഃ അകര്മസു ॥ 40॥
ശ്രീഃ ഗുണാഃ നൈരപേക്ഷ്യ ആദ്യാഃ സുഖം ദുഃഖസുഖ അത്യയഃ ।
ദുഃഖം കാമസുഖ അപേക്ഷാ പണ്ഡിതഃ ബന്ധമോക്ഷവിത് ॥ 41॥
മൂര്ഖഃ ദേഹ ആദി അഹം ബുദ്ധിഃ പന്ഥാഃ മത് നിഗമഃ സ്മൃതഃ ।
ഉത്പഥഃ ചിത്തവിക്ഷേപഃ സ്വര്ഗഃ സത്ത്വഗുണ ഉഅദയഃ ॥ 42॥
നരകഃ തമഃ ഉന്നഹഃ ബന്ധുഃ ഗുരുഃ അഹം സഖേ ।
ഗൃഹം ശരീരം മാനുഷ്യം ഗുണാഢ്യഃ ഹി ആഢ്യഃ ഉച്യതേ ॥ 43॥
ദരിദ്രഃ യഃ തു അസന്തുഷ്ടഃ കൃപണഃ യഃ അജിതേന്ദ്രിയഃ ।
ഗുണേഷു അസക്തധീഃ ഈശഃ ഗുണസങ്ഗഃ വിപര്യയഃ ॥ 44॥
ഏതഃ ഉദ്ധവ തേ പ്രശ്നാഃ സര്വേ സാധു നിരൂപിതാഃ ।
കിം വര്ണിതേന ബഹുനാ ലക്ഷണം ഗുണദോഷയോഃ ।
ഗുണദോഷ ദൃശിഃ ദോഷഃ ഗുണഃ തു ഉഭയവര്ജിതഃ ॥ 45॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ഭഗവദുധവസംവാദേ
ഏകോനവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 19॥
അഥ വിംശഃ അധ്യായഃ ।
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
വിധിഃ ച പ്രതിഷേധഃ ച നിഗമഃ ഹി ഈശ്വരസ്യ തേ ।
അവേക്ഷതേ അരവിന്ദാക്ഷ ഗുണം ദോഷം ച കര്മണാമ് ॥ 1॥
വര്ണാശ്രമ വികല്പം ച പ്രതിലോമ അനുലോമജമ് ।
ദ്രവ്യ ദേശ വയഃ കാലാന് സ്വര്ഗം നരകം ഏവ ച ॥ 2॥
ഗുണ ദോഷ ഭിദാ ദൃഷ്ടിം അന്തരേണ വചഃ തവ ।
നിഃശ്രേയസം കഥം നൄണാം നിഷേധ വിധി ലക്ഷണമ് ॥ 3॥
പിതൃദേവമനുഷ്യാണാം വേദഃ ചക്ഷുഃ തവ ഈശ്വര ।
ശ്രേയഃ തു അനുപലബ്ധേ അര്ഥേ സാധ്യസാധനയോഃ അപി ॥ 4॥
ഗുണദോഷഭിദാദൃഷ്ടിഃ നിഗമാത് തേ ന ഹി സ്വതഃ ।
നിഗമേന അപവാദഃ ച ഭിദായാഃ ഇതി ഹി ഭ്രമഃ ॥ 5॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
യോഗാഃ ത്രയഃ മയാ പ്രോക്താ നൄണാം ശ്രേയോവിധിത്സയാ ।
ജ്ഞാനം കര്മ ച ഭക്തിഃ ച ന ഉപായഃ അന്യഃ അസ്തി കുത്രചിത് ॥
6॥
നിര്വിണ്ണാനാം ജ്ഞാനയോഗഃ ന്യാസിനാം ഇഹ കര്മസു ।
തേഷു അനിര്വിണ്ണചിത്താനാം കര്മയോഗഃ തി കാമിനാമ് ॥ 7॥
യദൃച്ഛയാ മത് കഥാ ആദൌ ജാതശ്രദ്ധഃ തു യഃ പുമാന് ।
ന നിര്വിണ്ണഃ ന അതിസക്തഃ ഭക്തിയോഗഃ അസ്യ സിദ്ധിദഃ ॥ 8॥
താവത് കര്മാണി കുര്വീത ന നിര്വിദ്യേത യാവതാ ।
മത് കഥാശ്രവണ ആദൌ വാ ശ്രദ്ധാ യാവത് ന ജായതേ ॥ 9॥
സ്വധര്മസ്ഥഃ യജന്യജ്ഞൈഃ അനാശീഃ കാമഃ ഉദ്ധവ ।
ന യാതി സ്വര്ഗനരകൌ യദി അന്യത്ര സമാചരേത് ॥ 10॥
അസ്മിന് ലോകേ വര്തമാനഃ സ്വധര്മസ്ഥഃ അനഘഃ ശുചിഃ ।
ജ്ഞാനം വിശുദ്ധം ആപ്നോതി മദ്ഭക്തിം വാ യദൃച്ഛയാ ॥ 11॥
സ്വര്ഗിണഃ അപി ഏതം ഇച്ഛന്തി ലോകം നിരയിണഃ തഥാ ।
സാധകം ജ്ഞാനഭക്തിഭ്യാം ഉഭയം തത് അസാധകമ് ॥ 12॥
ന നരഃ സ്വര്ഗതിം കാങ്ക്ഷേത് നാരകീം വാ വിചക്ഷണഃ ।
ന ഇമം ലോകം ച കാങ്ക്ഷേത ദേഹ ആവേശാത് പ്രമാദ്യതി ॥ 13॥
ഏതത് വിദ്വാന് പുരാ മൃത്യോഃ അഭവായ ഘടേത സഃ ।
അപ്രമത്തഃ ഇദം ജ്ഞാത്വാ മര്ത്യം അപി അര്ഥസിദ്ധിദമ് ॥ 14॥
ഛിദ്യമാനം യമൈഃ ഏതൈഃ കൃതനീഡം വനസ്പതിമ് ।
ഖഗഃ സ്വകേതം ഉത്സൃജ്യ ക്ഷേമം യാതി ഹി അലമ്പടഃ ॥ 15॥
അഹോരാത്രൈഃ ഛിദ്യമാനം ബുദ്ധ്വായുഃ ഭയവേപഥുഃ ।
മുക്തസങ്ഗഃ പരം ബുദ്ധ്വാ നിരീഹ ഉപശാമ്യതി ॥ 16॥
നൃദേഹം ആദ്യം സുലഭം സുദുര്ലഭമ്
പ്ലവം സുകല്പം ഗുരുകര്ണധാരമ് ।
മയാ അനുകൂലേന നഭസ്വതേരിതമ്
പുമാന് ഭവാബ്ധിം ന തരേത് സഃ ആത്മഹാ ॥ 17॥
യദാ ആരമ്ഭേഷു നിര്വിണ്ണഃ വിരക്തഃ സംയതേന്ദ്രിയഃ ।
അഭ്യാസേന ആത്മനഃ യോഗീ ധാരയേത് അചലം മനഃ ॥ 18॥
ധാര്യമാണം മനഃ യഃ ഹി ഭ്രാമ്യദാശു അനവസ്ഥിതമ് ।
അതന്ദ്രിതഃ അനുരോധേന മാര്ഗേണ ആത്മവശം നയേത് ॥ 19॥
മനോഗതിം ന വിസൃജേത് ജിതപ്രാണഃ ജിതേന്ദ്രിയഃ ।
സത്ത്വസമ്പന്നയാ ബുദ്ധ്യാ മനഃ ആത്മവശം നയേത് ॥ 20॥
ഏഷഃ വൈ പരമഃ യോഗഃ മനസഃ സങ്ഗ്രഹഃ സ്മൃതഃ ।
ഹൃദയജ്ഞത്വം അന്വിച്ഛന് ദമ്യസ്യ ഏവ അര്വതഃ മുഹുഃ ॥ 21॥
സാങ്ഖ്യേന സര്വഭാവാനാം പ്രതിലോമ അനുലോമതഃ ।
ഭവ അപി അയൌ അനുധ്യയേത് മനഃ യാവത് പ്രസീദതി ॥ 22॥
നിര്വിണ്ണസ്യ വിരക്തസ്യ പുരുഷസ്യ ഉക്തവേദിനഃ ।
മനഃ ത്യജതി ദൌരാത്മ്യം ചിന്തിതസ്യ അനുചിന്തയാ ॥ 23॥
യമ ആദിഭിഃ യോഗപഥൈഃ ആന്വീക്ഷിക്യാ ച വിദ്യയാ ।
മമ അര്ചോപാസനാഭിഃ വാ ന അന്യൈഃ യോഗ്യം സ്മരേത് മനഃ ॥ 24॥
യദി കുര്യാത് പ്രമാദേന യോഗീ കര്മ വിഗര്ഹിതമ് ।
യോഗേന ഏവ ദഹേത് അംഹഃ ന അന്യത് തത്ര കദാചന ॥ 25॥
സ്വേ സ്വേ അധികാരേ യാ നിഷ്ഠാ സഃ ഗുണഃ പരികീര്തിതഃ ।
കര്മണാം ജാതി അശുദ്ധാനാം അനേന നിയമഃ കൃതഃ ।
ഗുണദോഷവിധാനേന സങ്ഗാനാം ത്യാജനേച്ഛയാ ॥ 26॥
ജാതശ്രദ്ദഃ മത്കഥാസു നിര്വിണ്ണഃ സര്വകര്മസു ।
വേദ ദുഃഖാത്മകാന് കാമാന് പരിത്യാഗേ അപി അനീശ്വരഃ ॥ 27॥
തതഃ ഭജേത മാം പ്രീതഃ ശ്രദ്ധാലുഃ ദൃഢനിശ്ചയഃ ।
ജുഷമാണഃ ച താന് കാമാന് ദുഃഖ ഉദര്കാന് ച ഗര്ഹയന് ॥ 28॥
പ്രോക്തേന ഭക്തിയോഗേന ഭജതഃ മാ അസകൃത് മുനേഃ ।
കാമാഃ ഹൃദയ്യാഃ നശ്യന്തി സര്വേ മയി ഹൃദി സ്ഥിതേ ॥ 29॥
ഭിദ്യതേ ഹൃദയഗ്രന്ഥിഃ ഛിദ്യന്തേ സര്വസംശയാഃ ।
ക്ഷീയന്തേ ച അസ്യ കര്മാണി മയി ദൃഷ്ടേ അഖില ആത്മനി ॥ 30॥
തസ്മാത് മദ്ഭക്തിയുക്തസ്യ യോഗിനഃ വൈ മത് ആത്മനഃ ।
ന ജ്ഞാനം ന ച വൈരാഗ്യം പ്രായഃ ശ്രേയഃ ഭവേത് ഇഹ ॥ 31॥
യത് കര്മഭിഃ യത് തപസാ ജ്ഞാനവൈരാഗ്യതഃ ച യത് ।
യോഗേന ദാനധര്മേണ ശ്രേയോഭിഃ ഇതരൈഃ അപി ॥ 32॥
സര്വം മദ്ഭക്തിയോഗേന മദ്ഭക്തഃ ലഭതേ അഞ്ജസാ ।
സ്വര്ഗ അപവര്ഗം മത് ധാമ കഥഞ്ചിത് യദി വാഞ്ഛതി ॥ 33॥
ന കിഞ്ചിത് സാധവഃ ധീരാഃ ഭക്താഃ ഹി ഏകാന്തിനഃ മമ ।
വാഞ്ഛതി അപി മയാ ദത്തം കൈവല്യം അപുനര്ഭവമ് ॥ 34॥
നൈരപേക്ഷ്യം പരം പ്രാഹുഃ നിഃശ്രേയസം അനല്പകമ് ।
തസ്മാത് നിരാശിഷഃ ഭക്തിഃ നിരപേക്ഷസ്യ മേ ഭവേത് ॥ 35॥
ന മയി ഏകാന്തഭക്താനാം ഗുണദോഷ ഉദ്ഭവാഃ ഗുണാഃ ।
സാധൂനാം സമചിത്താനാം ബുദ്ധേഃ പരം ഉപേയുഷാമ് ॥ 36॥
ഏവം ഏതത് മയാ ആദിഷ്ടാന് അനുതിഷ്ഠന്തി മേ പഥഃ ।
ക്ഷേമം വിന്ദന്തി മത് സ്ഥാനം യത് ബ്രഹ്മ പരമം വിദുഃ ॥ 37॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ
വേദത്രയീവിഭാഗയോഗോ നാമ വിംശോഽധ്യായഃ ॥ 20॥
അഥ ഏകവിംശഃ അധ്യായഃ ।
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
യഃ ഏതാന് മത്പഥഃ ഹിത്വാ ഭക്തിജ്ഞാനക്രിയാത്മകാന് ।
ക്ഷുദ്രാന് കാമാന് ചലൈഃ പ്രാണൈഃ ജുഷന്തഃ സംസരന്തി തേ ॥ 1॥
സ്വേ സ്വേ അധികാരേ യാ നിഷ്ഠാ സഃ ഗുണഃ പരികീര്തിതഃ ।
വിപര്യയഃ തു ദോഷഃ സ്യാത് ഉഭയോഃ ഏഷഃ നിശ്ചയഃ ॥ 2॥
ശുദ്ധി അശുദ്ധീ വിധീയേതേ സമാനേഷു അപി വസ്തുഷു ।
ദ്രവ്യസ്യ വിചികിത്സാര്ഥം ഗുണദോഷൌ ശുഭ അശുഭൌ ॥ 3॥
ധര്മാര്ഥം വ്യവഹാരാര്ഥം യാത്രാര്ഥം ഇതി ച അനഘ ।
ദര്ശിതഃ അയം മയാ ആചാരഃ ധര്മം ഉദ്വഹതാം ധുരമ് ॥ 4॥
ഭൂമി അമ്ബു അഗ്നി അനില ആകാശാഃ ഭൂതാനാം പഞ്ച ധാതവഃ ।
ആബ്രഹ്മ സ്ഥാവര ആദീനാം ശരീരാഃ ആത്മസംയുതാഃ ॥ 5॥
വേദേന നാമരൂപാണി വിഷമാണി സമേഷു അപി ।
ധാതുഷു ഉദ്ധവ കല്പ്യന്തഃ ഏതേഷാം സ്വാര്ഥസിദ്ധയേ ॥ 6॥
ദേശ കാല ആദി ഭാവാനാം വസ്തൂനാം മമ സത്തമ ।
ഗുണദോഷൌ വിധീയേതേ നിയമാര്ഥം ഹി കര്മണാമ് ॥ 7॥
അകൃഷ്ണസാരഃ ദേശാനാം അബ്രഹ്മണ്യഃ അശുചിഃ ഭവേത് ।
കൃഷ്ണസാരഃ അപി അസൌവീര കീകട അസംസ്കൃതേരിണമ് ॥ 8॥
കര്മണ്യഃ ഗുണവാന് കാലഃ ദ്രവ്യതഃ സ്വതഃ ഏവ വാ ।
യതഃ നിവര്തതേ കര്മ സഃ ദോഷഃ അകര്മകഃ സ്മൃതഃ ॥ 9॥
ദ്രവ്യസ്യ ശുദ്ധി അശുദ്ധീ ച ദ്രവ്യേണ വചനേന ച ।
സംസ്കാരേണ അഥ കാലേന മഹത്ത്വ അല്പതയാ അഥവാ ॥ 10॥
ശക്ത്യാ അശക്ത്യാ അഥവാ ബുദ്ധ്യാ സമൃദ്ധ്യാ ച യത് ആത്മനേ ।
അഘം കുര്വന്തി ഹി യഥാ ദേശ അവസ്ഥാ അനുസാരതഃ ॥ 11॥
ധാന്യ ദാരു അസ്ഥി തന്തൂനാം രസ തൈജസ ചര്മണാമ് ।
കാല വായു അഗ്നി മൃത്തോയൈഃ പാര്ഥിവാനാം യുത അയുതൈഃ ॥ 12॥
അമേധ്യലിപ്തം യത് യേന ഗന്ധം ലേപം വ്യപോഹതി ।
ഭജതേ പ്രകൃതിം തസ്യ തത് ശൌചം താവത് ഇഷ്യതേ ॥ 13॥
സ്നാന ദാന തപഃ അവസ്ഥാ വീര്യ സംസ്കാര കര്മഭിഃ ।
മത് സ്മൃത്യാ ച ആത്മനഃ ശൌചം ശുദ്ധഃ കര്മ ആചരേത് ദ്വിജഃ ॥ 14॥
മന്ത്രസ്യ ച പരിജ്ഞാനം കര്മശുദ്ധിഃ മദര്പണമ് ।
ധര്മഃ സമ്പദ്യതേ ഷഡ്ഭിഃ അധര്മഃ തു വിപര്യയഃ ॥ 15॥
ക്വചിത് ഗുണഃ അപി ദോഷഃ സ്യാത് ദോഷഃ അപി വിധിനാ ഗുണഃ ।
ഗുണദോഷാര്ഥനിയമഃ തത് ഭിദാം ഏവ ബാധതേ ॥ 16॥
സമാനകര്മ ആചരണം പതിതാനാം ന പാതകമ് ।
ഔത്പത്തികഃ ഗുണഃ സങ്ഗഃ ന ശയാനഃ പതതി അധഃ ॥ 17॥
യതഃ യതഃ നിവര്തേത വിമുച്യേത തതഃ തതഃ ।
ഏഷഃ ധര്മഃ നൄണാം ക്ഷേമഃ ശോകമോഹഭയ അപഹഃ ॥ 18॥
വിഷയേഷു ഗുണാധ്യാസാത് പുംസഃ സങ്ഗഃ തതഃ ഭവേത് ।
സങ്ഗാത് തത്ര ഭവേത് കാമഃ കാമാത് ഏവ കലിഃ നൄണാമ് ॥ 19॥
കലേഃ ദുര്വിഷഹഃ ക്രോധഃ തമഃ തം അനുവര്തതേ ।
തമസാ ഗ്രസ്യതേ പുംസഃ ചേതനാ വ്യാപിനീ ദ്രുതമ് ॥ 20॥
തയാ വിരഹിതഃ സാധോ ജന്തുഃ ശൂന്യായ കല്പതേ ।
തതഃ അസ്യ സ്വാര്ഥവിഭ്രംശഃ മൂര്ച്ഛിതസ്യ മൃതസ്യ ച ॥ 21॥
വിഷയാഭിനിവേശേന ന ആത്മാനം വേദ ന അപരമ് ।
വൃക്ഷജീവികയാ ജീവന് വ്യര്ഥം ഭസ്ത്ര ഇവ യഃ ശ്വസന് ॥ 22॥
ഫലശ്രുതിഃ ഇയം നൄണാം ന ശ്രേയഃ രോചനം പരമ് ।
ശ്രേയോവിവക്ഷയാ പ്രോക്തം യഥാ ഭൈഷജ്യരോചനമ് ॥ 23॥
ഉത്പത്തി ഏവ ഹി കാമേഷു പ്രാണേഷു സ്വജനേഷു ച ।
ആസക്തമനസഃ മര്ത്യാ ആത്മനഃ അനര്ഥഹേതുഷു ॥ 24॥
ന താന് അവിദുഷഃ സ്വാര്ഥം ഭ്രാമ്യതഃ വൃജിനാധ്വനി ।
കഥം യുഞ്ജ്യാത് പുനഃ തേഷു താന് തമഃ വിശതഃ ബുധഃ ॥ 25॥
ഏവം വ്യവസിതം കേചിത് അവിജ്ഞായ കുബുദ്ധയഃ ।
ഫലശ്രുതിം കുസുമിതാം ന വേദജ്ഞാഃ വദന്തി ഹി ॥ 26॥
കാമിനഃ കൃപണാഃ ലുബ്ധാഃ പുഷ്പേഷു ഫലബുദ്ധയഃ ।
അഗ്നിമുഗ്ധാ ധുമതാന്താഃ സ്വം ലോകം ന വിന്ദന്തി തേ ॥ 27॥
ന തേ മാം അങ്ഗഃ ജാനന്തി ഹൃദിസ്ഥം യഃ ഇദം യതഃ ।
ഉക്ഥശസ്ത്രാഃ ഹി അസുതൃപഃ യഥാ നീഹാരചക്ഷുഷഃ ॥ 28॥
തേ മേ മതം അവിജ്ഞായ പരോക്ഷം വിഷയാത്മകാഃ ।
ഹിംസായാം യദി രാഗഃ സ്യാത് യജ്ഞഃ ഏവ ന ചോദനാ ॥ 29॥
ഹിംസാവിഹാരാഃ ഹി അലബ്ധൈഃ പശുഭിഃ സ്വസുഖേച്ഛയാ ।
യജന്തേ ദേവതാഃ യജ്ഞൈഃ പിതൃഭൂതപതീന് ഖലാഃ ॥ 30॥
സ്വപ്ന് ഉപമം അമും ലോകം അസന്തം ശ്രവണപ്രിയമ് ।
ആശിഷഃ ഹൃദി സങ്കല്പ്യ ത്യജന്തി അര്ഥാന് യഥാ വണിക് ॥ 31॥
രജഃസത്ത്വതമോനിഷ്ഠാഃ രജഃസത്ത്വതമോജുഷഃ ।
ഉപാസതഃ ഇന്ദ്രമുഖ്യാന് ദേവാദീന് ന തഥാ ഏവ മാമ് ॥ 32॥
ഇഷ്ട്വാ ഇഹ ദേവതാഃ യജ്ഞൈഃ ഗത്വാ രംസ്യാമഹേ ദിവി ।
തസ്യ അന്തഃ ഇഹ ഭൂയാസ്മഃ മഹാശാലാ മഹാകുലാഃ ॥ 33॥
ഏവം പുഷ്പിതയാ വാചാ വ്യാക്ഷിപ്തമനസാം നൄണാമ് ।
മാനിനാന് ച അതിസ്തബ്ധാനാം മദ്വാര്താ അപി ന രോചതേ ॥ 34॥
വേദാഃ ബ്രഹ്മാത്മവിഷയാഃ ത്രികാണ്ഡവിഷയാഃ ഇമേ ।
പരോക്ഷവാദാഃ ഋഷയഃ പരോക്ഷം മമ ച പ്രിയമ് ॥ 35॥
ശബ്ദബ്രഹ്മ സുദുര്ബോധം പ്രാണ ഇന്ദ്രിയ മനോമയമ് ।
അനന്തപാരം ഗമ്ഭീരം ദുര്വിഗാഹ്യം സമുദ്രവത് ॥ 36॥
മയാ ഉപബൃംഹിതം ഭൂമ്നാ ബ്രഹ്മണാ അനന്തശക്തിനാ ।
ഭൂതേഷു ഘോഷരൂപേണ ബിസേഷു ഊര്ണ ഇവ ലക്ഷ്യതേ ॥ 37॥
യഥാ ഊര്ണനാഭിഃ ഹൃദയാത് ഊര്ണാം ഉദ്വമതേ മുഖാത് ।
ആകാശാത് ഘോഷവാന് പ്രാണഃ മനസാ സ്പര്ശരൂപിണാ ॥ 38॥
ഛന്ദോമയഃ അമൃതമയഃ സഹസ്രപദവീം പ്രഭുഃ ।
ഓങ്കാരാത് വ്യഞ്ജിത സ്പര്ശ സ്വര ഉഷ്മ അന്തസ്ഥ ഭൂഷിതാമ് ॥
39॥
വിചിത്രഭാഷാവിതതാം ഛന്ദോഭിഃ ചതുര ഉത്തരൈഃ ।
അനന്തപാരാം ബൃഹതീം സൃജതി ആക്ഷിപതേ സ്വയമ് ॥ 40॥
ഗായത്രീ ഉഷ്ണിക് അനുഷ്ടുപ് ച ബൃഹതീ പങ്ക്തിഃ ഏവ ച ।
ത്രിഷ്ടുപ് ജഗതീ അതിച്ഛന്ദഃ ഹി അത്യഷ്ടി അതിജഗത് വിരാട് ॥ 41॥
കിം വിധത്തേ കിം ആചഷ്ടേ കിം അനൂദ്യ വികല്പയേത് ।
ഇതി അസ്യാഃ ഹൃദയം ലോകേ ന അന്യഃ മത് വേദ കശ്ചന ॥42॥
മാം വിധത്തേ അഭിധത്തേ മാം വികല്പ്യ അപോഹ്യതേ തു അഹമ് ।
ഏതാവാന് സര്വവേദാര്ഥഃ ശബ്ദഃ ആസ്ഥായ മാം ഭിദാമ് ।
മായാമാത്രം അനൂദ്യ അന്തേ പ്രതിഷിധ്യ പ്രസീദതി ॥ 43॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ഭഗവദ്ദ്ധവസംവാദേ
വേദത്രയവിഭാഗനിരൂപണം നാമ ഏകവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 21॥
അഥ ദ്വാവിംശഃ അധ്യായഃ ।
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
കതി തത്ത്വാനി വിശ്വേശ സങ്ഖ്യാതാനി ഋഷിഭിഃ പ്രഭോ ।
നവ ഏകാദശ പഞ്ച ത്രീണി ആത്ഥ ത്വം ഇഹ ശുശ്രുമ ॥ 1॥
കേചിത് ഷഡ്വിംശതിം പ്രാഹുഃ അപരേ പഞ്ചവിംശതിമ് ।
സപ്ത ഏകേ നവ ഷട് കേചിത് ചത്വാരി ഏകാദശ അപരേ ।
കേചിത് സപ്തദശ പ്രാഹുഃ ഷോഡശ ഏകേ ത്രയോദശ ॥ 2॥
ഏതാവത് ത്വം ഹി സങ്ഖ്യാനാം ഋഷയഃ യത് വിവക്ഷയാ ।
ഗായന്തി പൃഥക് ആയുഷ്മന് ഇദം നഃ വക്തും അര്ഹസി ॥ 3॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
യുക്തം ച സന്തി സര്വത്ര ഭാഷന്തേ ബ്രാഹ്മണാഃ യഥാ ।
മായാം മദീയാം ഉദ്ഗൃഹ്യ വദതാം കിം നു ദുര്ഘടമ് ॥ 4॥
ന ഏതത് ഏവം യഥാ ആത്ഥ ത്വം യത് അഹം വച്മി തത് തഥാ ।
ഏവം വിവദതാം ഹേതും ശക്തയഃ മേ ദുരത്യയാഃ ॥ 5॥
യാസാം വ്യതികരാത് ആസീത് വികല്പഃ വദതാം പദമ് ।
പ്രാപ്തേ ശമദമേ അപി ഏതി വാദസ്തമനു ശാമ്യതി ॥ 6॥
പരസ്പരാന് അനുപ്രവേശാത് തത്ത്വാനാം പുരുഷര്ഷഭ ।
പൌര്വ അപര്യ പ്രസങ്ഖ്യാനം യഥാ വക്തുഃ വിവക്ഷിതമ് ॥ 7॥
ഏകസ്മിന് അപി ദൃശ്യന്തേ പ്രവിഷ്ടാനി ഇതരാണി ച ।
പൂര്വസ്മിന് വാ പരസ്മിന് വാ തത്ത്വേ തത്ത്വാനി സര്വശഃ ॥ 8॥
പൌര്വ അപര്യം അതഃ അമീഷാം പ്രസങ്ഖ്യാനം അഭീപ്സതാമ് ।
യഥാ വിവിക്തം യത് വക്ത്രം ഗൃഹ്ണീമഃ യുക്തിസമ്ഭവാത് ॥ 9॥
അനാദി അവിദ്യായുക്തസ്യ പുരുഷസ്യ ആത്മവേദനമ് ।
സ്വതഃ ന സമ്ഭവാത് അന്യഃ തത്ത്വജ്ഞഃ ജ്ഞാനദഃ ഭവേത് ॥ 10॥
പുരുഷ ഈശ്വരയോഃ അത്ര ന വൈലക്ഷണ്യം അണു അപി ।
തത് അന്യകല്പനാപാര്ഥാ ജ്ഞാനം ച പ്രകൃതേഃ ഗുണഃ ॥ 11॥
പ്രകൃതിഃ ഗുണസാമ്യം വൈ പ്രകൃതേഃ ന ആത്മനഃ ഗുണാഃ ।
സത്ത്വം രജഃ തമഃ ഇതി സ്ഥിതി ഉത്പത്തി അന്തഹേതവഃ ॥ 12॥
സത്ത്വം ജ്ഞാനം രജഃ കര്മ തമഃ അജ്ഞാനം ഇഹ ഉച്യതേ ।
ഗുണവ്യതികരഃ കാലഃ സ്വഭാവഃ സൂത്രം ഏവ ച ॥ 13॥
പുരുഷഃ പ്രകൃതിഃ വ്യക്തം അഹങ്കാരഃ നഭഃ അനിലഃ ।
ജ്യോതിഃ ആപഃ ക്ഷിതിഃ ഇതി തത്ത്വാനി ഉക്താനി മേ നവ ॥ 14॥
ശ്രോത്രം ത്വക് ദര്ശനം ഘ്രാണഃ ജിഹ്വാ ഇതി ജ്ഞാനശക്തയഃ ।
വാക് പാണി ഉപസ്ഥ പായു അങ്ഘ്രിഃ കര്മാണ്യങ്ഗ ഉഭയം മനഃ ॥ 15॥
ശബ്ദഃ സ്പര്ശഃ രസഃ ഗന്ധഃ രൂപം ച ഇതി അര്ഥജാതയഃ ।
ഗതി ഉക്തി ഉത്സര്ഗ ശില്പാനി കര്മ ആയതന സിദ്ധയഃ ॥ 16॥
സര്ഗ ആദൌ പ്രകൃതിഃ ഹി അസ്യ കാര്യ കാരണ രൂപിണീ ।
സത്ത്വ ആദിഭിഃ ഗുണൈഃ ധത്തേ പുരുഷഃ അവ്യക്തഃ ഈക്ഷതേ ॥ 17॥
വ്യക്ത ആദയഃ വികുര്വാണാഃ ധാതവഃ പുരുഷ ഈക്ഷയാ ।
ലബ്ധവീര്യാഃ സൃജന്തി അണ്ഡം സംഹതാഃ പ്രകൃതേഃ ബലാത് ॥ 18॥
സപ്ത ഏവ ധാതവഃ ഇതി തത്ര അര്ഥാഃ പഞ്ച ഖാദയഃ ।
ജ്ഞാനം ആത്മാ ഉഭയ ആധാരഃ തതഃ ദേഹ ഇന്ദ്രിയ ആസവഃ ॥ 19॥
ഷഡ് ഇതി അത്ര അപി ഭൂതാനി പഞ്ച ഷഷ്ഠഃ പരഃ പുമാന് ।
തൈഃ യുക്തഃ ആത്മസമ്ഭൂതൈഃ സൃഷ്ട്വാ ഇദം സമുപാവിശത് ॥ 20॥
ചത്വാരി ഏവ ഇതി തത്ര അപി തേജഃ ആപഃ അന്നം ആത്മനഃ ।
ജാതാനി തൈഃ ഇദം ജാതം ജന്മ അവയവിനഃ ഖലു ॥ 21॥
സങ്ഖ്യാനേ സപ്തദശകേ ഭൂതമാത്ര ഇന്ദ്രിയാണി ച ।
പഞ്ചപഞ്ച ഏക മനസാ ആത്മാ സപ്തദശഃ സ്മൃതഃ ॥ 22॥
തദ്വത് ഷോഡശസങ്ഖ്യാനേ ആത്മാ ഏവ മനഃ ഉച്യതേ ।
ഭൂതേന്ദ്രിയാണി പഞ്ച ഏവ മനഃ ആത്മാ ത്രയോദശഃ ॥ 23॥
ഏകാദശത്വഃ ആത്മാ അസൌ മഹാഭൂതേന്ദ്രിയാണി ച ।
അഷ്ടൌ പ്രകൃതയഃ ച ഏവ പുരുഷഃ ച നവ ഇതി അഥ ॥ 24॥
ഇതി നാനാ പ്രസങ്ഖ്യാനം തത്ത്വാനാം ഋഷിഭിഃ കൃതമ് ।
സര്വം ന്യായ്യം യുക്തിമത്വാത് വിദുഷാം കിം അശോഭനമ് ॥ 25॥
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
പ്രകൃതിഃ പുരുഷഃ ച ഉഭൌ യദി അപി ആത്മവിലക്ഷണൌ ।
അന്യോന്യ അപാശ്രയാത് കൃഷ്ണ ദൃശ്യതേ ന ഭിദാ തയോഃ ।
പ്രകൃതൌ ലക്ഷ്യതേ ഹി ആത്മാ പ്രകൃതിഃ ച തഥാ ആത്മനി ॥ 26॥
ഏവം മേ പുണ്ഡരീകാക്ഷ മഹാന്തം സംശയം ഹൃദി ।
ഛേത്തും അര്ഹസി സര്വജ്ഞ വചോഭിഃ നയനൈപുണൈഃ ॥ 27॥
ത്വത്തഃ ജ്ഞാനം ഹി ജീവാനാം പ്രമോഷഃ തേ അത്ര ശക്തിതഃ ।
ത്വം ഏവ ഹി ആത്മ മായായാ ഗതിം വേത്ഥ ന ച അപരഃ ॥ 28॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
പ്രകൃതിഃ പുരുഷഃ ച ഇതി വികല്പഃ പുരുഷര്ഷഭ ।
ഏഷഃ വൈകാരികഃ സര്ഗഃ ഗുണവ്യതികരാത്മകഃ ॥ 29॥
മമ അങ്ഗ മായാ ഗുണമയീ അനേകധാ
വികല്പബുദ്ധീഃ ച ഗുണൈഃ വിധത്തേ ।
വൈകാരികഃ ത്രിവിധഃ അധ്യാത്മം ഏകമ്
അഥ അധിദൈവം അധിഭൂതം അന്യത് ॥ 30॥
ദൃക് രൂപം ആര്കം വപുഃ അത്ര രന്ധ്രേ
പരസ്പരം സിധ്യതി യഃ സ്വതഃ ഖേ ।
ആത്മാ യത് ഏഷം അപരഃ യഃ ആദ്യഃ
സ്വയാ അനുഭൂത്യ അഖിലസിദ്ധസിദ്ധിഃ ।
ഏവം ത്വക് ആദി ശ്രവണാദി ചക്ഷുഃ
ജിഹ്വ ആദി നാസ ആദി ച ചിത്തയുക്തമ് ॥ 31॥
യഃ അസൌ ഗുണക്ഷോഭകൃതൌ വികാരഃ
പ്രധാനമൂലാത് മഹതഃ പ്രസൂതഃ ।
അഹം ത്രിവൃത് മോഹവികല്പഹേതുഃ
വൈകാരികഃ താമസഃ ഐന്ദ്രിയഃ ച ॥ 32॥
ആത്മാപരിജ്ഞാനമയഃ വിവാദഃ
ഹി അസ്തി ഇതി ന അസ്തി ഇതി ഭിദാര്ഥനിഷ്ഠഃ ।
വ്യര്ഥഃ അപി ന ഏവ ഉപരമേത പുംസാം
മത്തഃ പരാവൃത്തധിയാം സ്വലോകാത് ॥ 33॥
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
ത്വത്തഃ പരാവൃത്തധിയഃ സ്വകൃതൈഃ കര്മഭിഃ പ്രഭോ ।
ഉച്ച അവചാന് യഥാ ദേഹാന് ഗൃഹ്ണന്തി വിസൃജന്തി ച ॥ 34॥
തത് മമ ആഖ്യാഹി ഗോവിന്ദ ദുര്വിഭാവ്യം അനാത്മഭിഃ ।
ന ഹി ഏതത് പ്രായശഃ ലോകേ വിദ്വാംസഃ സന്തി വഞ്ചിതാഃ ॥ 35॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
മനഃ കര്മമയം നൃണാം ഇന്ദ്രിയൈഃ പഞ്ചഭിഃ യുതമ് ।
ലോകാത് ലോകം പ്രയാതി അന്യഃ ആത്മാ തത് അനുവര്തതേ ॥ 36॥
ധ്യായന് മനഃ അനുവിഷയാന് ദൃഷ്ടാന് വാ അനുശ്രുതാന് അഥ ।
ഉദ്യത് സീദത് കര്മതന്ത്രം സ്മൃതിഃ തത് അനുശാമ്യതി ॥ 37॥
വിഷയ അഭിനിവേശേന ന ആത്മാനം യത് സ്മരേത് പുനഃ ।
ജന്തോഃ വൈ കസ്യചിത് ഹേതോഃ മൃത്യുഃ അത്യന്തവിസ്മൃതിഃ ॥ 38॥
ജന്മ തു ആത്മതയാ പുംസഃ സര്വഭാവേന ഭൂരിദ ।
വിഷയ സ്വീകൃതിം പ്രാഹുഃ യഥാ സ്വപ്നമനോരഥഃ ॥ 39॥
സ്വപ്നം മനോരഥം ച ഇത്ഥം പ്രാക്തനം ന സ്മരതി അസൌ ।
തത്ര പൂര്വം ഇവ ആത്മാനം അപൂര്വം ച അനുപശ്യതി ॥ 40॥
ഇന്ദ്രിയ ആയന സൃഷ്ട്യാ ഇദം ത്രൈവിധ്യം ഭാതി വസ്തുനി ।
ബഹിഃ അന്തഃ ഭിദാഹേതുഃ ജനഃ അസത് ജനകൃത് യഥാ ॥ 41॥
നിത്യദാ ഹി അങ്ഗഃ ഭൂതാനി ഭവന്തി ന ഭവന്തി ച ।
കാലേന അല്ക്ഷ്യവേഗേന സൂക്ഷ്മത്വാത് തത് ന ദൃശ്യതേ ॥ 42॥
യഥാ അര്ചിഷാം സ്രോതസാം ച ഫലാനാം വാ വനസ്പതേഃ ।
തഥാ ഏവ സര്വഭൂതാനാം വയഃ അവസ്ഥാ ആദയഃ കൃതാഃ ॥ 43॥
സഃ അയം ദീപഃ അര്ചിഷാം യദ്വത് സ്രോതസാം തത് ഇദം ജലമ് ।
സഃ അയം പുമാന് ഇതി നൃണാം മൃഷാഃ ഗീഃ ധീഃ മൃഷാ
ആയുഷാമ് ॥ 44॥
മാ സ്വസ്യ കര്മബീജേന ജായതേ സഃ അപി അയം പുമാന് ।
മ്രിയതേ വാമരഃ ഭ്രാന്ത്യാ യഥാ അഗ്നിഃ ദാരു സംയുതഃ ॥ 45॥
നിഷേകഗര്ഭജന്മാനി ബാല്യകൌമാരയൌവനമ് ।
വയോമധ്യം ജരാ മൃത്യുഃ ഇതി അവസ്ഥാഃ തനോഃ നവ ॥ 46॥
ഏതാഃ മനോരഥമയീഃ ഹി അന്യസ്യ ഉച്ചാവചാഃ തനൂഃ ।
ഗുണസങ്ഗാത് ഉപാദത്തേ ക്വചിത് കശ്ചിത് ജഹാതി ച ॥ 47॥
ആത്മനഃ പിതൃപുത്രാഭ്യാം അനുമേയൌ ഭവാപ്യയൌ ।
ന ഭവാപ്യയവസ്തൂനാം അഭിജ്ഞഃ ദ്വയലക്ഷണഃ ॥ 48॥
തരോഃ ബീജവിപാകാഭ്യാം യഃ വിദ്വാത് ജന്മസംയമൌ ।
തരോഃ വിലക്ഷണഃ ദ്രഷ്ടാ ഏവം ദ്രഷ്ടാ തനോഃ പൃഥക് ॥ 49॥
പ്രകൃതേഃ ഏവം ആത്മാനം അവിവിച്യ അബുധഃ പുമാന് ।
തത്ത്വേന സ്പര്ശസമ്മൂഢഃ സംസാരം പ്രതിപദ്യതേ ॥ 50॥
സത്ത്വസങ്ഗാത് ഋഷീന് ദേവാന് രജസാ അസുരമാനുഷാന് ।
തമസാ ഭൂതതിര്യക്ത്വം ഭ്രാമിതഃ യാതി കര്മഭിഃ ॥ 51॥
നൃത്യതഃ ഗായതഃ പശ്യന് യഥാ ഏവ അനുകരോതി താന് ।
ഏവം ബുദ്ധിഗുണാന് പശ്യന് അനീഹഃ അപി അനുകാര്യതേ ॥ 52॥
യഥാ അമ്ഭസാ പ്രചലതാ തരവഃ അപി ചലാഃ ഇവ ।
ചക്ഷുഷാ ഭ്രാമ്യമാണേന ദൃശ്യതേ ഭ്രമതി ഇവ ഭൂഃ ॥ 53॥
യഥാ മനോരഥധിയഃ വിഷയാനുഭവഃ മൃഷാ ।
സ്വപ്നദൃഷ്ടാഃ ച ദാശാര്ഹ തഥാ സംസാരഃ ആത്മനഃ ॥ 54॥
അര്ഥേ ഹി അവിദ്യമാനേ അപി സംസൃതിഃ ന നിവര്തതേ ।
ധ്യായതഃ വിഷയാന് അസ്യ സ്വപ്നേ അനര്ഥ ആഗമഃ യഥാ ॥ 55॥
തസ്മാത് ഉദ്ധവ മാ ഭുങ്ക്ഷ്വ വിഷയാന് അസത് ഇന്ദ്രിയൈഃ ।
ആത്മാ അഗ്രഹണനിര്ഭാതം പശ്യ വൈകല്പികം ഭ്രമമ് ॥ 56॥
ക്ഷിപ്തഃ അവമാനിതഃ അസദ്ഭിഃ പ്രലബ്ധഃ അസൂയിതഃ അഥവാ ।
താഡിതഃ സന്നിബദ്ധഃ വാ വൃത്ത്യാ വാ പരിഹാപിതഃ ॥ 57॥
നിഷ്ഠിതഃ മൂത്രിതഃ ബഹുധാ ഏവം പ്രകമ്പിതഃ ।
ശ്രേയസ്കാമഃ കൃച്ഛ്രഗതഃ ആത്മനാ ആത്മാനം ഉദ്ധരേത് ॥ 58॥
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
യഥാ ഏവം അനുബുദ്ധ്യേയം വദ നഃ വദതാം വര ।
സുദുഃസഹം ഇമം മന്യഃ ആത്മനി അസത് അതിക്രമമ് ॥ 59॥
വിദുഷം അപി വിശ്വാത്മന് പ്രകൃതിഃ ഹി ബലീയസീ ।
ഋതേ ത്വത് ധര്മനിരതാന് ശാന്താഃ തേ ചരണാലയാന് ॥ 60॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ
ദ്വാവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 22॥
അഥ ത്രയോവിംശഃ അധ്യായഃ ।
ബാദരായണിഃ ഉവാച ।
സഃ ഏവം ആശംസിതഃ ഉദ്ധവേന
ഭാഗവതമുഖ്യേന ദാശാര്ഹമുഖ്യഃ ।
സഭാജയന് ബൃത്യവചഃ മുകുന്ദഃ
തം ആബഭാഷേ ശ്രവണീയവീര്യഃ ॥ 1॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
ബര്ഹസ്പത്യ സഃ വൈ ന അത്ര സാധുഃ വൈ ദുര്ജന് ഈരിതൈഃ ।
ദുരുക്തൈഃ ഭിന്നം ആത്മാനം യഃ സമാധാതും ഈശ്വരഃ ॥ 2॥
ന തഥാ തപ്യതേ വിദ്ധഃ പുമാന് ബാണൈഃ സുമര്മഗൈഃ ।
യഥാ തുദന്തി മര്മസ്ഥാഃ ഹി അസതാം പരുഷേഷവഃ ॥ 3॥
കഥയന്തി മഹത്പുണ്യം ഇതിഹാസം ഇഹ ഉദ്ധവ ।
തം അഹം വര്ണയിഷ്യാമി നിബോധ സുസമാഹിതഃ ॥ 4॥
കേനചിത് ഭിക്ഷുണാ ഗീതം പരിഭൂതേന ദുര്ജനൈഃ ।
സ്മരതാഃ ധൃതിയുക്തേന വിപാകം നിജകര്മണാമ് ॥ 5॥
അവനിഷു ദ്വിജഃ കശ്ചിത് ആസീത് ആഢ്യതമഃ ശ്രിയാ ।
വാര്താവൃത്തിഃ കദര്യഃ തു കാമീ ലുബ്ധഃ അതികോപനഃ ॥ 6॥
ജ്ഞാതയഃ അതിഥയഃ തസ്യ വാങ്മാത്രേണ അപി ന അര്ചിതാഃ ।
ശൂന്യ അവസഥഃ ആത്മാ അപി കാലേ കാമൈഃ അനര്ചിതഃ ॥ 7॥
ദുഃശീലസ്യ കദര്യസ്യ ദ്രുഹ്യന്തേ പുത്രബാന്ധവാഃ ।
ദാരാ ദുഹിതരഃ ഭൃത്യാഃ വിഷണ്ണാഃ ന ആചരന് പ്രിയമ് ॥ 8॥
തസ്യ ഏവം യക്ഷവിത്തസ്യ ച്യുതസ്യ ഉഭയലോകതഃ ।
ധര്മകാമവിഹീനസ്യ ചുക്രുധുഃ പഞ്ചഭാഗിനഃ ॥ 9॥
തത് അവധ്യാന വിസ്രസ്ത പുണ്യ സ്കന്ധസ്യ ഭൂരിദ ।
അര്ഥഃ അപി അഗച്ഛന് നിധനം ബഹു ആയാസ പരിശ്രമഃ ॥ 10॥
ജ്ഞാതയഃ ജഗൃഹുഃ കിഞ്ചിത് കിഞ്ചിത് അസ്യവഃ ഉദ്ധവ ।
ദൈവതഃ കാലതഃ കിഞ്ചിത് ബ്രഹ്മബന്ധോഃ നൃപാര്ഥിവാത് ॥ 11॥
സഃ ഏവം ദ്രവിണേ നഷ്ടേ ധര്മകാമവിവര്ജിതഃ ।
ഉപേക്ഷിതഃ ച സ്വജനൈഃ ചിന്താം ആപ ദുരത്യയാമ് ॥ 12॥
തസ്യ ഏവം ധ്യായതഃ ദീര്ഘം നഷ്ടരായഃ തപസ്വിനഃ ।
ഖിദ്യതഃ ബാഷ്പകണ്ഠസ്യ നിര്വേദഃ സുമഹാന് അഭൂത് ॥ 13॥
സഃ ച ആഹ ഇദം അഹോ കഷ്ടം വൃഥാ ആത്മാ മേ അനുതാപിതഃ ।
ന ധര്മായ ന കാമായ യസ്യ അര്ഥ ആയാസഃ ഈദൃശഃ ॥ 14॥
പ്രായേണ അര്ഥാഃ കദര്യാണാം ന സുഖായ കദാചന ।
ഇഹ ച ആത്മോപതാപായ മൃതസ്യ നരകായ ച ॥ 15॥
യശഃ യശസ്വിനാം ശുദ്ധം ശ്ലാഘ്യാഃ യേ ഗുണിനാം ഗുണാഃ ।
ലോഭഃ സ്വല്പഃ അപി താന് ഹന്തി ശ്വിത്രഃ രൂപം ഇവ ഇപ്സിതമ് ॥ 16॥
അര്ഥസ്യ സാധനേ സിദ്ധഃ ഉത്കര്ഷേ രക്ഷണേ വ്യയേ ।
നാശ ഉപഭോഗഃ ആയാസഃ ത്രാസഃ ചിന്താ ഭ്രമഃ നൃണാമ് ॥ 17॥
സ്തേയം ഹിംസാ അനൃതം ദമ്ഭഃ കാമഃ ക്രോധഃ സ്മയഃ മദഃ ।
ഭേദഃ വൈരം അവിശ്വാസഃ സംസ്പര്ധാ വ്യസനാനി ച ॥ 18॥
ഏതേ പഞ്ചദശാന് അര്ഥാഃ ഹി അര്ഥമൂലാഃ മതാഃ നൃണാമ് ।
തസ്മാത് അനര്ഥം അര്ഥാഖ്യം ശ്രേയഃ അര്ഥീ ദൂരതഃ ത്യജേത് ॥ 19॥
ഭിദ്യന്തേ ഭ്രാതരഃ ദാരാഃ പിതരഃ സുഹൃദഃ തഥാ ।
ഏകാസ്നിഗ്ധാഃ കാകിണിനാ സദ്യഃ സര്വേ അരയഃ കൃതാഃ ॥ 20॥
അര്ഥേന അല്പീയസാ ഹി ഏതേ സംരബ്ധാ ദീപ്തം അന്യവഃ ।
ത്യജന്തി ആശു സ്പൃധഃ ഘ്നന്തി സഹസാ ഉത്സൃജ്യ സൌഹൃദമ് ॥
21॥
ലബ്ധ്വാ ജന്മ അമരപ്രാര്ഥ്യം മാനുഷ്യം തത് ദ്വിജ അഗ്ര്യതാമ് ।
തത് അനാദൃത്യ യേ സ്വാര്ഥം ഘ്നന്തി യാന്തി അശുഭാം ഗതിമ് ॥
22॥
സ്വര്ഗ അപവര്ഗയോഃ ദ്വാരം പ്രാപ്യ ലോകം ഇമം പുമാന് ।
ദ്രവിണേ കഃ അനൂഷജ്ജേത മര്ത്യഃ അനര്ഥസ്യ ധാമനി ॥ 23॥
ദേവര്ഷി പിതൃ ഭൂതാനി ജ്ഞാതീന് ബന്ധൂന് ച ഭാഗിനഃ ।
അസംവിഭജ്യ ച ആത്മാനം യക്ഷവിത്തഃ പതതി അധഃ ॥ 24॥
വ്യര്ഥയാ അര്ഥേഹയാ വിത്തം പ്രമത്തസ്യ വയഃ ബലമ് ।
കുശലാഃ യേന സിധ്യന്തി ജരഠഃ കിം നു സാധയേ ॥ 25॥
കസ്മാത് സങ്ക്ലിശ്യതേ വിദ്വാന് വ്യര്ഥയാ അര്ഥേഹയാ അസകൃത് ।
കസ്യചിത് മായയാ നൂനം ലോകഃ അയം സുവിമോഹിതഃ ॥ 26॥
കിം ധനൈഃ ധനദൈഃ വാ കിം കാമൈഃ വാ കാമദൈഃ ഉത ।
മൃത്യുനാ ഗ്രസ്യമാനസ്യ കര്മഭിഃ വാ ഉത ജന്മദൈഃ ॥ 27॥
നൂനം മേ ഭഗവാന് തുഷ്ടഃ സര്വദേവമയഃ ഹരിഃ ।
യേന നീതഃ ദശാം ഏതാം നിര്വേദഃ ച ആത്മനഃ പ്ലവഃ ॥ 28॥
സഃ അഹം കലൌ അശേഷേണ ശോഷയിഹ്ഹ്യേ അങ്ഗം ആത്മനഃ ।
അപ്രമത്തഃ അഖിലസ്വാര്ഥേ യദി സ്യാത് സിദ്ധഃ ആത്മനി ॥ 29॥
തത്ര മാം അനുമോദേരന് ദേവാഃ ത്രിഭുവനേശ്വരാഃ ।
മുഹൂര്തേന ബ്രഹ്മലോകം ഖട്വാങ്ഗഃ സമസാധയത് ॥ 30॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
ഇതി അഭിപ്രേത്യ മനസാ ഹി ആവന്ത്യഃ ദ്വിജസത്തമഃ ।
ഉന്മുച്യ ഹൃദയഗ്രന്ഥീന് ശാന്തഃ ഭിക്ഷുഃ അഭൂത് മുനിഃ ॥ 31॥
സഃ ചചാര മഹീം ഏതാം സംയത ആത്മേന്ദ്രിയ അനിലഃ ।
ഭിക്ഷാര്ഥം നഗര ഗ്രാമാന് അസങ്ഗഃ അലക്ഷിതഃ അവിശത് ॥ 32॥
തം വൈ പ്രവയസം ഭിക്ഷും അവധൂതം അസജ്ജനാഃ ।
ദൃഷ്ട്വാ പര്യഭവന് ഭദ്രഃ ബഹ്വീഭിഃ പരിഭൂതിഭിഃ ॥ 33॥
കേചിത് ത്രിവേണും ജഗൃഹുഃ ഏകേ പാത്രം കമണ്ഡലുമ് ।
പീഠം ച ഏകേ അക്ഷസൂത്രം ച കന്ഥാം ചീരാണി കേചന ॥ 34॥
പ്രദായ ച പുനഃ താനി ദര്ശിതാനി ആദദുഃ മുനേഃ ।
അന്നം ച ഭൈക്ഷ്യസമ്പന്നം ഭുഞ്ജാനസ്യ സരിത് തടേ ॥ 35॥
മൂത്രയന്തി ച പാപിഷ്ഠാഃ ഷ്ഠീവന്തി അസ്യ ച മൂര്ധനി ।
യതവാചം വാചയന്തി താഡയന്തി ന വക്തി ചേത് ॥ 36॥
തര്ജയന്തി അപരേ വാഗ്ഭിഃ സ്തേനഃ അയം ഇതി വാദിനഃ ।
ബധ്നന്തി രജ്ജ്വാ തം കേചിത് ബധ്യതാം ബധ്യതാം ഇതി ॥ 37॥
ക്ഷിപന്തി ഏകേ അവജാനന്തഃ ഏഷഃ ധര്മധ്വജഃ ശഠഃ ।
ക്ഷീണവിത്തഃ ഇമാം വൃത്തിം അഗ്രഹീത് സ്വജന ഉജ്ഝിതഃ ॥ 38॥
അഹോ ഏഷഃ മഹാസാരഃ ധൃതിമാന് ഗിരിഃ ആഡിവ ।
മൌനേന സാധയതി അര്ഥം ബകവത് ദൃഢനിശ്ചയഃ ॥ 39॥
ഇതി ഏകേ വിഹസന്തി ഏനം ഏകേ ദുര്വാതയന്തി ച ।
തം ബബന്ധുഃ നിരുരുധുഃ യഥാ ക്രീഡനകം ദ്വിജമ് ॥ 40॥
ഏവം സഃ ഭൌതികം ദുഃഖം ദൈവികം ദൈഹികം ച യത് ।
ഭോക്തവ്യം ആത്മനഃ ദിഷ്ടം പ്രാപ്തം പ്രാപ്തം അബുധ്യത ॥ 41॥
പരിഭൂതഃ ഇമാം ഗാഥാം അഗായത നരാധമൈഃ ।
പാതയദ്ഭിഃ സ്വധര്മസ്ഥഃ ധൃതിം ആസ്ഥായ സാത്വികീമ് ॥ 42॥
ദ്വിജഃ ഉവാച ।
ന അയം ജനഃ മേ സുഖദുഃഖഹേതുഃ
ന ദേവതാത്മാ ഗ്രഹകര്മകാലാഃ ।
മനഃ പരം കാരണം ആമനന്തി
സംസാരചക്രം പരിവര്തയേത് യത് ॥ 43॥
മനഃ ഗുണാന് വൈ സൃജതേ ബലീയഃ
തതഃ ച കര്മാണി വിലക്ഷണാനി ।
ശുക്ലാനി കൃഷ്ണാനി അഥ ലോഹിതാനി
തേഭ്യഃ സവര്ണാഃ സൃതയഃ ഭവന്തി ॥ 44॥
അനീഹഃ ആത്മാ മനസാ സമീഹതാ
ഹിരണ്മയഃ മത്സഖഃ ഉദ്വിചഷ്ടേ ।
മനഃ സ്വലിങ്ഗം പരിഗൃഹ്യ കാമാന്
ജുഷന് നിബദ്ധഃ ഗുണസങ്ഗതഃ അസൌ ॥ 45॥
ദാനം സ്വധര്മഃ നിയമഃ യമഃ ച
ശ്രുതം ച കര്മാണി ച സദ്വ്രതാനി ।
സര്വേ മനോനിഗ്രഹലക്ഷണാന്താഃ
പരഃ ഹി യോഗഃ മനസഃ സമാധി ॥ 46॥
സമാഹിതം യസ്യ മനഃ പ്രശാന്തമ്
ദാനാദിഭിഃ കിം വദ തസ്യ കൃത്യമ് ।
അസംയതം യസ്യ മനഃ വിനശ്യത്
ദാനാദിഭിഃ ചേത് അപരം കിമേഭിഃ ॥ 47॥
മനോവശേ അന്യേ ഹി അഭവന് സ്മ ദേവാഃ
മനഃ ച ന അന്യസ്യ വശം സമേതി ।
ഭീഷ്മഃ ഹി ദേവഃ സഹസഃ സഹീയാന്
യുഞ്ജ്യാത് വശേ തം സഃ ഹി ദേവദേവഃ ॥ 48॥
തം ദുര്ജയം ശത്രും അസഹ്യവേഗം
മരുന്തുദം തത് ന വിജിത്യ കേചിത് ।
കുര്വന്തി അസത് വിഗ്രഹം അത്ര മര്ത്യൈഃ
മിത്രാണി ഉദാസീന രിപൂന് വിമൂഢാഃ ॥ 49॥
ദേഹം മനോമാത്രം ഇമം ഗൃഹീത്വാ
മമ അഹം ഇതി അന്ധ ധിയഃ മനുഷ്യാഃ ।
ഏഷഃ അഹം അന്യഃ അയം ഇതി ഭ്രമേണ
ദുരന്തപാരേ തമസി ഭ്രമന്തി ॥ 50॥
ജനഃ തു ഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോഃ ചേത്
കിം ആത്മനഃ ച അത്ര ഹ ഭൌമയോഃ തത് ।
ജിഹ്വാം ക്വചിത് സന്ദശതി സ്വദദ്ഭിഃ
തത് വേദനായാം കതമായ കുപ്യേത് ॥ 51॥
ദുഃഖസ്യ ഹേതുഃ യദി ദേവതാഃ തു
കിം ആത്മനഃ തത്ര വികാരയോഃ തത് ।
യത് അങ്ഗം അങ്ഗേന നിഹന്യതേ ക്വചിത്
ക്രുധ്യേത കസ്മൈ പുരുഷഃ സ്വദേഹേ ॥ 52॥
ആത്മാ യദി സ്യാത് സുഖദുഃഖഹേതുഃ
കിം അന്യതഃ തത്ര നിജസ്വഭാവഃ ।
ന ഹി ആത്മനഃ അന്യത് യദി തത് മൃഷാ സ്യാത്
ക്രുധ്യേത കസ്മാത് ന സുഖം ന ദുഃഖമ് ॥ 53॥
ഗ്രഹാഃ നിമിത്തം സുഖദുഃഖയോഃ ചേത്
കിം ആത്മനഃ അജസ്യ ജനസ്യ തേ വൈ ।
ഗ്രഹൈഃ ഗ്രഹസ്യ ഏവ വദന്തി പീഡാമ്
ക്രുധ്യേത കസ്മൈ പുരുഷഃ തതഃ അന്യഃ ॥ 54॥
കര്മാഃ തു ഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോഃ ചേത്
കിം ആത്മനഃ തത് ഹി ജഡാജഡത്വേ ।
ദേഹഃ തു അചിത്പുരുഷഃ അയം സുപര്ണഃ
ക്രുധ്യേത കസ്മൈ ന ഹി കര്മമൂലമ് ॥ 55॥
കാലഃ തു ഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോഃ ചേത്
കിം ആത്മനഃ തത്ര തത് ആത്മകഃ അസൌ ।
ന അഗ്നേഃ ഹി താപഃ ന ഹിമസ്യ തത് സ്യാത്
ക്രുധ്യേത കസ്മൈ ന പരസ്യ ദ്വന്ദ്വമ് ॥ 56॥
ന കേനചിത് ക്വ അപി കഥഞ്ചന അസ്യ
ദ്വന്ദ്വ ഉപരാഗഃ പരതഃ പരസ്യ ।
യഥാഹമഃ സംസൃതിരൂപിണഃ സ്യാത്
ഏവം പ്രബുദ്ധഃ ന ബിഭേതി ഭൂതൈഃ ॥ 57॥
ഏതാം സഃ ആസ്ഥായ പരാത്മനിഷ്ഠാമ്
അധ്യാസിതാം പൂര്വതമൈഃ മഹര്ഷിഭിഃ ।
അഹം തരിഷ്യാമി ദുരന്തപാരമ്
തമഃ മുകുന്ദ അങ്ഘ്രിനിഷേവയാ ഏവ ॥ 58॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
നിര്വിദ്യ നഷ്ടദ്രവിണഃ ഗതക്ലമഃ
പ്രവ്രജ്യ ഗാം പര്യടമാനഃ ഇത്ഥമ് ।
നിരാകൃതഃ അസദ്ഭിഃ അപി സ്വധര്മാത്
അകമ്പിതഃ അമും മുനിഃ ആഹ ഗാഥാമ് ॥ 59॥
സുഖദുഃഖപ്രദഃ ന അന്യഃ പുരുഷസ്യ ആത്മവിഭ്രമഃ ।
മിത്ര ഉദാസീനരിപവഃ സംസാരഃ തമസഃ കൃതഃ ॥ 60॥
തസ്മാത് സര്വാത്മനാ താത നിഗൃഹാണ മനോ ധിയാ ।
മയി ആവേശിതയാ യുക്തഃ ഏതാവാന് യോഗസങ്ഗ്രഹഃ ॥ 61॥
യഃ ഏതാം ഭിക്ഷുണാ ഗീതാം ബ്രഹ്മനിഷ്ഠാം സമാഹിതഃ ।
ധാരയന് ശ്രാവയന് ശ്രുണ്വന് ദ്വന്ദ്വൈഃ ന ഏവ അഭിഭൂയതേ ॥ 62॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ
ബിക്ഷുഗീതനിരൂപണം നാമ ത്രയോവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 23॥
അഥ ചതുര്വിംശോഽധ്യാഃ ।
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
അഥ തേ സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി സാങ്ഖ്യം പൂര്വൈഃ വിനിശ്ചിതമ് ।
യത് വിജ്ഞായ പുമാന് സദ്യഃ ജഹ്യാത് വൈകല്പികം ഭ്രമമ് ॥ 1॥
ആസീത് ജ്ഞാനം അഥഃ ഹി അര്ഥഃ ഏകം ഏവ അവികല്പിതമ് ।
യദാ വിവേകനിപുണാഃ ആദൌ കൃതയുഗേ അയുഗേ ॥ 2॥
തത് മായാഫലരൂപേണ കേവലം നിര്വികല്പിതമ് ।
വാങ്മനഃ അഗോചരം സത്യം ദ്വിധാ സമഭവത് ബൃഹത് ॥ 3॥
തയോഃ ഏകതരഃ ഹി അര്ഥഃ പ്രകൃതിഃ സോഭയാത്മികാ ।
ജ്ഞാനം തു അന്യതരഃ ഭാവഃ പുരുഷഃ സഃ അഭിധീയതേ ॥ 4॥
തമഃ രജഃ സത്ത്വം ഇതി പ്രകൃതേഃ അഭവന് ഗുണാഃ ।
മയാ പ്രക്ഷോഭ്യമാണായാഃ പുരുഷ അനുമതേന ച ॥ 5॥
തേഭ്യഃ സമഭവത് സൂത്രം മഹാന് സൂത്രേണ സംയുതഃ ।
തതഃ വികുര്വതഃ ജാതഃ യഃ അഹങ്കാരഃ വിമോഹനഃ ॥ 6॥
വൈകാരികഃ തൈജസഃ ച താമസഃ ച ഇതി അഹം ത്രിവൃത് ।
തന്മാത്ര ഇന്ദ്രിയ മനസാം കാരണം ചിത് അചിത് മയഃ ॥ 7॥
അര്ഥഃ തന്മാത്രികാത് ജജ്ഞേ താമസാത് ഇന്ദ്രിയാണി ച ।
തൈജസാത് ദേവതാഃ ആസന് ഏകാദശ ച വൈകൃതാത് ॥ 8॥
മയാ സഞ്ചോദിതാഃ ഭാവാഃ സര്വേ സംഹതി അകാരിണഃ ।
അണ്ഡം ഉത്പാദയാമാസുഃ മമ ആയതനം ഉത്തമമ് ॥ 9॥
തസ്മിന് അഹം സമഭവം അണ്ഡേ സലിലസംസ്ഥിതൌ ।
മമ നാഭ്യാം അഭൂത് പദ്മം വിശ്വാഖ്യം തത്ര ച ആത്മഭൂഃ ॥
10॥
സഃ അസൃജത് തപസാ യുക്തഃ രജസാ മത് അനുഗ്രഹാത് ।
ലോകാന് സപാലാന് വിശ്വാത്മാ ഭൂഃ ഭുവഃ സ്വഃ ഇതി ത്രിധാ ॥ 11॥
ദേവാനാം ഓകഃ ആസീത് സ്വഃ ഭൂതാനാം ച ഭുവഃ പദമ് ।
മര്ത്യ ആദീനാം ച ഭൂഃ ലോകഃ സിദ്ധാനാം ത്രിതയാത് പരമ് ॥
12॥
അധഃ അസുരാണാം നാഗാനാം ഭൂമേഃ ഓകഃ അസൃജത് പ്രഭുഃ ।
ത്രിലോക്യാം ഗതയഃ സര്വാഃ കര്മണാം ത്രിഗുണ ആത്മനാമ് ॥ 13॥
യോഗസ്യ തപസഃ ച ഏവ ന്യാസസ്യ ഗതയഃ അമലാഃ ।
മഹഃ ജനഃ തപഃ സത്യം ഭക്തിയോഗസ്യ മദ്ഗതിഃ ॥ 14॥
മയാ കാലാത്മനാ ധാത്രാ കര്മയുക്തം ഇദം ജഗത് ।
ഗുണപ്രവാഹഃ ഏതസ്മിന് ഉന്മജ്ജതി നിമജ്ജതി ॥ 15॥
അണുഃ ബൃഹത് കൃശഃ സ്ഥൂലഃ യഃ യഃ ഭാവഃ പ്രസിധ്യതി ।
സര്വഃ അപി ഉഭയസംയുക്തഃ പ്രകൃത്യാ പുരുഷേണ ച ॥ 16॥
യഃ തു യസ്യ ആദിഃ അന്തഃ ച സഃ വൈ മധ്യം ച തസ്യ സന് ।
വികാരഃ വ്യവഹാരാര്ഥഃ യഥാ തൈജസ പാര്ഥിവാഃ ॥ 17॥
യത് ഉപാദായ പൂര്വഃ തു ഭാവഃ വികുരുതേ അപരമ് ।
ആദിഃ അന്തഃ യദാ യസ്യ തത് സത്യം അഭിധീയതേ ॥ 18॥
പ്രകൃതിഃ ഹി അസ്യ ഉപാദാനം ആധാരഃ പുരുഷഃ പരഃ ।
സതഃ അഭിവ്യഞ്ജകഃ കാലഃ ബ്രഹ്മ തത് ത്രിതയം തു അഹമ് ॥ 19॥
സര്ഗഃ പ്രവര്തതേ താവത് പൌര്വ അപര്യേണ നിത്യശഃ ।
മഹാന് ഗുണവിസര്ഗ അര്ഥഃ സ്ഥിതി അന്തഃ യാവത് ഈക്ഷണമ് ॥ 20॥
വിരാട് മയാ ആസാദ്യമാനഃ ലോകകല്പവികല്പകഃ ।
പഞ്ചത്വായ വിശേഷായ കല്പതേ ഭുവനൈഃ സഹ ॥ 21॥
അന്നേ പ്രലീയതേ മര്ത്യം അന്നം ധാനാസു ലീയതേ ।
ധാനാഃ ഭൂമൌ പ്രലീയന്തേ ഭൂമിഃ ഗന്ധേ പ്രലീയതേ ॥ 22॥
അപ്സു പ്രലീയന്തേ ഗന്ധഃ ആപഃ ച സ്വഗുണേ രസേ ।
ലീയതേ ജ്യോതിഷി രസഃ ജ്യോതീ രൂപേ പ്രലീയതേ ॥ 23॥
രൂപം വായൌ സഃ ച സ്പര്ശേ ലീയതേ സഃ അപി ച അമ്ബരേ ।
അമ്ബരം ശബ്ദതന്മാത്രഃ ഇന്ദ്രിയാണി സ്വയോനിഷു ॥ 24॥
യോനിഃ വൈകാരികേ സൌമ്യ ലീയതേ മനസി ഈശ്വരേ ।
ശബ്ദഃ ഭൂതാദിം അപി ഏതി ഭൂതാദിഃ മഹതി പ്രഭുഃ ॥ 25॥
സഃ ലീയതേ മഹാന് സ്വേഷു ഗുണേഷു ഗുണവത്തമഃ ।
തേ അവ്യക്തേ സമ്പ്രലീയന്തേ തത്കലേ ലീയതേ അവ്യയേ ॥ 26॥
കാലഃ മായാമയേ ജീവേ ജീവഃ ആത്മനി മയി അജേ ।
ആത്മാ കേവലഃ ആത്മസ്ഥഃ വികല്പ അപായ ലക്ഷണഃ ॥ 27॥
ഏവം അന്വീക്ഷമാണസ്യ കഥം വൈകല്പികഃ ഭ്രമഃ ।
മനസഃ ഹൃദി തിഷ്ഠേത വ്യോമ്നി ഇവ അര്ക ഉദയേ തമഃ ॥ 28॥
ഏഷഃ സാങ്ഖ്യവിധിഃ പ്രോക്തഃ സംശയഗ്രന്ഥിഭേദനഃ ।
പ്രതിലോമ അനുലോമാഭ്യാം പരാവരദൃശാ മയാ ॥ 29॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ
പ്രകൃതിപുരുഷസാങ്ഖ്യയോഗോ നാമ ചതുര്വിംശോഽധ്യായഃ ॥ 24॥
അഥ പഞ്ചവിംശോഽധ്യായഃ ।
ശ്രീഭഗവാനുവാച ।
ഗുണാനാം അസമിശ്രാണാം പുമാന്യേന യഥാ ഭവേത് ।
തന്മേ പുരുഷവര്യ ഇഅദം ഉപധാരയ ശംസതഃ ॥ 1॥
സമഃ ദമഃ തിതിക്ഷാ ഈക്ഷാ തപഃ സത്യം ദയാ സ്മൃതിഃ ।
തുഷ്ടിഃ ത്യാഗഃ അസ്പൃഹാ ശ്രദ്ധാ ഹ്രീഃ ദയാ ആദിഃ സ്വനിര്വൃതിഃ ॥ 2॥
കാമഃ ഈഹാ മദഃ തൃഷ്ണാ സ്തമ്ഭഃ ആശീഃ ഭിദാ സുഖമ് ।
മദ ഉത്സാഹഃ യശഃ പ്രീതിഃ ഹാസ്യം വീര്യം ബല ഉദ്യമഃ ॥ 3॥
ക്രോധഃ ലോഭഃ അനൃതം ഹിംസാ യാഞ്ചാ ദമ്ഭഃ ക്ലമഃ കലിഃ ।
ശോകമോഹൌ വിഷാദാര്തീ നിദ്രാ ആശാ ഭീഃ അനുദ്യമഃ ॥ 4॥
സത്ത്വസ്യ രജസഃ ച ഏതാഃ തമസഃ ച അനുമൂര്വശഃ ।
വൃത്തയഃ വര്ണിതപ്രായാഃ സന്നിപാതം അഥഃ ശ്രുണു ॥ 5॥
സന്നിപാതഃ തു അഹം ഇതി മമ ഇതി ഉദ്ധവ യാ മതിഃ ।
വ്യവഹാരഃ സന്നിപാതഃ മനോമാത്ര ഇന്ദ്രിയാസുഭിഃ ॥ 6॥
ധര്മേ ച അര്ഥേ ച കാമേ ച യദാ അസൌ പരിനിഷ്ഠിതഃ ।
ഗുണാനാം സന്നികര്ഷഃ അയം ശ്രദ്ധാഃ അതിധനാവഹഃ ॥ 7॥
പ്രവൃത്തിലക്ഷണേ നിഷ്ഠാ പുമാന് യഃ ഹി ഗൃഹാശ്രമേ ।
സ്വധര്മേ ച അനുതിഷ്ഠേത ഗുണാനാം സമിതിഃ ഹി സാ ॥ 8॥
പുരുഷം സത്ത്വസംയുക്തം അനുമീയാത് ശമ ആദിഭിഃ ।
കാമാദിഭീ രജോയുക്തം ക്രോധാദ്യൈഃ തമസാ യുതമ് ॥ 9॥
യദാ ഭജതി മാം ഭക്ത്യാ നിരപേക്ഷഃ സ്വകര്മഭിഃ ।
തം സത്ത്വപ്രകൃതിം വിദ്യാത് പുരുഷം സ്ത്രിയം ഏവ വാ ॥ 10॥
യദാ ആശിഷഃ ആശാസ്യ മാം ഭജേത സ്വകര്മഭിഃ ।
തം രജഃപ്രകൃതിം വിദ്യാത് ഹിംസാം ആശാസ്യ താമസമ് ॥ 11॥
സത്ത്വം രജഃ തമഃ ഇതി ഗുണാഃ ജീവസ്യ ന ഏവ മേ ।
ചിത്തജാ യൈഃ തു ഭൂതാനാം സജ്ജമാനഃ നിബധ്യതേ ॥ 12॥
യദേതരൌ ജയേത് സത്ത്വം ഭാസ്വരം വിശദം ശിവമ് ।
തദാ സുഖേന യുജ്യേത ധര്മജ്ഞാന ആദിഭിഃ പുമാന് ॥ 13॥
യദാ ജയേത് തമഃ സത്ത്വം രജഃ സങ്ഗം ഭിദാ ചലമ് ।
തദാ ദുഃഖേന യുജ്യേത കര്മണാ യശസാ ശ്രിയാ ॥ 14॥
യദാ ജയേത് രജഃ സത്ത്വം തമഃ മൂഢഃ ലയം ജഡമ് ।
യുജ്യേത ശോകമോഹാഭ്യാം നിദ്രയാ ഹിംസയാ ആശയാ ॥ 15॥
യദാ ചിത്തം പ്രസീദേത ഇന്ദ്രിയാണാം ച നിര്വൃതിഃ ।
ദേഹേ അഭയം മനോസങ്ഗം തത് സത്ത്വം വിദ്ധി മത്പദമ് ॥ 16॥
വികുര്വന് ക്രിയയാ ച അധീര നിര്വൃതിഃ ച ചേതസാമ് ।
ഗാത്രാസ്വാസ്ഥ്യം മനഃ ഭ്രാന്തം രജഃ ഏതൈഃ നിശാമയ ॥ 17॥
സീദത് ചിത്തം വിലീയേത ചേതസഃ ഗ്രഹണേ അക്ഷമമ് ।
മനഃ നഷ്ടം തമഃ ഗ്ലാനിഃ തമഃ തത് ഉപധാരയ ॥ 18॥
ഏധമാനേ ഗുണേ സത്ത്വേ ദേവാനാം ബലം ഏധതേ ।
അസുരാണാം ച രജസി തമസി ഉദ്ധവ രക്ഷസാമ് ॥ 19॥
സത്ത്വാത് ജഗരണം വിദ്യാത് രജസാ സ്വപ്നം ആദിശേത് ।
പ്രസ്വാപം തമസാ ജന്തോഃ തുരീയം ത്രിഷു സന്തതമ് ॥ 20॥
ഉപര്യുപരി ഗച്ഛന്തി സത്ത്വേന ആബ്രഹ്മണഃ ജനാഃ ।
തമസാ അധഃ അധഃ ആമുഖ്യാത് രജസാ അന്തരചാരിണഃ ॥ 21॥
സത്ത്വേ പ്രലീനാഃ സ്വഃ യാന്തി നരലോകം രജോലയാഃ ।
തമോലയാഃ തു നിരയം യാന്തി മാം ഏവ നിര്ഗുണാഃ ॥ 22॥
മദര്പണം നിഷ്ഫലം വാ സാത്വികം നിജകര്മ തത് ।
രാജസം ഫലസങ്കല്പം ഹിംസാപ്രായാദി താമസമ് ॥ 23॥
കൈവല്യം സാത്വികം ജ്ഞാനം രജഃ വൈകല്പികം ച യത് ।
പ്രാകൃതം താമസം ജ്ഞാനം മന്നിഷ്ഠം നിര്ഗുണം സ്മൃതമ് ॥ 24॥
വനം തു സാത്വികഃ വാസഃ ഗ്രാമഃ രാജസഃ ഉച്യതേ ।
താമസം ദ്യൂതസദനം മന്നികേതനം തു നിര്ഗുണമ് ॥ 25॥
സാത്വികഃ കാരകഃ അസങ്ഗീ രാഗാന്ധഃ രാജസഃ സ്മൃതഃ ।
താമസഃ സ്മൃതിവിഭ്രഷ്ടഃ നിര്ഗുണഃ മദപാശ്രയഃ ॥ 26॥
സാത്ത്വികീ ആധ്യാത്മികീ ശ്രദ്ധാ കര്മശ്രദ്ധാ തു രാജസീ ।
താമസ്യധര്മേ യാ ശ്രദ്ധാ മത്സേവായാം തു നിര്ഗുണാ ॥ 27॥
പഥ്യം പൂതം അനായഃ തം ആഹാര്യം സാത്ത്വികം സ്മൃതമ് ।
രാജസം ച ഇന്ദ്രിയപ്രേഷ്ഠം താമസം ച ആര്തിദ അശുചി ॥ 28॥
സാത്ത്വികം സുഖം ആത്മോത്ഥം വിഷയോത്ഥം തു രാജസമ് ।
താമസം മോഹദൈനോത്ഥം നിര്ഗുണം മദപാശ്രയമ് ॥ 29॥
ദ്രവ്യം ദേശഃ ഫലം കാലഃ ജ്ഞാനം കര്മ ച കാരകാഃ ।
ശ്രദ്ധാ അവസ്ഥാ ആകൃതിഃ നിഷ്ഠാ ത്രൈഗുണ്യഃ സര്വഃ ഏവ ഹി ॥
30॥
സര്വേ ഗുണമയാഃ ഭാവാഃ പുരുഷ അവ്യക്ത ധിഷ്ഠിതാഃ ॥ 31॥
ഏതാഃ സംസൃതയഃ പുംസഃ ഗുണകര്മനിബന്ധനാഃ ।
യേന ഇമേ നിര്ജിതാഃ സൌമ്യ ഗുണാഃ ജീവേന ചിത്തജാഃ ।
ഭക്തിയോഗേന മന്നിഷ്ഠഃ മദ്ഭാവായ പ്രപദ്യതേ ॥ 32॥
തസ്മാത് അഹം ഇമം ലബ്ധ്വാ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്ഭവമ് ।
ഗുണസങ്ഗം വിനിര്ധൂയ മാം ഭജന്തു വിചക്ഷണാഃ ॥ 33॥
നിഃസങ്ഗഃ മാം ഭജേത് വിദ്വാന് അപ്രമത്തഃ ജിതേന്ദ്രിയഃ ।
രജഃ തമഃ ച അഭിജയേത് സത്ത്വസംസേവയാ മുനിഃ ॥ 34॥
സത്ത്വം ച അഭിജയേത് യുക്തഃ നൈരപേക്ഷ്യേണ ശാന്തധീഃ ।
സമ്പദ്യതേ ഗുണൈഃ മുക്തഃ ജീവഃ ജീവം വിഹായ മാമ് ॥ 35॥
ജീവഃ ജീവവിനിര്മുക്തഃ ഗുണൈഃ ച ആശയസമ്ഭവൈഃ ।
മയാ ഏവ ബ്രഹ്മണാ പൂര്ണഃ ന ബഹിഃ ന അന്തരഃ ചരേത് ॥ 36॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ
ഗുണനിര്ഗുണനിരൂപണം നാമ പഞ്ചവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 25॥
അഥ ഷഡ്വിംശോഽധ്യായഃ ।
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
മത് ലക്ഷണം ഇമം കായം ലബ്ധ്വാ മദ്ധര്മഃ ആസ്ഥിതഃ ।
ആനന്ദം പരമാത്മാനം ആത്മസ്ഥം സമുപൈതി മാമ് ॥1॥
ഗുണമയ്യാഃ ജീവയോന്യാഃ വിമുക്തഃ ജ്ഞാനനിഷ്ഠയാ ।
ഗുണേഷു മായാമാത്രേഷു ദൃശ്യമാനേഷു അവസ്തുതഃ ।
വര്തമാനഃ അപി ന പുമാന് യുജ്യതേ അവസ്തുഭിഃ ഗുണൈഃ ॥ 2॥
സങ്ഗം ന കുര്യാത് അസതാം ശിശ്ന ഉദര തൃപാം ക്വചിത് ।
തസ്യ അനുഗതഃ തമസി അന്ധേ പതതി അന്ധ അനുഗാന്ധവത് ॥ 3॥
ഐലഃ സമ്രാട് ഇമാം ഗാഥാം അഗായത ബൃഹച്ഛ്രവാഃ ।
ഉര്വശീ വിരഹാത് മുഹ്യന് നിര്വിണ്ണഃ ശോകസംയമേ ॥ 4॥
ത്യക്ത്വാ ആത്മാനം വ്രജന്തീം താം നഗ്നഃ ഉന്മത്തവത് നൃപഃ ।
വിലപന് അന്വഗാത് ജായേ ഘോരേ തിഷ്ഠ ഇതി വിക്ലവഃ ॥ 5॥
കാമാന് അതൃപ്തഃ അനുജുഷന് ക്ഷുല്ലകാന് വര്ഷയാമിനീഃ ।
ന വേദ യാന്തീഃ ന അയാന്തീഃ ഉര്വശീ ആകൃഷ്ടചേഅതനഃ ॥ 6॥
ഐലഃ ഉവാച ।
അഹോ മേ മോഹവിസ്താരഃ കാമകഷ്മലചേതസഃ ।
ദേവ്യാഃ ഗൃഹീതകണ്ഠസ്യ ന ആയുഃഖണ്ഡാഃ ഇമേ സ്മൃതാഃ ॥ 7॥
ന അഹം വേദ അഭിനിര്മുക്തഃ സൂര്യഃ വാ അഭ്യുദിതഃ അമുയാ ।
മുഷിതഃ വര്ഷപൂഗാനാം ബത അഹാനി ഗതാനി ഉത ॥ 8॥
അഹോ മേ ആത്മസമ്മോഹഃ യേന ആത്മാ യോഷിതാം കൃതഃ ।
ക്രീഡാമൃഗഃ ചക്രവര്തീ നരദേവശിഖാമണിഃ ॥ 9॥
സപരിച്ഛദം ആത്മാനം ഹിത്വാ തൃണം ഇവ ഈശ്വരമ് ।
യാന്തീം സ്ത്രിയം ച അന്വഗമം നഗ്നഃ ഉന്മത്തവത് രുദന് ॥ 10॥
കുതഃ തസ്യ അനുഭാവഃ സ്യാത് തേജഃ ഈശത്വം ഏവ വാ ।
യഃ അന്വഗച്ഛം സ്ത്രിയം യാന്തീം ഖരവത് പാദതാഡിതഃ ॥ 11॥
കിം വിദ്യയാ കിം തപസാ കിം ത്യാഗേന ശ്രുതേന വാ ।
കിം വിവിക്തേന മൌനേന സ്ത്രീഭിഃ യസ്യ മനഃ ഹൃതമ് ॥ 12॥
സ്വാര്ഥസ്യ അകോവിദം ധിങ് മാം മൂര്ഖം പണ്ഡിത മാനിനമ് ।
യഃ അഹം ഈശ്വരതാം പ്രാപ്യ സ്ത്രീഭിഃ ഗോ ഖരവത് ജിതഃ ॥ 13॥
സേവതഃ വര്ഷപൂഗാത് മേ ഉര്വശ്യഃ അധരാസവമ് ।
ന തൃപ്യതി ആത്മഭൂഃ കാമഃ വഹ്നിഃ ആഹുതിഭിഃ യഥാ ॥ 14॥
പുംശ്ചല്യാ അപഹൃതം ചിത്തം കോന്വന്യഃ മോചിതും പ്രഭുഃ ।
ആത്മാരാമേശ്വരം ഋതേ ഭഗവന്തം അധോക്ഷജമ് ॥ 15॥
ബോധിതസ്യ അപി ദേവ്യാ മേ സൂക്തവാക്യേന ദുര്മതേഃ ।
മനോഗതഃ മഹാമോഹഃ ന അപയാതി അജിതാത്മനഃ ॥ 16॥
കിം ഏതയാ നഃ അപകൃതം രജ്ജ്വാ വാ സര്പചേതസഃ ।
രജ്ജുസ്വരൂപ അവിദുഷഃ യഃ അഹം യത് അജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ 17॥
ക്വ അയം മലോമസഃ കായഃ ദൌര്ഗന്ധി ആദി ആത്മകഃ അശുചിഃ ।
ക്വ ഗുണാഃ സൌമനസ്യ ആദ്യാഃ ഹി അധ്യാസഃ അവിദ്യയാ കൃതഃ ॥ 18॥
പിത്രോഃ കിം സ്വം നു ഭാര്യായാഃ സ്വാമിനഃ അഗ്നേഃ ശ്വഗൃധ്രയോഃ ।
കിം ആത്മനഃ കിം സുഹൃദാം ഇതി യഃ ന അവസീയതേ ॥ 19॥
തസ്മിന് കലേവരേ അമേധ്യേ തുച്ഛനിഷ്ഠേ വിഷജ്ജതേ ।
അഹോ സുഭദ്രം സുനസം സുസ്മിതം ച മുഖം സ്ത്രിയഃ ॥ 20॥
ത്വങ് മാംസ രുധിര സ്നായു മേദോ മജ്ജാ അസ്ഥി സംഹതൌ ।
വിണ്മൂത്രപൂയേ രമതാം കൃമീണാം കിയത് അന്തരമ് ॥ 21॥
അഥ അപി ന ഉപസജ്ജേത സ്ത്രീഷു സ്ത്രൈണേഷു ച അര്ഥവിത് ।
വിഷയ ഇന്ദ്രിയ സംയോഗാത് മനഃ ക്ഷുഭ്യതി ന അന്യഥാ ॥ 22॥
അദൃഷ്ടാത് അശ്രുതാത് ഭാവാത് ന ഭാവഃ ഉപജായതേ ।
അസമ്പ്രയുഞ്ജതഃ പ്രാണാന് ശാമ്യതി സ്തിമിതം മനഃ ॥ 23॥
തസ്മാത് സങ്ഗഃ ന കര്തവ്യഃ സ്ത്രീഷു സ്ത്രൈണേഷു ച ഇന്ദ്രിയൈഃ ।
വിദുഷാം ച അപി അവിശ്രബ്ധഃ ഷഡ്വര്ഗഃ കിമു മാദൃശാമ് ॥
24॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
ഏവം പ്രഗായന് നൃപദേവദേവഃ
സഃ ഉര്വശീലോകം അഥഃ വിഹായ ।
ആത്മാനം ആത്മനി അവഗമ്യ മാം വൈ
ഉപാരമത് ജ്ഞാനവിധൂതമോഹഃ ॥ 25॥
തതഃ ദുഃസങ്ഗം ഉത്സൃജ്യ സത്സു സജ്ജേത ബുദ്ധിമാന് ।
സന്തഃ ഏതസ്യ ഛിന്ദന്തി മനോവ്യാസങ്ഗമുക്തിഭിഃ ॥ 26॥
സന്തഃ അനപേക്ഷാഃ മച്ചിത്താഃ പ്രശാന്താഃ സമദര്ശിനഃ ।
നിര്മമാഃ നിരഹങ്കാരാഃ നിര്ദ്വന്ദ്വാഃ നിഷ്പരിഗ്രഹാഃ ॥ 27॥
തേഷു നിത്യം മഹാഭാഗഃ മഹാഭാഗേഷു മത്കഥാഃ ।
സമ്ഭവന്തി ഹിതാ നൄണാം ജുഷതാം പ്രപുനന്തി അഘമ് ॥ 28॥
താഃ യേ ശ്രുണ്വന്തി ഗായന്തി ഹി അനുമോദന്തി ച അദൃതാഃ ।
മത്പരാഃ ശ്രദ്ദധാനാഃ ച ഭക്തിം വിന്ദന്തി തേ മയി ॥ 29॥
ഭക്തിം ലബ്ധവതഃ സാധോഃ കിം അന്യത് അവശിഷ്യതേ ।
മയി അനന്തഗുണേ ബ്രഹ്മണി ആനന്ദ അനുഭവ ആത്മനി ॥ 30॥
യഥാ ഉപശ്രയമാണസ്യ ഭഗവന്തം വിഭാവസുമ് ।
ശീതം ഭയം തമഃ അപി ഏതി സാധൂന് സംസേവതഃ തഥാ ॥ 31॥
നിമജ്ജ്യ ഉന്മജ്ജ്യതാം ഘോരേ ഭവാബ്ധൌ പരമ അയനമ് ।
സന്തഃ ബ്രഹ്മവിദഃ ശാന്താഃ നൌഃ ദൃഢ ഇവ അപ്സു മജ്ജതാമ് ॥ 32॥
അന്നം ഹി പ്രാണിനാം പ്രാണഃ ആര്താനാം ശരണം തു അഹമ് ।
ധര്മഃ വിത്തം നൃണാം പ്രേത്യ സന്തഃ അര്വാക് ബിഭ്യതഃ അരണമ് ॥
33॥
സന്തഃ ദിശന്തി ചക്ഷൂംഷി ബഹിഃ അര്കഃ സമുത്ഥിതഃ ।
ദേവതാഃ ബാന്ധവാഃ സന്തഃ സന്തഃ ആത്മാ അഹം ഏവ ച ॥ 34॥
വൈതസേനഃ തതഃ അപി ഏവം ഉര്വശ്യാ ലോകനിഃസ്പൃഹഃ ।
മുക്തസങ്ഗഃ മഹീം ഏതാം ആത്മാരാമഃ ചചാര ഹ ॥ 35॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ
ഐലഗീതം നാമ ഷഡ്വിംശോഽധ്യായഃ ॥ 26॥
അഥ സപ്തവിംശോഽധ്യായഃ ।
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
ക്രിയായോഗം സമാചക്ഷ്വ ഭവത് ആരാധനം പ്രഭോ ।
യസ്മാത് ത്വാം യേ യഥാ അര്ചന്തി സാത്വതാഃ സാത്വതര്ഷഭ ॥ 1॥
ഏതത് വദന്തി മുനയഃ മുഹുഃ നിഃശ്രേയസം നൃണാമ് ।
നാരദഃ ഭഗവാന് വ്യാസഃ ആചാര്യഃ അങ്ഗിരസഃ സുതഃ ॥ 2॥
നിഃസൃതം തേ മുഖാമ്ഭോജാദ്യത് ആഹ ഭഗവാന് അജഃ ।
പുത്രേഭ്യഃ ഭൃഗുമുഖ്യേഭ്യഃ ദേവ്യൈ ച ഭഗവാന് ഭവഃ ॥ 3॥
ഏതത് വൈ സര്വവര്ണാനാം ആശ്രമാണാം ച സമ്മതമ് ।
ശ്രേയസാം ഉത്തമം മന്യേ സ്ത്രീശൂദ്രാണാം ച മാനദ ॥ 4॥
ഏതത് കമലപത്രാക്ഷ കര്മബന്ധവിമോചനമ് ।
ഭക്തായ ച അനുരക്തായ ബ്രൂഹി വിശ്വേശ്വര ഈശ്വര ॥ 5॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
നഹി അന്തഃ അനന്തപാരസ്യ കര്മകാണ്ഡസ്യ ച ഉദ്ധവ ।
സങ്ക്ഷിപ്തം വര്ണയിഷ്യാമി യഥാവത് അനുപൂര്വശഃ ॥ 6॥
വൈദികഃ താന്ത്രികഃ മിശ്രഃ ഇതി മേ ത്രിവിധഃ മഖഃ ।
ത്രയാണാം ഈപ്സിതേന ഏവ വിധിനാ മാം സമര്ചയേത് ॥ 7॥
യദാ സ്വനിഗമേന ഉക്തം ദ്വിജത്വം പ്രാപ്യ പൂരുഷഃ ।
യഥാ യജേത മാം ഭക്ത്യാ ശ്രദ്ധയാ തത് നിബോധ മേ ॥ 8॥
അര്ചായാം സ്ഥണ്ഡിലേ അഗ്നൌ വാ സൂര്യേ വാ അപ്സു ഹൃദി ദ്വിജഃ ।
ദ്രവ്യേണ ഭക്തിയുക്തഃ അര്ചേത് സ്വഗുരും മാം അമായയാ ॥ 9॥
പൂര്വം സ്നാനം പ്രകുര്വീത ധൌതദന്തഃ അങ്ഗശുദ്ധയേ ।
ഉഭയൈഃ അപി ച സ്നാനം മന്ത്രൈഃ മൃദ്ഗ്രഹണാദിനാ ॥ 10॥
സന്ധ്യാ ഉപാസ്തി ആദി കര്മാണി വേദേന അചോദിതാനി മേ ।
പൂജാം തൈഃ കല്പയേത് സമ്യക് സങ്കല്പഃ കര്മപാവനീമ് ॥ 11॥
ശൈലീ ദാരുമയീ ലൌഹീ ലേപ്യാ ലേഖ്യാ ച സൈകതീ ।
മനോമയീ മണിമയീ പ്രതിമാ അഷ്ടവിധാ സ്മൃതാ ॥ 12॥
ചല അചല ഇതി ദ്വിവിധാ പ്രതിഷ്ഠാ ജീവമന്ദിരമ് ।
ഉദ്വാസ ആവാഹനേ ന സ്തഃ സ്ഥിരായാം ഉദ്ധവ അര്ചനേ ॥ 13॥
അസ്ഥിരായാം വികല്പഃ സ്യാത് സ്ഥണ്ഡിലേ തു ഭവേത് ദ്വയമ് ।
സ്നപനം തു അവിലേപ്യായാം അന്യത്ര പരിമാര്ജനമ് ॥ 14॥
ദ്രവ്യൈഃ പ്രസിദ്ധ്യൈഃ മത് യാഗഃ പ്രതിമാദിഷു അമായിനഃ ।
ഭക്തസ്യ ച യഥാലബ്ധൈഃ ഹൃദി ഭാവേന ച ഏവ ഹി ॥ 15॥
സ്നാന അലങ്കരണം പ്രേഷ്ഠം അര്ചായാം ഏവ തു ഉദ്ധവ ।
സ്ഥണ്ഡിലേ തത്ത്വവിന്യാസഃ വഹ്നൌ ആജ്യപ്ലുതം ഹവിഃ ॥ 16॥
സൂര്യേ ച അഭ്യര്ഹണം പ്രേഷ്ഠം സലിലേ സലില ആദിഭിഃ ।
ശ്രദ്ധയാ ഉപാഹൃതം പ്രേഷ്ഠം ഭക്തേന മമ വാരി അപി ॥ 17॥
ഭൂര്യപി അഭക്ത ഉപഹൃതം ന മേ തോഷായ കല്പതേ ।
ഗന്ധഃ ധൂപഃ സുമനസഃ ദീപഃ അന്ന ആദ്യ ച കിം പുനഃ ॥ 18॥
ശുചിഃ സമ്ഭൃതസമ്ഭാരഃ പ്രാക് ദര്ഭൈഃ കല്പിത ആസനഃ ।
ആസീനഃ പ്രാക് ഉദക് വാ അര്ചേത് അര്ചായാം അഥ സമ്മുഖഃ ॥ 19॥
കൃതന്യാസഃ കൃതന്യാസാം മദര്ചാം പാണിനാ മൃജേത് ।
കലശം പ്രോക്ഷണീയം ച യഥാവത് ഉപസാധയേത് ॥ 20॥
തത് അദ്ഭിഃ ദേവയജനം ദ്രവ്യാണി ആത്മാനം ഏവ ച ।
പ്രോക്ഷ്യ പാത്രാണി ത്രീണി അദ്ഭിഃ തൈഃ തൈഃ ദ്രവ്യൈഃ ച സാധയേത് ॥ 21॥
പാദ്യ അര്ഘ ആചമനീയാര്ഥം ത്രീണി പാത്രാണി ദൈശികഃ ।
ഹൃദാ ശീര്ഷ്ണാ അഥ ശിഖയാ ഗായത്ര്യാ ച അഭിമന്ത്രയേത് ॥
22॥
പിണ്ഡേ വായു അഗ്നി സംശുദ്ധേ ഹൃത്പദ്മസ്ഥാം പരാം മമ ।
അണ്വീം ജീവകലാം ധ്യായേത് നാദ അന്തേ സിദ്ധഭാവിതാമ് ॥ 23॥
തയാ ആത്മഭൂതയാ പിണ്ഡേ വ്യാപ്തേ സമ്പൂജ്യ തന്മയഃ ।
ആവാഹ്യ അര്ച ആദിഷു സ്ഥാപ്യ ന്യസ്ത അങ്ഗം മാം പ്രപൂജയേത് ॥
24॥
പാദ്യ ഉപസ്പര്ശ അര്ഹണ ആദീന് ഉപചാരാന് പ്രകല്പയേത് ।
ധര്മാദിഭിഃ ച നവഭിഃ കല്പയിത്വാ ആസനം മമ ॥ 25॥
പദ്മം അഷ്ടദലം തത്ര കര്ണികാകേസര ഉജ്ജ്വലമ് ।
ഉഭാഭ്യാം വേദതന്ത്രാഭ്യാം മഹ്യം തു ഉഭയസിദ്ധയേ ॥ 26॥
സുദര്ശനം പാഞ്ചജന്യം ഗദാസീഷുധനുഃ ഹലാന് ।
മുസലം കൌസ്തുഭം മാലാം ശ്രീവത്സം ച അനുപൂജയേത് ॥ 27॥
നന്ദം സുനന്ദം ഗരുഡം പ്രചണ്ഡം ചണ്ഡം ഏവ ച ।
മഹാബലം ബലം ച ഏവ കുമുദം കുമുദേക്ഷണമ് ॥ 28॥
ദുര്ഗാം വിനായകം വ്യാസം വിഷ്വക്സേനം ഗുരൂന് സുരാന് ।
സ്വേ സ്വേ സ്ഥാനേ തു അഭിമുഖാന് പൂജയേത് പ്രോക്ഷണ ആദിഭിഃ ॥ 29॥
ചന്ദന ഉശീര കര്പൂര കുങ്കുമ അഗരു വാസിതൈഃ ।
സലിലൈഃ സ്നാപയേത് മന്ത്രൈഃ നിത്യദാ വിഭവേ സതി ॥ 30॥
സ്വര്ണഘര്മ അനുവാകേന മഹാപുരുഷവിദ്യയാ ।
പൌരുഷേണ അപി സൂക്തേന സാമഭീഃ രാജനാദിഭിഃ ॥ 31॥
വസ്ത്ര ഉപവീത ആഭരണ പത്ര സ്രക് ഗന്ധ ലേപനൈഃ ।
അലങ്കുര്വീത സപ്രേമ മദ്ഭക്തഃ മാം യഥാ ഉചിതമ് ॥ 32॥
പാദ്യം ആചമനീയം ച ഗന്ധം സുമനസഃ അക്ഷതാന് ।
ധൂപ ദീപ ഉപഹാര്യാണി ദദ്യാത് മേ ശ്രദ്ധയാ അര്ചകഃ ॥ 33॥
ഗുഡപായസസര്പീംഷി ശഷ്കുലി ആപൂപ മോദകാന് ।
സംയാവ ദധി സൂപാം ച നൈവേദ്യം സതി കല്പയേത് ॥ 34॥
അഭ്യങ്ഗ ഉന്മര്ദന ആദര്ശ ദന്തധൌ അഭിഷേചനമ് ।
അന്നദ്യ ഗീത നൃത്യാദി പര്വണി സ്യുഃ ഉതാന്വഹമ് ॥ 35॥
വിധിനാ വിഹിതേ കുണ്ഡേ മേഖലാഗര്തവേദിഭിഃ ।
അഗ്നിം ആധായ പരിതഃ സമൂഹേത് പാണിനാ ഉദിതമ് ॥ 36॥
പരിസ്തീര്യ അഥ പര്യുക്ഷേത് അന്വാധായ യഥാവിധി ।
പ്രോക്ഷണ്യാ ആസാദ്യ ദ്രവ്യാണി പ്രോക്ഷ്യാഗ്നൌ ഭാവയേത മാമ് ॥ 37॥
തപ്തജാമ്ബൂനദപ്രഖ്യം ശങ്ഖചക്രഗദാമ്ബുജൈഃ ।
ലസത് ചതുര്ഭുജം ശാന്തം പദ്മകിഞ്ജല്കവാസസമ് ॥ 38॥
സ്ഫുരത് കിരീട കടക കടിസൂത്രവര അങ്ഗദമ് ।
ശ്രീവത്സവക്ഷസം ഭ്രാജത് കൌസ്തുഭം വനമാലിനമ് ॥ 39॥
ധ്യായന് അഭ്യര്ച്യ ദാരൂണി ഹവിഷാ അഭിഘൃതാനി ച ।
പ്രാസ്യ ആജ്യഭാഗൌ ആഘാരൌ ദത്ത്വാ ച ആജ്യപ്ലുതം ഹവിഃ ॥ 40॥
ജുഹുയാത് മൂലമന്ത്രേണ ഷോഡശര്ച അവദാനതഃ ।
ധര്മാദിഭ്യഃ യഥാന്യായം മന്ത്രൈഃ സ്വിഷ്ടികൃതം ബുധഃ ॥ 41॥
അഭ്യര്ച്യ അഥ നമസ്കൃത്യ പാര്ഷദേഭ്യഃ ബലിം ഹരേത് ।
മൂലമന്ത്രം ജപേത് ബ്രഹ്മ സ്മരന് നാരായണ ആത്മകമ് ॥ 42॥
ദത്ത്വാ ആചമനം ഉച്ഛേഷം വിഷ്വക്സേനായ കല്പയേത് ।
മുഖവാസം സുരഭിമത് താമ്ബൂലാദ്യം അഥ അര്ഹയേത് ॥ 42॥
ഉപഗായന് ഗൃണന് നൃത്യന് കര്മാണി അഭിനയന് മമ ।
മത്കഥാഃ ശ്രാവയന് ശ്രുണ്വന് മുഹൂര്തം ക്ഷണികഃ ഭവേത് ॥ 44।
സ്തവൈഃ ഉച്ചാവചൈഃ സ്തോത്രൈഃ പൌരാണൈഃ പ്രകൃതൈഃ അപി ।
സ്തുത്വാ പ്രസീദ ഭഗവന് ഇതി വന്ദേത ദണ്ഡവത് ॥ 45॥
ശിരഃ മത് പാദയോഃ കൃത്വാ ബാഹുഭ്യാം ച പരസ്പരമ് ।
പ്രപന്നം പാഹി മാം ഈശ ഭീതം മൃത്യുഗ്രഹ അര്ണവാത് ॥ 46॥
ഇതി ശേഷാം മയാ ദത്താം ശിരസി ആധായ സാദരമ് ।
ഉദ്വാസയേത് ചേത് ഉദ്വാസ്യം ജ്യോതിഃ ജ്യോതിഷി തത് പുനഃ ॥ 47॥
അര്ചാദിഷു യദാ യത്ര ശ്രദ്ധാ മാം തത്ര ച അര്ചയേത് ।
സര്വഭൂതേഷു ആത്മനി ച സര്വ ആത്മാ അഹം അവസ്ഥിതഃ ॥ 48॥
ഏവം ക്രിയായോഗപഥൈഃ പുമാന് വൈദികതാന്ത്രികൈഃ ।
അര്ചന് ഉഭയതഃ സിദ്ധിം മത്തഃ വിന്ദതി അഭീപ്സിതാമ് ॥ 49॥
മദര്ചാം സമ്പ്രതിഷ്ഠാപ്യ മന്ദിരം കാരയേത് ദൃഢമ് ।
പുഷ്പ ഉദ്യാനാനി രമ്യാണി പൂജാ യാത്രാ ഉത്സവ ആശ്രിതാന് ॥ 50॥
പൂജാദീനാം പ്രവാഹാര്ഥം മഹാപര്വസു അഥ അന്വഹമ് ।
ക്ഷേത്രാപണപുരഗ്രാമാന് ദത്ത്വാ മത് സാര്ഷ്ടിതാം ഇയാത് ॥ 51॥
പ്രതിഷ്ഠയാ സാര്വഭൌമംസദ്മനാ ഭുവനത്രയമ് ।
പൂജാദിനാ ബ്രഹ്മലോകം ത്രിഭിഃ മത് സാമ്യതാം ഇയാത് ॥ 52॥
മാം ഏവ നൈരപേക്ഷ്യേണ ഭക്തിയോഗേന വിന്ദതി ।
ഭക്തിയോഗം സഃ ലഭതേ ഏവം യഃ പൂജയേത മാമ് ॥ 53॥
യഃ സ്വദത്താം പരൈഃ ദത്തം ഹരേത സുരവിപ്രയോഃ ।
വൃത്തിം സഃ ജായതേ വിഡ്ഭുക് വര്ഷാണാം അയുതായുതമ് ॥ 54॥
കര്തുഃ ച സാരഥേഃ ഹേതോഃ അനുമോദിതുഃ ഏവ ച ।
കര്മണാം ഭാഗിനഃ പ്രേത്യ ഭൂയഃ ഭൂയസി തത്ഫലമ് ॥ 55॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ
സപ്തവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 27॥
അഥ അഷ്ടവിംശഃ അധ്യായഃ ।
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
പരസ്വഭാവകര്മാണി ന പ്രശംസേത് ന ഗര്ഹയേത് ।
വിശ്വം ഏകാത്മകം പശ്യന് പ്രകൃത്യാ പുരുഷേണ ച ॥ 1॥
പരസ്വഭാവകര്മാണി യഃ പ്രശംസതി നിന്ദതി ।
സഃ ആശു ഭ്രശ്യതേ സ്വാര്ഥാത് അസത്യ അഭിനിവേശതഃ ॥ 2॥
തൈജസേ നിദ്രയാ ആപന്നേ പിണ്ഡസ്ഥഃ നഷ്ടചേതനഃ ।
മായാം പ്രാപ്നോതി മൃത്യും വാ തദ്വത് നാനാര്ഥദൃക് പുമാന് ॥ 3॥
കിം ഭദ്രം കിം അഭദ്രം വാ ദ്വൈതസ്യ അവസ്തുനഃ കിയത് ।
വാചാ ഉദിതം തത് അനൃതം മനസാ ധ്യാതം ഏവ ച ॥ 4॥
ഛായാപ്രത്യാഹ്വയാഭാസാ ഹി അസന്തഃ അപി അര്ഥകാരിണഃ ।
ഏവം ദേഹാദയഃ ഭാവാഃ യച്ഛന്തി ആമൃത്യുതഃ ഭയമ് ॥ 5॥
ആത്മാ ഏവ തത് ഇദം വിശ്വം സൃജ്യതേ സൃജതി പ്രഭുഃ ।
ത്രായതേ ത്രാതി വിശ്വാത്മാ ഹ്രിയതേ ഹരതി ഈശ്വരഃ ॥ 6॥
തസ്മാത് നഹി ആത്മനഃ അന്യസ്മാത് അന്യഃ ഭാവഃ നിരൂപിതഃ ।
നിരൂപിതേയം ത്രിവിധാ നിര്മൂലാ ഭാതിഃ ആത്മനി ।
ഇദം ഗുണമയം വിദ്ധി ത്രിവിധം മായയാ കൃതമ് ॥ 7॥
ഏതത് വിദ്വാന് മദുദിതം ജ്ഞാനവിജ്ഞാനനൈപുണമ് ।
ന നിന്ദതി ന ച സ്തൌതി ലോകേ ചരതി സൂര്യവത് ॥ 8॥
പ്രത്യക്ഷേണ അനുമാനേന നിഗമേന ആത്മസംവിദാ ।
ആദി അന്തവത് അസത് ജ്ഞാത്വാ നിഃസങ്ഗഃ വിചരേത് ഇഹ ॥ 9॥
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
ന ഏവ ആത്മനഃ ന ദേഹസ്യ സംസൃതിഃ ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യയോഃ ।
അനാത്മസ്വദൃശോഃ ഈശ കസ്യ സ്യാത് ഉപലഭ്യതേ ॥ 10॥
ആത്മാ അവ്യയഃ അഗുണഃ ശുദ്ധഃ സ്വയഞ്ജ്യോതിഃ അനാവൃതഃ ।
അഗ്നിവത് ദാരുവത് ദേഹഃ കസ്യ ഇഹ സംസൃതിഃ ॥ 11॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
യാവത് ദേഹ ഇന്ദ്രിയ പ്രാണൈഃ ആത്മനഃ സന്നികര്ഷണമ് ।
സംസാരഃ ഫലവാന് താവത് അപാര്ഥഃ അപി അവിവേകിനഃ ॥ 12॥
അര്ഥേ ഹി അവിദ്യമാനേ അപി സംസൃതിഃ ന നിവര്തതേ ।
ധ്യായതഃ വിഷയാന് അസ്യ സ്വപ്നേ അനര്ഥ ആഗമഃ യഥാ ॥ 13॥
യഥാ ഹി അപ്രതിബുദ്ധസ്യ പ്രസ്വാപഃ ബഹു അനര്ഥഭൃത് ।
സഃ ഏവ പ്രതിബുദ്ധസ്യ ന വൈ മോഹായ കല്പതേ ॥ 14॥
ശോക ഹര്ഷ ഭയ ക്രോധ ലോഭ മോഹ സ്പൃഹാദയഃ ।
അഹങ്കാരസ്യ ദൃശ്യന്തേ ജന്മ മൃത്യുഃ ച ന ആത്മനഃ ॥ 15॥
ദേഹ ഇന്ദ്രിയ പ്രാണ മനഃ അഭിമാനഃ
ജീവഃ അന്തരാത്മാ ഗുണകര്മ മൂര്തിഃ ।
സൂത്രം മഹാന് ഇതി ഉരുധാ ഇവ ഗീതഃ
സംസാരഃ ആധാവതി കാലതന്ത്രഃ ॥ 16॥
അമൂലം ഏതത് ബഹുരൂപ രൂപിതം
മനോവചഃപ്രാണശരീരകര്മ ।
ജ്ഞാനാസിനാ ഉപാസനയാ ശിതേന
ഛിത്ത്വാ മുനിഃ ഗാം വിചരതി അതൃഷ്ണഃ ॥ 17॥
ജ്ഞാനം വിവേകഃ നിഗമഃ തപഃ ച
പ്രത്യക്ഷം ഐതിഹ്യം അഥ അനുമാനമ് ।
ആദി അന്തയോഃ അസ്യ യത് ഏവ കേവലമ്
കാലഃ ച ഹേതുഃ ച തത് ഏവ മധ്യേ ॥ 18॥
യഥാ ഹിരണ്യം സ്വകൃതം പുരസ്താത്
പശ്ചാത് ച സര്വസ്യ ഹിരണ്മയസ്യ ।
തത് ഏവ മധ്യേ വ്യവഹാര്യമാണമ്
നാനാപദേശൈഃ അഹം അസ്യ തദ്വത് ॥ 19॥
വിജ്ഞാനം ഏതത് ത്രിയവസ്തം അങ്ഗ
ഗുണത്രയം കാരണ കാര്യ കര്തൃ ।
സമന്വയേന വ്യതിരേകതഃ ച
യേന ഏവ തുര്യേണ തത് ഏവ സത്യമ് ॥ 20॥
ന യത് പുരസ്താത് ഉത യത് ന പശ്ചാത്
മധ്യേ ച തത് ന വ്യപദേശമാത്രമ് ।
ഭൂതം പ്രസിദ്ധം ച പരേണ യദ്യത്
തത് ഏവ തത് സ്യാത് ഇതി മേ മനീഷാ ॥ 21॥
അവിദ്യമാനഃ അപി അവഭാസതേ യഃ
വൈകാരികഃ രാജസസര്ഗഃ ഏഷഃ ।
ബ്രഹ്മ സ്വയഞ്ജ്യോതിഃ അതഃ വിഭാതി
ബ്രഹ്മ ഇന്ദ്രിയ അര്ഥ ആത്മ വികാര ചിത്രമ് ॥ 22॥
ഏവം സ്ഫുടം ബ്രഹ്മവിവേകഹേതുഭിഃ
പരാപവാദേന വിശാരദേന ।
ഛിത്ത്വാ ആത്മസന്ദേഹം ഉപാരമേത
സ്വാനന്ദതുഷ്ടഃ അഖില കാമുകേഭ്യഃ ॥ 23॥
ന ആത്മാ വപുഃ പാര്ഥിവം ഇന്ദ്രിയാണി
ദേവാഃ ഹി അസുഃ വായുജലം ഹുതാശഃ ।
മനഃ അന്നമാത്രം ധിഷണാ ച സത്ത്വമ്
അഹങ്കൃതിഃ ഖം ക്ഷിതിഃ അര്ഥസാമ്യമ് ॥ 24॥
സമാഹിതൈഃ കഃ കരണൈഃ ഗുണാത്മഭിഃ
ഗുണഃ ഭവേത് മത്സുവിവിക്തധാമ്നഃ ।
വിക്ഷിപ്യമാണൈഃ ഉത കിം ന ദൂഷണമ്
ഘനൈഃ ഉപേതൈഃ വിഗതൈഃ രവേഃ കിമ് ॥ 25॥
യഥാ നഭഃ വായു അനല അമ്ബു ഭൂ ഗുണൈഃ
ഗതാഗതൈഃ വര്തുഗുണൈഃ ന സജ്ജതേ ।
തഥാ അക്ഷരം സത്ത്വ രജഃ തമഃ മലൈഃ
അഹമ്മതേഃ സംസൃതിഹേതുഭിഃ പരമ് ॥ 26॥
തഥാപി സങ്ഗഃ പരിവര്ജനീയഃ
ഗുണേഷു മായാരചിതേഷു താവത് ।
മദ്ഭക്തിയോഗേന ദൃഢേന യാവത്
രജഃ നിരസ്യേത മനഃകഷായഃ ॥ 27॥
യഥാ ആമയഃ അസാധു ചികിത്സിതഃ നൃണാമ്
പുനഃ പുനഃ സന്തുദതി പ്രരോഹന് ।
ഏവം മനഃ അപക്വ കഷയ കര്മ
കുയോഗിനം വിധ്യതി സര്വസങ്ഗമ് ॥ 28॥
കുയോഗിനഃ യേ വിഹിത അന്തരായൈഃ
മനുഷ്യഭൂതൈഃ ത്രിദശ ഉപസൃഷ്ടൈഃ ।
തേ പ്രാക്തന അഭ്യാസബലേന ഭൂയഃ
യുഞ്ജന്തി യോഗം ന തു കര്മതന്ത്രമ് ॥ 29॥
കരോതി കര്മ ക്രിയതേ ച ജന്തുഃ
കേനാപി അസൌ ചോദിതഃ ആനിപാതാത് ।
ന തത്ര വിദ്വാന്പ്രകൃതൌ സ്ഥിതഃ അപി
നിവൃത്ത തൃഷ്ണഃ സ്വസുഖ അനുഭൂത്യാ ॥ 30॥
തിഷ്ഠന്തം ആസീനം ഉത വ്രജന്തമ്
ശയാനം ഉക്ഷന്തം അദന്തം അന്നമ് ।
സ്വഭാവം അന്യത് കിം അപി ഇഹമാനമ്
ആത്മാനം ആത്മസ്ഥമതിഃ ന വേദ ॥ 31॥
യദി സ്മ പശ്യതി അസത് ഇന്ദ്രിയ അഥ
നാനാ അനുമാനേന വിരുദ്ധം അന്യത് ।
ന മന്യതേ വസ്തുതയാ മനീഷീ
സ്വാപ്നം യഥാ ഉത്ഥായ തിരോദധാനമ് ॥ 32॥
പൂര്വം ഗൃഹീതം ഗുണകര്മചിത്രമ്
അജ്ഞാനം ആത്മനി അവിവിക്തം അങ്ഗ ।
നിവര്തതേ തത് പുനഃ ഈക്ഷയാ ഏവ
ന ഗൃഹ്യതേ ന അപി വിസൃജ്യ ആത്മാ ॥ 33॥
യഥാ ഹി ഭാനോഃ ഉദയഃ നൃചക്ഷുഷാമ്
തമഃ നിഹന്യാത് ന തു സദ്വിധത്തേ ।
ഏവം സമീക്ഷാ നിപുണാ സതീ മേ
ഹന്യാത് തമിസ്രം പുരുഷസ്യ ബുദ്ധേഃ ॥ 34॥
ഏഷഃ സ്വയഞ്ജ്യോതിഃ അജഃ അപ്രമേയഃ
മഹാനുഭൂതിഃ സകലാനുഭൂതിഃ ।
ഏകഃ അദ്വിതീയഃ വചസാം വിരാമേ
യേന ഈശിതാ വാക് അസവഃ ചരന്തി ॥ 35॥
ഏതാവാന് ആത്മസമ്മോഹഃ യത് വികല്പഃ തു കേവലേ ।
ആത്മന് നൃതേ സ്വമാത്മാനം അവലമ്ബഃ ന യസ്യ ഹി ॥36॥
യത് നാമ ആകൃതിഭിഃ ഗ്രാഹ്യം പഞ്ചവര്ണം അബാധിതമ് ।
വ്യര്ഥേന അപി അര്ഥവാദഃ അയം ദ്വയം പണ്ഡിതമാനിനാമ് ॥ 37॥
യോഗിനഃ അപക്വയോഗസ്യ യുഞ്ജതഃ കായഃ ഉത്ഥിതൈഃ ।
ഉപസര്ഗൈഃ വിഹന്യേത തത്ര അയം വിഹിതഃ വിധിഃ ॥ 38॥
യോഗധാരണയാ കാംശ്ചിത് ആസനൈഃ ധാരണ അന്വിതൈഃ ।
തപോമന്ത്രൌഷധൈഃ കാംശ്ചിത് ഉപസര്ഗാന് വിനിര്ദഹേത് ॥ 39॥
കാംശ്ചിത് മമ അനുധ്യാനേന നാമസങ്കീര്തന ആദിഭിഃ ।
യോഗേശ്വര അനുവൃത്ത്യാ വാ ഹന്യാത് അശുഭദാന് ശനൈഃ ॥ 40॥
കേചിത് ദേഹം ഇമം ധീരാഃ സുകല്പം വയസി സ്ഥിരമ് ।
വിധായ വിവിധ ഉപായൈഃ അഥ യുഞ്ജന്തി സിദ്ധയേ ॥ 41॥
ന ഹി തത് കുശലാത് ദൃത്യം തത് ആയാസഃ ഹി അപാര്ഥകഃ ।
അന്തവത്ത്വാത് ശരീരസ്യ ഫലസ്യ ഇവ വനസ്പതേഃ ॥ 42॥
യോഗം നിഷേവതഃ നിത്യം കായഃ ചേത് കല്പതാം ഇയാത് ।
തത് ശ്രദ്ദധ്യാത് ന മതിമാന് യോഗം ഉത്സൃജ്യ മത്പരഃ ॥ 43॥
യോഗചര്യാം ഇമാം യോഗീ വിചരന് മത് വ്യപാശ്രയഃ ।
ന അന്തരായൈഃ വിഹന്യേത നിഃസ്പൃഹഃ സ്വസുഖാനുഭൂഃ ॥ 44॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ
പരമാര്ഥനിര്ണയോ നാമ അഷ്ടാവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 28॥
അഥ ഏകോനത്രിംശഃ അധ്യായഃ ।
സുദുസ്തരാം ഇമാം മന്യേ യോഗചര്യാം അനാത്മനഃ ।
യഥാ അഞ്ജസാ പുമാന് സിഹ്യേത് തത് മേ ബ്രൂഹി അഞ്ജസാ അച്യുത ॥ 1॥
പ്രായശഃ പുണ്ഡരീകാക്ഷ യുഞ്ജന്തഃ യോഗിനഃ മനഃ ।
വിഷീദന്തി അസമാധാനാത് മനോനിഗ്രഹകര്ശിതാഃ ॥ 2॥
അഥ അതഃ ആനന്ദദുഘം പദാമ്ബുജമ്
ഹംസാഃ ശ്രയേരന് അരവിന്ദലോചന ।
സുഖം നു വിശ്വേശ്വര യോഗകര്മഭിഃ
ത്വത് മായയാ അമീ വിഹതാഃ ന മാനിനഃ ॥ 3॥
കിം ചിത്രം അച്യുത തവ ഏതത് അശേഷബന്ധഃ
ദാസേഷു അനന്യശരണേഷു യത് ആത്മ സാത്ത്വമ് ।
യഃ അരോചയത്സഹ മൃഗൈഃ സ്വയം ഈശ്വരാണാമ്
ശ്രീമത് കിരീട തട പീഡിത പാദ പീഠഃ ॥ 4॥
തം ത്വാ അഖില ആത്മദയിത ഈശ്വരം ആശ്രിതാനാമ്
സര്വ അര്ഥദം സ്വകൃതവിത് വിസൃജേത കഃ നു ।
കഃ വാ ഭജേത് കിം അപി വിസ്മൃതയേ അനു ഭൂത്യൈ
കിം വാ ഭവേത് ന തവ പാദരജോജുഷാം നഃ ॥ 5॥
ന ഏവ ഉപയന്തി അപചിതിം കവയഃ തവ ഈശ
ബ്രഹ്മായുഷാ അപി കൃതം ഋധമുദഃ സ്മരന്തഃ ।
യഃ അന്തര്ബഹിഃ തനുഭൃതാം അശുഭം വിധുന്വന്
ആചാര്യചൈത്യവപുഷാ സ്വഗതം വ്യനക്തി ॥ 6॥
ശ്രീശുകഃ ഉവാച ।
ഇതി ഉദ്ധവേന അതി അനുരക്ത ചേതസാ
പൃഷ്ടഃ ജഗത്ക്രീഡനകഃ സ്വശക്തിഭിഃ ।
ഗൃഹീത മൂര്തിത്രയഃ ഈശ്വര ഈശ്വരഃ
ജഗാദ സപ്രേമ മനോഹരസ്മിതഃ ॥ 7॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
ഹന്ത തേ കഥയിഷ്യാമി മമ ധര്മാന് സുമങ്ഗലാമ് ।
യാന് ശ്രദ്ധയാ ആചരന് മര്ത്യഃ മൃത്യും ജയതി ദുര്ജയമ് ॥ 8॥
കുര്യാത് സര്വാണി കര്മാണി മദര്ഥം ശനകൈഃ സ്മരന് ।
മയി അര്പിത മനഃ ചിത്തഃ മത് ധര്മ ആത്മമനോരതിഃ ॥ 9॥
ദേശാന് പുണ്യാന് ആശ്രയേത മദ്ഭക്തൈഃ സാധുഭിഃ ശ്രിതാന് ।
ദേവ ആസുര മനുഷ്യേഷു മദ്ഭക്ത ആചരിതാനി ച ॥ 10॥
പൃഥക് സത്രേണ വാ മഹ്യം പര്വയാത്രാ മഹോത്സവാന് ।
കാരയേത് ഗീതനൃത്യ ആദ്യൈഃ മഹാരാജ വിഭൂതിഭിഃ ॥ 11॥
മാം ഏവ സര്വഭൂതേഷു ബഹിഃ അന്തഃ അപാവൃതമ് ।
ഈക്ഷേത ആത്മനി ച ആത്മാനം യഥാ ഖം അമല ആശയഃ ॥ 12॥
ഇതി സര്വാണി ഭൂതാനി മദ്ഭാവേന മഹാദ്യുതേ ।
സഭാജയന് മന്യമാനഃ ജ്ഞാനം കേവലം ആശ്രിതഃ ॥ 13॥
ബ്രാഹ്മണേ പുല്കസേ സ്തേനേ ബ്രഹ്മണ്യേ അര്കേ സ്ഫുലിങ്ഗകേ ।
അക്രൂരേ ക്രൂരകേ ച ഏവ സമദൃക് പണ്ഡിതഃ മതഃ ॥ 14॥
നരേഷു അഭീക്ഷ്ണം മദ്ഭാവം പുംസഃ ഭാവയതഃ അചിരാത് ।
സ്പര്ധാ അസൂയാ തിരസ്കാരാഃ സാഹങ്കാരാഃ വിയന്തി ഹി ॥ 15॥
വിസൃജ്യ സ്മയമാനാന് സ്വാന് ദൃശം വ്രീഡാം ച ദൈഹികീമ് ।
പ്രണമേത് ദണ്ഡവത് ഭൂമൌ ആശ്വ ചാണ്ഡാല ഗോ ഖരമ് ॥ 16॥
യാവത് സര്വേഷു ഭൂതേഷു മദ്ഭാവഃ ന ഉപജായതേ ।
താവത് ഏവം ഉപാസീത വാങ് മന കായ വൃത്തിഭിഃ ॥ 17॥
സര്വം ബ്രഹ്മാത്മകം തസ്യ വിദ്യയാ ആത്മ മനീഷയാ ।
പരിപശ്യന് ഉപരമേത് സര്വതഃ മുക്ത സംശയഃ ॥ 18॥
അയം ഹി സര്വകല്പാനാം സധ്രീചീനഃ മതഃ മമ ।
മദ്ഭാവഃ സര്വഭൂതേഷു മനോവാക്കായവൃത്തിഭിഃ ॥ 19॥
ന ഹി അങ്ഗ ഉപക്രമേ ധ്വംസഃ മദ്ധര്മസ്യ ഉദ്ധവ അണു അപി ।
മയാ വ്യവസിതഃ സമ്യക് നിര്ഗുണത്വാത് അനാശിഷഃ ॥ 20॥
യഃ യഃ മയി പരേ ധര്മഃ കല്പ്യതേ നിഷ്ഫലായ ചേത് ।
തത് ആയാസഃ നിരര്ഥഃ സ്യാത് ഭയാദേഃ ഇവ സത്ത്മ ॥ 21॥
ഏഷാ ബുദ്ധിമതാം ബുദ്ധിഃ മനീഷാ ച മനീഷിണാമ് ।
യത് സത്യം അനൃതേന ഇഹ മര്ത്യേന ആപ്നോതി മാ അമൃതമ് ॥ 22॥
ഏഷ തേ അഭിഹിതഃ കൃത്സ്നഃ ബ്രഹ്മവാദസ്യ സങ്ഗ്രഹഃ ।
സമാസവ്യാസവിധിനാ ദേവാനാം അപി ദുര്ഗമഃ ॥ 23॥
അഭീക്ഷ്ണശഃ തേ ഗദിതം ജ്ഞാനം വിസ്പഷ്ടയുക്തിമത് ।
ഏതത് വിജ്ഞായ മുച്യേത പുരുഷഃ നഷ്ടസംശയഃ ॥ 24॥
സുവിവിക്തം തവ പ്രശ്നം മയാ ഏതത് അപി ധാരയേത് ।
സനാതനം ബ്രഹ്മഗുഹ്യം പരം ബ്രഹ്മ അധിഗച്ഛതി ॥ 25॥
യഃ ഏതത് മമ ഭക്തേഷു സമ്പ്രദദ്യാത് സുപുഷ്കലമ് ।
തസ്യ അഹം ബ്രഹ്മദായസ്യ ദദാമി ആത്മാനം ആത്മനാ ॥ 26॥
യഃ ഏതത് സമധീയീത പവിത്രം പരമം ശുചി ।
സഃ പൂയേത അഹഃ അഹഃ മാം ജ്ഞാനദീപേന ദര്ശയന് ॥ 27॥
യഃ ഏതത് ശ്രദ്ധയാ നിത്യം അവ്യഗ്രഃ ശ്രുണുയാത് നരഃ ।
മയി ഭക്തിം പരാം കുര്വന് കര്മഭിഃ ന സഃ ബധ്യതേ ॥ 28॥
അപി ഉദ്ധവ ത്വയാ ബ്രഹ്മ സഖേ സമവധാരിതമ് ।
അപി തേ വിഗതഃ മോഹഃ ശോകഃ ച അസൌ മനോഭവഃ ॥ 29॥
ന ഏതത് ത്വയാ ദാമ്ഭികായ നാസ്തികായ ശഠായ ച ।
അശുശ്രൂഷോഃ അഭക്തായ ദുര്വിനീതായ ദീയതാമ് ॥ 30॥
ഏതൈഃ ദോഷൈഃ വിഹീനായ ബ്രഹ്മണ്യായ പ്രിയായ ച ।
സാധവേ ശുചയേ ബ്രൂയാത് ഭക്തിഃ സ്യാത് ശൂദ്ര യോഷിതാമ് ॥ 31॥
ന ഏതത് വിജ്ഞായ ജിജ്ഞാസോഃ ജ്ഞാതവ്യം അവശിഷ്യതേ ।
പീത്വാ പീയൂഷം അമൃതം പാതവ്യം ന അവശിഷ്യതേ ॥ 32॥
ജ്ഞാനേ കര്മണി യോഗേ ച വാര്തായാം ദണ്ഡധാരണേ ।
യാവാന് അര്ഥഃ നൃണാം താത താവാന് തേ അഹം ചതുര്വിധഃ ॥ 33॥
മര്ത്യഃ യദാ ത്യക്ത സമസ്തകര്മാ
നിവേദിതാത്മാ വിചികീര്ഷിതഃ മേ ।
തദാ അമൃതത്വം പ്രതിപദ്യമാനഃ
മയാ ആത്മഭൂയായ ച കല്പതേ വൈ ॥ 34॥
ശ്രീശുകഃ ഉവാച ।
സഃ ഏവം ആദര്ശിത യോഗമാര്ഗഃ
തദാ ഉത്തമ ശ്ലോകവചഃ നിശമ്യ ।
ബദ്ധ അഞ്ജലിഃ പ്രീതി ഉപരുദ്ധ കണ്ഠഃ
ന കിഞ്ചിത് ഊചേഃ അശ്രു പരിപ്ലുത അക്ഷഃ ॥ 35॥
വിഷ്ടഭ്യ ചിത്തം പ്രണയ അവഘൂര്ണമ്
ധൈര്യേണ രാജന് ബഹു മന്യമാനഃ ।
കൃതാഞ്ജലിഃ പ്രാഹ യദുപ്രവീരമ്
ശീര്ഷ്ണാ സ്പൃശന് തത് ചരണ അരവിന്ദമ് ॥ 36॥
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
വിദ്രാവിതഃ മോഹ മഹാ അന്ധകാരഃ
യഃ ആശ്രിതഃ മേ തവ സന്നിധാനാത് ।
വിഭാവസോഃ കിം നു സമീപഗസ്യ
ശീതം തമഃ ഭീഃ പ്രഭവന്തി അജ അദ്യ ॥ 37॥
പ്രത്യര്പിതഃ മേ ഭവതാ അനുകമ്പിനാ
ഭൃത്യായ വിജ്ഞാനമയഃ പ്രദീപഃ ।
ഹിത്വാ കൃതജ്ഞഃ തവ പാദമൂലമ്
കഃ അന്യത് സമീയാത് ശരണം ത്വദീയമ് ॥ 38॥
വൃക്ണഃ ച മേ സുദൃഢഃ സ്നേഹപാശഃ
ദാശാര്ഹ വൃഷ്ണി അന്ധക സാത്വതേഷു ।
പ്രസാരിതഃ സൃഷ്ടിവിവൃദ്ധയേ ത്വയാ
സ്വമായയാ ഹി ആത്മ സുബോധ ഹേതിനാ ॥ 39॥
നമഃ അസ്തു തേ മഹായോഗിന് പ്രപന്നം അനുശാധി മാമ് ।
യഥാ ത്വത് ചരണ അമ്ഭോജേ രതിഃ സ്യാത് അനപായിനീ ॥ 40॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
ഗച്ഛ ഉദ്ധവ മയാ ആദിഷ്ടഃ ബദരി ആഖ്യം മമ ആശ്രമമ് ।
തത്ര മത് പാദ തീര്ഥോദേ സ്നാന ഉപസ്പര്ശനൈഃ ശുചിഃ ॥ 41॥
ഈക്ഷയാ അലകനന്ദായാ വിധൂത അശേഷ കല്മഷഃ ।
വസാനഃ വല്കലാനി അങ്ഗ വന്യഭുക് സുഖ നിഃസ്പൃഹഃ ॥ 42॥
തിതിക്ഷൌഃ ദ്വന്ദ്വമാത്രാണാം സുശീലഃ സംയതേന്ദ്രിയഃ ।
ശാന്തഃ സമാഹിതധിയാ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംയുതഃ ॥ 43॥
മത്തഃ അനുശിക്ഷിതം യത് തേ വിവിക്തമനുഭാവയന് ।
മയി ആവേശിത വാക് ചിത്തഃ മദ്ധര്മ നിരതഃ ഭവ ।
അതിവ്രജ്യ ഗതീഃ തിസ്രഃ മാം ഏഷ്യസി തതഃ പരമ് ॥ 44॥
ശ്രീശുകഃ ഉവാച ।
സഃ ഏവം ഉക്തഃ ഹരിമേധസാ ഉദ്ധവഃ
പ്രദക്ഷിണം തം പരിസൃത്യ പാദയോഃ ।
ശിരഃ നിധായ അശ്രുകലാഭിഃ ആര്ദ്രധീഃ
ന്യഷിഞ്ചത് അദ്വന്ദ്വപരഃ അപി ഉപക്രമേ ॥ 45॥
സുദുസ്ത്യജ സ്നേഹ വിയോഗ കാതരഃ
ന ശക്നുവന് തം പരിഹാതും ആതുരഃ ।
കൃച്ഛ്രം യയൌ മൂര്ധനി ഭര്തൃപാദുകേ
ബിഭ്രന് നമസ്കൃത്യ യയൌ പുനഃ പുനഃ ॥ 46॥
തതഃ തം അന്തര്ഹൃദി സന്നിവേശ്യ
ഗതഃ മഹാഭാഗവതഃ വിശാലാമ് ।
യഥാ ഉപദിഷ്ടാം ജഗത് ഏകബന്ധുനാ
തതഃ സമാസ്ഥായ ഹരേഃ അഗാത് ഗതിമ് ॥ 47॥
യഃ ഏഅതത് ആനന്ദ സമുദ്ര സമ്ഭൃതമ്
ജ്ഞാനാമൃതം ഭാഗവതായ ഭാഷിതമ് ।
കൃഷ്ണേണ യോഗേശ്വര സേവിതാങ്ഘ്രിണാ
സച്ഛ്രദ്ധയാ ആസേവ്യ ജഗത് വിമുച്യതേ ॥ 48॥
ഭവഭയ അപഹന്തും ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസാരമ്
നിഗമകൃത് ഉപജഹേ ഭൃങ്ഗവത് വേദസാരമ് ।
അമൃതം ഉദധിതഃ ച അപായയത് ഭൃത്യവര്ഗാന്
പുരുഷം ഋഷഭം ആദ്യം കൃഷ്ണസഞ്ജ്ഞം നതഃ അസ്മി ॥ 49॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ
പരമാര്ഥപ്രാപ്തിസുഗമോപായകഥനോദ്ധവബദരികാശ്രമപ്രവേശോ
നാമ ഏകോനത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 29॥
അഥ ത്രിംശഃ അധ്യായഃ ।
രാജാ ഉവാച ।
തതഃ മഹാഭാഗവതേ ഉദ്ധവേ നിര്ഗതേ വനമ് ।
ദ്വാരവത്യാം കിം അകരോത് ഭഗവാന് ഭൂതഭാവനഃ ॥ 1॥
ബ്രഹ്മശാപ ഉപസംസൃഷ്ടേ സ്വകുലേ യാദവര്ഷഭഃ ।
പ്രേയസീം സര്വനേത്രാണാം തനും സഃ കഥം അത്യജത് ॥ 2॥
പ്രത്യാക്രഷ്ടും നയനം അബലാ യത്ര ലഗ്നം ന ശേകുഃ
കര്ണാവിഷ്ടം ന സരതി തതഃ യത് സതാം ആത്മലഗ്നമ് ।
യത് ശ്രീഃ വാചാം ജനയതി രതിം കിം നു മാനം കവീനാമ്
ദൃഷ്ട്വാ ജിഷ്ണോഃ യുധി രഥഗതം യത് ച തത് സാമ്യമ്
ഈയുഃ ॥ 3॥
ഋഷിഃ ഉവാച ।
ദിവി ഭുവി അന്തരിക്ഷേ ച മഹോത്പാതാന് സമുത്ഥിതാന് ।
ദൃഷ്ട്വാ ആസീനാന് സുധര്മായാം കൃഷ്ണഃ പ്രാഹ യദൂന് ഇദമ് ॥ 4॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
ഏതേ ഘോരാഃ മഹോത്പാതാഃ ദ്വാര്വത്യാം യമകേതവഃ ।
മുഹൂര്തം അപി ന സ്ഥേയം അത്ര നഃ യദുപുങ്ഗവാഃ ॥ 5॥
സ്ത്രിയഃ ബാലാഃ ച വൃദ്ധാഃ ച ശങ്ഖോദ്ധാരം വ്രജന്ത്വിതഃ ।
വയം പ്രഭാസം യാസ്യാമഃ യത്ര പ്രത്യക് സരസ്വതീ ॥ 6॥
തത്ര അഭിഷിച്യ ശുചയ ഉപോഷ്യ സുസമാഹിതാഃ ।
ദേവതാഃ പൂജയിഷ്യാമഃ സ്നപന ആലേപന അര്ഹണൈഃ ॥7॥
ബ്രാഹ്മണാന് തു മഹാഭാഗാന് കൃതസ്വസ്ത്യയനാ വയമ് ।
ഗോ ഭൂ ഹിരണ്യ വാസോഭിഃ ഗജ അശ്വരഥ വേശ്മഭിഃ ॥ 8॥
വിധിഃ ഏഷഃ ഹി അരിഷ്ടഘ്നഃ മങ്ഗല ആയനം ഉത്തമമ് ।
ദേവ ദ്വിജ ഗവാം പൂജാ ഭൂതേഷു പരമഃ ഭവഃ ॥ 9॥
ഇതി സര്വേ സമാകര്ണ്യ യദുവൃദ്ധാഃ മധുദ്വിഷഃ ।
തഥാ ഇതി നൌഭിഃ ഉത്തീര്യ പ്രഭാസം പ്രയയൂ രഥൈഃ ॥ 10॥
തസ്മിന് ഭഗവതാ ആദിഷ്ടം യദുദേവേന യാദവാ ।
ചക്രുഃ പരഭയാ ഭക്ത്യാ സര്വശ്രേയ ഉപബൃംഹിതമ് ॥ 11॥
തതഃ തസ്മിന് മഹാപാനം പപുഃ മൈരേയകം മധു ।
ദിഷ്ട വിഭ്രംശിത ധിയഃ യത് ദ്രവൈഃ ഭ്രശ്യതേ മതിഃ ॥ 12॥
മഹാപാന അഭിമത്താനാം വീരാണാം ദൃപ്തചേതസാമ് ।
കൃഷ്ണമായാ വിമൂഢാനാം സങ്ഘര്ഷഃ സുമഹാന് അഭൂത് ॥ 13॥
യുയുധുഃ ക്രോധസംരബ്ധാ വേലായാം ആതതായിനഃ ।
ധനുഭിഃ അസിഭിഃ മല്ലൈഃ ഗദാഭിഃ താം അരര്ഷ്ടിഭിഃ ॥ 14॥
പതത്പതാകൈ രഥകുഞ്ജരാദിഭിഃ
ഖര ഉഷ്ട്ര ഗോഭിഃ മഹിഷൈഃ നരൈഃ അപി ।
മിഥഃ സമേത്യ അശ്വതരൈഃ സുദുര്മദാ
ന്യഹന് ശരര്ദദ്ഭിഃ ഇവ ദ്വിപാ വനേ ॥ 15॥
പ്രദ്യുമ്ന സാമ്ബൌ യുധി രൂഢമത്സരൌ
അക്രൂര ഭോജൌ അനിരുദ്ധ സാത്യകീ ।
സുഭദ്ര സങ്ഗ്രാമജിതൌ സുദാരുണൌ
ഗദൌ സുമിത്രാ സുരഥൌ സമീയതുഃ ॥ 16॥
അന്യേ ച യേ വൈ നിശഠ ഉല്മുക ആദയഃ
സഹസ്രജിത് ശതജിത് ഭാനു മുഖ്യാഃ ।
അന്യോന്യം ആസാദ്യ മദാന്ധകാരിതാ
ജഘ്നുഃ മുകുന്ദേന വിമോഹിതാ ഭൃശമ് ॥ 17॥
ദാശാര്ഹ വൃഷ്ണി അന്ധക ഭോജ സാത്വതാ
മധു അര്ബുദാ മാഥുരശൂരസേനാഃ ।
വിസര്ജനാഃ കുകുരാഃ കുന്തയഃ ച
മിഥഃ തതഃ തേ അഥ വിസൃജ്യ സൌഹൃദമ് ॥ 18॥
പുത്രാഃ അയുധ്യന് പിതൃഭിഃ ഭ്രാതൃഭിഃ ച
സ്വസ്ത്രീയ ദൌഹിത്ര പിതൃവ്യമാതുലൈഃ ।
മിത്രാണി മിത്രൈഃ സുഹൃദഃ സുഹൃദ്ഭിഃ
ജ്ഞാതീംസ്ത്വഹന് ജ്ഞാതയഃ ഏവ മൂഢാഃ ॥ 19॥
ശരേഷു ക്ഷീയമാണേഷു ഭജ്യമാനേഷു ധന്വസു ।
ശസ്ത്രേഷു ക്ഷീയമാണേഷു മുഷ്ടിഭിഃ ജഹ്രുഃ ഏരകാഃ ॥ 20॥
താഃ വജ്രകല്പാഃ ഹി അഭവന് പരിഘാഃ മുഷ്ടിനാഃ ഭൃതാഃ ।
ജഘ്നുഃ ദ്വിഷഃ തൈഃ കൃഷ്ണേന വാര്യമാണാഃ തു തം ച തേ ॥ 21॥
പ്രത്യനീകം മന്യമാനാഃ ബലഭദ്രം ച മോഹിതാഃ ।
ഹന്തും കൃതധിയഃ രാജന് ആപന്നാഃ ആതതായിനഃ ॥ 22॥
അഥ തൌ അപി സങ്ക്രുദ്ധൌ ഉദ്യമ്യ കുരുനന്ദന ।
ഏരകാ മുഷ്ടി പരിഘൌ ജരന്തൌ ജഘ്നതുഃ യുധി ॥ 23॥
ബ്രഹ്മശാപ ഉപസൃഷ്ടാനാം കൃഷ്ണമായാവൃത ആത്മനാമ് ।
സ്പര്ധാക്രോധഃ ക്ഷയം നിന്യേ വൈണവഃ അഗ്നിഃ യഥാ വനമ് ॥ 24॥
ഏവം നഷ്ടേഷു സര്വേഷു കുലേഷു സ്വേഷു കേശവഃ ।
അവതാരിതഃ ഭുവഃ ഭാരഃ ഇതി മേനേ അവശേഷിതഃ ॥ 25॥
രാമഃ സമുദ്രവേലായാം യോഗം ആസ്ഥായ പൌരുഷമ് ।
തത് ത്യാജ ലോകം മാനുഷ്യം സംയോജ്യ ആത്മാനം ആത്മനി ॥ 26॥
രാമനിര്യാണം ആലോക്യ ഭഗവാന് ദേവകീസുതഃ ।
നിഷസാദ ധരോപസ്ഥേ തൂഷ്ണീം ആസാദ്യ പിപ്പലമ് ॥ 27॥
ബിഭ്രത് ചതുര്ഭുജം രൂപം ഭ്രാജിഷ്ണു പ്രഭയാ സ്വയാ ।
ദിശഃ വിതിമാരാഃ കുര്വന് വിധൂമഃ ഇവ പാവകഃ ॥ 28॥
ശ്രീവത്സാങ്കം ഘനശ്യാമം തപ്ത ഹാടക വര്ചസമ് ।
കൌശേയ അമ്ബര യുഗ്മേന പരിവീതം സുമങ്ഗലമ് ॥ 29॥
സുന്ദര സ്മിത വക്ത്ര അബ്ജം നീല കുന്തല മണ്ഡിതമ് ।
പുണ്ഡരീക അഭിരാമാക്ഷം സ്ഫുരന് മകര കുണ്ഡലമ് ॥ 30॥
കടിസൂത്ര ബ്രഹ്മസൂത്ര കിരീട കടക അങ്ഗദൈഃ ।
ഹാര നൂപുര മുദ്രാഭിഃ കൌസ്തുഭേന വിരാജിതമ് ॥ 31॥
വനമാലാ പരീതാങ്ഗം മൂര്തിമദ്ഭിഃ നിജ ആയുധൈഃ ।
കൃത്വാ ഉരൌ ദക്ഷിണേ പാദം ആസീനം പങ്കജ അരുണമ് ॥ 32॥
മുസലൌ അശേഷായഃ ഖണ്ഡകൃതേഷുഃ ലുബ്ധകഃ ജരാഃ ।
മൃഗാസ്യ ആകാരം തത് ചരണം വിവ്യാധ മൃഗശങ്കയാ ॥ 33॥
ചതുര്ഭുജം തം പുരുഷം ദൃഷ്ട്വാ സഃ കൃത കില്ബിഷഃ ।
ഭീതഃ പപാത ശിരസാ പാദയോഃ അസുരദ്വിഷഃ ॥ 34॥
അജാനതാ കൃതം ഇദം പാപേന മധുസൂദന ।
ക്ഷന്തും അര്ഹസി പാപസ്യ ഉത്തമശ്ലോകഃ മേ അനഘ ॥ 35॥
യസ്യ അനുസ്മരണം നൄണാം അജ്ഞാന ധ്വാന്ത നാശനമ് ।
വദന്തി തസ്യ തേ വിഷ്ണോ മയാ അസാധു കൃതം പ്രഭോ ॥ 36॥
തത് മാ ആശു ജഹി വൈകുണ്ഠ പാപ്മാനം മൃഗ ലുബ്ധകമ് ।
യഥാ പുനഃ അഹം തു ഏവം ന കുര്യാം സത് അതിക്രമമ് ॥ 37॥
യസ്യ ആത്മ യോഗ രചിതം ന വിദുഃ വിരിഞ്ചഃ
രുദ്ര ആദയഃ അസ്യ തനയാഃ പതയഃ ഗിരാം യേ ।
ത്വത് മായയാ പിഹിത ദൃഷ്ടയഃ ഏതത് അഞ്ജഃ
കിം തസ്യ തേ വയം അസത് ഗതയഃ ഗൃണീമഃ ॥ 38॥
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
മാ ഭൈഃ ജരേ ത്വം ഉത്തിഷ്ഠ കാമഃ ഏഷഃ കൃതഃ ഹി മേ ।
യാഹി ത്വം മത് അനുജ്ഞാതഃ സ്വര്ഗം സുകൃതിനാം പദമ് ॥ 39॥
ഇതി ആദിഷ്ടഃ ഭഗവതാ കൃഷ്ണേന ഇച്ഛാ ശരീരിണാ ।
ത്രിഃ പരിക്രമ്യ തം നത്വാ വിമാനേന ദിവം യയൌ ॥ 40॥
ദാരുകഃ കൃഷ്ണപദവീം അന്വിച്ഛന് അധിഗമ്യതാമ് ।
വായും തുലസികാമോദം ആഘ്രായ അഭിമുഖം യയൌ ॥ 41॥
തം തത്ര തിഗ്മദ്യുഭിഃ ആയുധൈഃ വൃതമ്
ഹി അശ്വത്ഥമൂലേ കൃതകേതനം പതിമ് ।
സ്നേഹപ്ലുതാത്മാ നിപപാത പാദയോ
രഥാത് അവപ്ലുത്യ സബാഷ്പലോചനഃ ॥ 42॥
അപശ്യതഃ ത്വത് ചരണ അമ്ബുജം പ്രഭോ
ദൃഷ്ടിഃ പ്രണഷ്ടാ തമസി പ്രവിഷ്ടാ ।
ദിശഃ ന ജാനേ ന ലഭേ ച ശാന്തിമ്
യഥാ നിശായം ഉഡുപേ പ്രണഷ്ടേ ॥ 43॥
ഇതി ബ്രുവതേ സൂതേ വൈ രഥഃ ഗരുഡലാഞ്ഛനഃ ।
ഖം ഉത്പപാത രാജേന്ദ്ര സാശ്വധ്വജഃ ഉദീക്ഷതഃ ॥ 44॥
തം അന്വഗച്ഛന് ദിവ്യാനി വിഷ്ണുപ്രഹരണാനി ച ।
തേന അതി വിസ്മിത ആത്മാനം സൂതം ആഹ ജനാര്ദനഃ ॥ 45॥
ഗച്ഛ ദ്വാരവതീം സൂത ജ്ഞാതീനാം നിധനം മിഥഃ ।
സങ്കര്ഷണസ്യ നിര്യാണം ബന്ധുഭ്യഃ ബ്രൂഹി മത് ദശാമ് ॥ 46॥
ദ്വാരകായാം ച ന സ്ഥേയം ഭവദ്ഭിഃ ച സ്വബന്ധുഭിഃ ।
മയാ ത്യക്താം യദുപുരീം സമുദ്രഃ പ്ലാവയിഷ്യതി ॥ 47॥
സ്വം സ്വം പരിഗ്രഹം സര്വേ ആദായ പിതരൌ ച നഃ ।
അര്ജുനേന ആവിതാഃ സര്വ ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥം ഗമിഷ്യഥ ॥ 48॥
ത്വം തു മത് ധര്മം ആസ്ഥായ ജ്ഞാനനിഷ്ഠഃ ഉപേക്ഷകഃ ।
മന്മായാ രചനാം ഏതാം വിജ്ഞായ ഉപശമം വ്രജ ॥ 49॥
ഇതി ഉക്തഃ തം പരിക്രമ്യ നമസ്കൃത്യ പുനഃ പുനഃ ।
തത് പാദൌ ശീര്ഷ്ണി ഉപാധായ ദുര്മനാഃ പ്രയയൌ പുരീമ് ॥ 50॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ യദുകുലസങ്ക്ഷയോ നാമ
ത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 30॥
അഥ ഏകത്രിംശഃ അധ്യായഃ ।
ശ്രീശുകഃ ഉവാച ।
അഥ തത്ര ആഗമത് ബ്രഹ്മാ ഭവാന്യാ ച സമം ഭവഃ ।
മഹേന്ദ്രപ്രമുഖാഃ ദേവാഃ മുനയഃ സപ്രജേശ്വരാഃ ॥ 1॥
പിതരഃ സിദ്ധഗന്ധര്വാഃ വിദ്യാധര മഹോരഗാഃ ।
ചാരണാഃ യക്ഷരക്ഷാംസി കിന്നര അപ്സരസഃ ദ്വിജാഃ ॥ 2॥
ദ്രഷ്ടുകാമാഃ ഭഗവതഃ നിര്വാണം പരമ ഉത്സുകാഃ ।
ഗായന്തഃ ച ഗൃണന്തഃ ച ശൌരേഃ കര്മാണി ജന്മ ച ॥ 3॥
വവര്ഷുഃ പുഷ്പവര്ഷാണി വിമാന ആവലിഭിഃ നഭഃ ।
കുര്വന്തഃ സങ്കുലം രാജന് ഭക്ത്യാ പരമയാ യുതാഃ ॥ 4॥
ഭഗവാന് പിതാമഹം വീക്ഷ്യ വിഭൂതിഃ ആത്മനഃ വിഭുഃ ।
സംയോജ്യ ആത്മനി ച ആത്മാനം പദ്മനേത്രേ ന്യമീലയത് ॥ 5॥
ലോകാഭിരാമാം സ്വതനും ധാരണാ ധ്യാന മങ്ഗലമ് ।
യോഗധാരണയാ ആഗ്നേയ്യാ അദഗ്ധ്വാ ധാമ ആവിശത് സ്വകമ് ॥ 6॥
ദിവി ദുന്ദുഭയഃ നേദുഃ പേതുഃ സുമനഃ ച ഖാത് ।
സത്യം ധര്മഃ ധൃതിഃ ഭൂമേഃ കീര്തിഃ ശ്രീഃ ച അനു തം വയുഃ ॥ 7॥
ദേവ ആദയഃ ബ്രഹ്മമുഖ്യാഃ ന വിശന്തം സ്വധാമനി ।
അവിജ്ഞാതഗതിം കൃഷ്ണം ദദൃശുഃ ച അതിവിസ്മിതാഃ ॥ 8॥
സൌദാമന്യാഃ യഥാ ആകാശേ യാന്ത്യാഃ ഹിത്വാ അഭ്രമണ്ഡലമ് ।
ഗതിഃ ന ലക്ഷ്യതേ മര്ത്യൈഃ തഥാ കൃഷ്ണസ്യ ദൈവതൈഃ ॥ 9॥
ബ്രഹ്മ രുദ്ര ആദയഃ തേ തു ദൃഷ്ട്വാ യോഗഗതിം ഹരേഃ ।
വിസ്മിതാഃ താം പ്രശംസന്തഃ സ്വം സ്വം ലോകം യയുഃ തദാ ॥ 10॥
രാജന് പരസ്യ തനുഭൃത് ജനനാപ്യയേഹാ
മായാവിഡമ്ബനം അവേഹി യഥാ നടസ്യ ।
സൃഷ്ട്വാ ആത്മനാ ഇദം അനുവിശ്യ വിഹൃത്യ ച അന്തേ
സംഹൃത്യ ച ആത്മ മഹിനാ ഉപരതഃ സഃ ആസ്തേ ॥ 11॥
മര്ത്യേന യഃ ഗുരുസുതം യമലോകനീതമ്
ത്വാം ച ആനയത് ശരണദഃ പരമ അസ്ത്ര ദഗ്ധമ് ।
ജിഗ്യേ അന്തക അന്തകം അപി ഈശം അസൌ അവനീശഃ
കിം സ്വാവനേ സ്വരനയന് മൃഗയും സദേഹമ് ॥ 12॥
തഥാ അപി അശേശാ സ്ഥിതി സമ്ഭവ അപി
അയേഷു അനന്യ ഹേതുഃ യത് അശേഷ ശക്തിധൃക് ।
ന ഇച്ഛത് പ്രണേതും വപുഃ അത്ര ശേഷിതമ്
മര്ത്യേന കിം സ്വസ്ഥഗതിം പ്രദര്ശയന് ॥ 13॥
യഃ ഏതാം പ്രാതഃ ഉത്ഥായ കൃഷ്ണസ്യ പദവീം പരാമ് ।
പ്രയതഃ കീര്തയേത് ഭക്ത്യാ താം ഏവ ആപ്നോതി അനുത്തമാമ് ॥ 14॥
ദാരുകഃ ദ്വാരകാം ഏത്യ വസുദേവ ഉഗ്രസേനയോഃ ।
പതിത്വാ ചരണാവസ്രൈഃ ന്യഷിഞ്ചത് കൃഷ്ണവിച്യുതഃ ॥ 15॥
കഥയാമാസ നിധനം വൃഷ്ണീനാം കൃത്സ്നശഃ നൃപ ।
തത് ശ്രുത്വാ ഉദ്വിഗ്ന ഹൃദയാഃ ജനാഃ ശോക വിമൂര്ച്ഛിതാഃ ॥ 16॥
തത്ര സ്മ ത്വരിതാ ജഗ്മുഃ കൃഷ്ണ വിശ്ലേഷ വിഹ്വലാഃ ।
വ്യസവാഃ ശേരതേ യത്ര ജ്ഞാതയഃ ഘ്നന്തഃ ആനനമ് ॥ 17॥
ദേവകീ രോഹിണീ ച ഏവ വസുദേവഃ തഥാ സുതൌ ।
കൃഷ്ണ രാമ അവപശ്യന്തഃ ശോക ആര്താഃ വിജഹുഃ സ്മൃതിമ് ॥ 18॥
പ്രാണാന് ച വിജഹുഃ തത്ര ഭഗവത് വിരഹ ആതുരാഃ ।
ഉപഗുഹ്യ പതീന് താത ചിതാം ആരുരുഹുഃ സ്ത്രിയഃ ॥ 19॥
രാമപത്ന്യഃ ച തത് ദേഹം ഉപഗുഹ്യ അഗ്നിം ആവിശന് ।
വസുദേവപത്ന്യഃ തത് ഗാത്രം പ്രദ്യുമ്ന ആദീന് ഹരേഃ സ്നുഷാഃ ।
കൃഷ്ണപത്ന്യഃ ആവിശന് അഗ്നിം രുക്മിണി ആദ്യാഃ തദാത്മികാഃ ॥ 20॥
അര്ജുനഃ പ്രേയസഃ സഖ്യുഃ കൃഷ്ണസ്യ വിരഹ ആതുരഃ ।
ആത്മാനം സാന്ത്വയാമാസ കൃഷ്ണഗീതൈഃ സദുക്തിഭിഃ ॥ 21॥
ബന്ധൂനാം നഷ്ടഗോത്രാണാം അര്ജുനഃ സാമ്പരായികമ് ।
ഹതാനാം കാരയാമാസ യഥാവത് അനുപൂര്വശഃ ॥ 22॥
ദ്വാരകാം ഹരിണാ ത്യക്താ സമുദ്രഃ അപ്ലാവയത് ക്ഷണാത് ।
വര്ജയിത്വാ മഹാരാജ ശ്രീമത് ഭഗവത് ആലയമ് ॥ 23॥
നിത്യം സന്നിഹിതഃ തത്ര ഭഗവാന് മധുസൂദനഃ ।
സ്മൃത്യാ അശേഷാ അശുഭഹരം സര്വ മങ്ഗലം അമങ്ഗലമ് ॥ 24॥
സ്ത്രീ ബാല വൃദ്ധാന് ആദായ ഹതശേഷാന് ധനഞ്ജയഃ ।
ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥം സമാവേശ്യ വജ്ര തത്ര അഭ്യഷേചയത് ॥ 25॥
ശ്രുത്വാ സുഹൃത് വധം രാജന് അര്ജുനാത് തേ പിതാമഹാഃ ।
ത്വാം തു വംശധരം കൃത്വാ ജഗ്മുഃ സര്വേ മഹാപഥമ് ॥ 26॥
യഃ ഏതത് ദേവദേവസ്യ വിഷ്ണോഃ കര്മാണി ജന്മ ച ।
കീര്തയേത് ശ്രദ്ധയാ മര്ത്യഃ സര്വപാപൈഃ പ്രമുച്യതേ ॥ 27॥
ഇത്ഥം ഹരേഃ ഭഗവതഃ രുചിര അവതാര
വീര്യാണി ബാലചരിതാനി ച ശന്തമാനി ।
അന്യത്ര ച ഇഹ ച ശ്രുതാനി ഗൃണന് മനുഷ്യഃ
ഭക്തിം പരാം പരമഹംസഗതൌ ലഭേത ॥ 28॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ മൌസലോപാഖ്യാനം നാമ
ഏകത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 31॥
॥ ഇതി ഉദ്ധവഗീതാ നാമ ഏകാദശസ്കന്ധഃ സമാപ്തഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha ekādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ me na vastutaḥ |
guṇasya māyāmūlatvāt na me mokṣaḥ na bandhanam || 1||
śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiḥ ca māyayā |
svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī || 2||
vidyā avidye mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām |
mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 3||
ekasya eva mama aṃśasya jīvasya eva mahāmate |
bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā ca tathā itaraḥ || 4||
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |
viruddhadharmiṇoḥ tāta sthitayoḥ ekadharmiṇi || 5||
suparṇau etau sadṛśau sakhāyau
yadṛcchayā etau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |
ekaḥ tayoḥ khādati pippalānnam
anyaḥ nirannaḥ api balena bhūyān || 6||
ātmānaṃ anyaṃ ca saḥ veda vidvān
apippalādaḥ na tu pippalādaḥ |
yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ
vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 7||
dehasthaḥ api na dehasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ |
adehasthaḥ api dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā || 8||
indriyaiḥ indriyārtheṣu guṇaiḥ api guṇeṣu ca |
gṛhyamāṇeṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ || 9||
daivādhīne śarīre asmin guṇabhāvyena karmaṇā |
vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyate || 10||
evaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjane |
darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu || 11||
na tathā badhyate vidvān tatra tatra ādayan guṇān |
prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ || 12||
vaiśāradyekṣayā asaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ |
pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartate || 13||
yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām |
vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dehasthaḥ api hi tat guṇaiḥ || 14||
yasya ātmā hiṃsyate hiṃsryaiḥ yena kiñcit yadṛcchayā |
arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ || 15||
na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhu asādhu vā |
vadataḥ guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ || 16||
na kuryāt na vadet kiñcit na dhyāyet sādhu asādhu vā |
ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicaret jaḍavat muniḥ || 17||
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt pare yadi |
śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhenuṃ iva rakṣataḥ || 18||
gāṃ dugdhadohāṃ asatīṃ ca bhāryām
dehaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ ca |
vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācam
hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 19||
yasyāṃ na me pāvanaṃ aṅga karma
sthitiudbhavaprāṇa nirodhanaṃ asya |
līlāvatārīpsitajanma vā syāt
bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ || 20||
evaṃ jijñāsayā apohya nānātvabhramaṃ ātmani |
upārameta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvage || 21||
yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niścalam |
mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 22||
śraddhāluḥ me kathāḥ śa‍ṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ |
gāyan anusmaran karma janma ca abhinayan muhuḥ || 23||
madarthe dharmakāmārthān ācaran madapāśrayaḥ |
labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātane || 24||
satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā |
saḥ vai me darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindate padam || 25||
uddhava uvāca |
sādhuḥ tava uttamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |
bhaktiḥ tvayi upayujyeta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā || 26||
etat me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat prabho |
praṇatāya anuraktāya prapannāya ca kathyatām || 27||
tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
avatīrṇaḥ asi bhagavan svecchāupāttapṛthak vapuḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
kṛpāluḥ akṛtadrohaḥ titikṣuḥ sarvadehinām |
satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 29||
kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuciḥ akiñcanaḥ |
anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ || 30||
apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |
amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 31||
ājñāya evaṃ guṇān doṣānmayādiṣṭān api svakān |
dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta saḥ sattamaḥ || 32||
jñātvā ajñātvā atha ye vai māṃ yāvān yaḥ ca asmi
yādṛśaḥ |
bhajanti ananyabhāvena te me bhaktatamāḥ matāḥ || 33||
malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam |
paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam || 34||
matkathāśravaṇe śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava |
sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyena ātmanivedanam || 35||
majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |
gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ || 36||
yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |
vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 37||
mama arcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya ca udyamaḥ |
udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi || 38||
sammārjana upalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |
gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 39||
amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam |
api dīpāvalokaṃ me na upayuñjyāt niveditam || 40||
yat yat iṣṭatamaṃ loke yat ca atipriyaṃ ātmanaḥ |
tat tat nivedayet mahyaṃ tat ānantyāya kalpate || 41||
sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam |
bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 42||
sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |
ātithyena tu viprāgryaḥ goṣvaṅga yavasādinā || 43||
vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |
vāyau mukhyadhiyā toye dravyaiḥ toyapuraskṛtaiḥ || 44||
sthaṇḍile mantrahṛdayaiḥ bhogaiḥ ātmānaṃ ātmani |
kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 45||
dhiṣṇyeṣu eṣu iti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan arcet samāhitaḥ || 46||
iṣṭāpūrtena māṃ evaṃ yaḥ yajeta samāhitaḥ |
labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 47||
prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinā uddhava |
na upāyaḥ vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham || 48||
atha etat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana |
sugopyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ekādaśapūjāvidhānayogo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ || 11||
atha dvādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
na rodhayati māṃ yogaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ eva ca |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 1||
vratāni yajñaḥ chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ |
yathā avarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām || 2||
satsaṅgena hi daiteyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ |
gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ cāraṇaguhyakāḥ || 3||
vidyādharāḥ manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ |
rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yuge anagha || 4||
bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ |
vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ ca atha vibhīṣaṇaḥ || 5||
sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ |
vyādhaḥ kubjā vraje gopyaḥ yajñapatnyaḥ tathā apare || 6||
te na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ |
avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ || 7||
kevalena hi bhāvena gopyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ |
ye anye mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā || 8||
yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapaḥ adhvaraiḥ |
vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api || 9||
rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte
śvāphalkinā mayi anuraktacittāḥ |
vigāḍhabhāvena na me viyoga
tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 10||
tāḥ tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ
mayā eva vṛndāvanagocareṇa |
kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ
hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ || 11||
tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha
dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam |
yathā samādhau munayaḥ abdhitoye
nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpe || 12||
matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ |
brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ || 13||
tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya codanāṃ praticodanām |
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śrotavyaṃ śrutaṃ eva ca || 14||
māṃ ekaṃ eva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadehinām |
yāhi sarvātmabhāvena mayā syāḥ hi akutobhayaḥ || 15||
uddhavaḥ uvāca |
saṃśayaḥ śruṇvataḥ vācaṃ tava yogeśvara īśvara |
na nivartataḥ ātmasthaḥ yena bhrāmyati me manaḥ || 16||
śrībhagavān uvāca |
saḥ eṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ
prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ |
manomayaṃ sūkṣmaṃ upetya rūpaṃ
mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ || 17||
yathā analaḥ khe anilabandhuḥ ūṣmā
balena dāruṇyadhimathyamānaḥ |
aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyate
tathā eva me vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī || 18||
evaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ
ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ ca |
saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ
sūtraṃ rajaḥ sattvatamovikāraḥ || 19||
ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayoniḥ
avyaktaḥ ekaḥ vayasā saḥ ādyaḥ |
viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā eva bhāti
bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 20||
yasmin idaṃ protaṃ aśeṣaṃ otaṃ
paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ |
yaḥ eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ
karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 21||
dve asya bīje śatamūlaḥ trinālaḥ
pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ |
daśa ekaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ
trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ || 22||
adanti ca ekaṃ phalaṃ asya gṛdhrā
grāmecarāḥ ekaṃ araṇyavāsāḥ |
haṃsāḥ yaḥ ekaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ
māyāmayaṃ veda saḥ veda vedam || 23||
evaṃ guru upāsanayā ekabhaktyā
vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ |
vivṛścya jīvāśayaṃ apramattaḥ
sampadya ca ātmānaṃ atha tyaja astram || 24||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
dvādaśo'dhyāyaḥ || 12||
atha trayodaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddheḥ na ca ātmanaḥ |
sattvena anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena ca eva hi || 1||
sattvāt dharmaḥ bhavet vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ |
sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartate || 2||
dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |
āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhaye hate || 3||
āgamaḥ apaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |
dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ete guṇahetavaḥ || 4||
tat tat sātvikaṃ eva eṣāṃ yat yat vṛddhāḥ pracakṣate |
nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upekṣitam || 5||
sāttvikāni eva seveta pumān sattvavivṛddhaye |
tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apohanam || 6||
veṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam |
evaṃ guṇavyatyayajaḥ dehaḥ śāmyati tat kriyaḥ || 7||
uddhavaḥ uvāca |
vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padaṃ āpadām |
tathā api bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat || 8||
śrībhagavān uvāca |
ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |
utsarpati rajaḥ ghoraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ || 9||
rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |
tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmateḥ || 10||
karoti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitendriyaḥ |
duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ || 11|
rajaḥ tamobhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |
atandritaḥ manaḥ yuñjan doṣadṛṣṭiḥ na sajjate || 12||
apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ |
anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ || 13||
etāvān yogaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ |
sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āveśyate yathā || 14||
uddhavaḥ uvāca |
yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yena rūpeṇa keśava |
yogaṃ ādiṣṭavān etat rūpaṃ icchāmi veditum || 15||
śrībhagavān uvāca |
putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ |
papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasya aikāntikīṃ gatim ||
16||
sanaka ādayaḥ ūcuḥ |
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prabho |
kathaṃ anyonyasantyāgaḥ mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 17||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pṛṣṭaḥ mahādevaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ |
dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ || 18||
saḥ māṃ acintayat devaḥ praśnapāratitīrṣayā |
tasya ahaṃ haṃsarūpeṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā || 19||
dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam |
brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā papracchuḥ kaḥ bhavān iti || 20||
iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā |
yat avocaṃ ahaṃ tebhyaḥ tat uddhava nibodha me || 21||
vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ |
kathaṃ ghaṭeta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā me kaḥ āśrayaḥ || 22||
pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |
kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vācārambhaḥ hi anarthakaḥ || 23||
manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate anyaiḥ api indriyaiḥ |
ahaṃ eva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā || 24||
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prajāḥ |
jīvasya dehaḥ ubhayaṃ guṇāḥ cetaḥ mat ātmanaḥ || 25||
guṇeṣu ca āviśat cittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasevayā |
guṇāḥ ca cittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajet || 26||
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇataḥ buddhivṛttayaḥ |
tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 27||
yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ |
mayi turye sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇacetasām || 28||
ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam |
vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 29||
yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivarteta yuktibhiḥ |
jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 30||
asattvāt ātmanaḥ anyeṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā |
gatayaḥ hetavaḥ ca asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā || 31||
yo jāgare bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān
bhuṅkte samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān |
svapne suṣuptaḥ upasaṃharate saḥ ekaḥ
smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ || 32||
evaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā
mat māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |
sañchidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa
jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim || 33||
īkṣeta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam
dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilolaṃ alātacakram |
vijñānaṃ ekaṃ urudhā iva vibhāti māyā
svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ || 34||
dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ
tūṣṇīṃ bhavet nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ |
sandṛśyate kva ca yadi idaṃ avastubuddhyā
tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtiḥ ānipātāt || 35||
dehaṃ ca naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā
siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam |
daivāt apetaṃ uta daivaśāt upetam
vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 36||
dehaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat
svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ eva sāsuḥ |
taṃ aprapañcaṃ adhirūḍhasamādhiyogaḥ
svāpnaṃ punaḥ na bhajate pratibuddhavastuḥ || 37||
mayā etat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |
jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā || 38||
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |
parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 39||
māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |
suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ || 40||
iti me chinnasandehāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ |
sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ || 41||
taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ |
pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 42||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13||
atha caturdaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |
teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta aho ekamukhyatā || 1||
bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogaḥ anapekṣitaḥ |
nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayi āviśet manaḥ || 2||
śrībhagavān uvāca |
kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasañjñitā |
mayā ādau brahmaṇe proktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ || 3||
tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā |
tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ || 4||
tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ devadānavaguhyakāḥ |
manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 5||
kindevāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ |
bahvyaḥ teṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 6||
yābhiḥ bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayaḥ tathā |
yathāprakṛti sarveṣāṃ citrāḥ vācaḥ sravanti hi || 7||
evaṃ prakṛtivaicitryāt bhidyante matayaḥ nṛṇām |
pāramparyeṇa keṣāñcit pākhaṇḍamatayaḥ apare || 8||
manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |
śreyaḥ vadanti anekāntaṃ yathākarma yathāruci || 9||
dharmaṃ eke yaśaḥ ca anye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |
anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam |
kecit yajñatapodānaṃ vratāni niyama anyamān || 10||
ādi antavantaḥ eva eṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |
duḥkha udarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śuca arpitāḥ ||
11||
mayi arpita manaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |
mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ||
12||
akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |
mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ || 13||
na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyam
na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |
na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā
mayi arpita ātmā icchati mat vinā anyat || 14||
na tathā me priyatamaḥ ātmayoniḥ na śaṅkaraḥ |
na ca saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na eva ātmā ca yathā bhavān || 15||
nirapekṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam |
anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyeyeti aṅghrireṇubhiḥ || 16||
niṣkiñcanā mayi anuraktacetasaḥ
śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ |
kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat
tat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 17||
bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitendriyaḥ |
prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyate || 18||
yathā agniḥ susamṛddha arciḥ karoti edhāṃsi bhasmasāt |
tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava enāṃsi kṛtsnaśaḥ || 19||
na sādhayati māṃ yogaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā || 20||
bhaktyā ahaṃ ekayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām |
bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt || 21||
dharmaḥ satyadayā upetaḥ vidyā vā tapasānvitā |
madbhktyāpetaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 22||
kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |
vinānanda aśrukalayā śudhyet bhaktyā vināśayaḥ || 23||
vāk gadgadā dravate yasya cittam
rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvacit ca |
vilajjaḥ udgāyati nṛtyate ca
madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti || 24||
yathā agninā hema malaṃ jahāti
dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |
ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya
madbhaktiyogena bhajati athaḥ mām || 25||
yathā yathā ātmā parimṛjyate asau
matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ |
tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam
cakṣuḥ yathā eva añjanasamprayuktam || 26||
viṣayān dhyāyataḥ cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |
māṃ anusmarataḥ cittaṃ mayi eva pravilīyate || 27||
tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |
hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam || 28||
strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān |
kṣeme viviktaḥ āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 29||
na tathā asya bhavet kleśaḥ bandhaḥ ca anyaprasaṅgataḥ |
yoṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 30||
uddhavaḥ uvāca |
yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |
dhyāyet mumukṣuḥ etat me dhyānaṃ me vaktuṃ arhasi || 31||
śrībhagavān uvāca |
samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham |
hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ || 32||
prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |
viparyayeṇa api śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 33||
hṛdi avicchinnaṃ oṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat |
prāṇena udīrya tatra atha punaḥ saṃveśayet svaram || 34||
evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ eva samabhyaset |
daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ||35||
hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhomukham |
dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 36||
karṇikāyāṃ nyaset sūryasomāgnīn uttarottaram |
vahnimadhye smaret rūpaṃ mama etat dhyānamaṅgalam || 37||
samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |
sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 38||
samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam |
hema ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 39||
śaṅkha cakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam |
nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam || 40||
dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam |
sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam || 41||
sukumāraṃ abhidhyāyet sarvāṅgeṣu manaḥ dadhat |
indriyāṇi indriyebhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ |
buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayet mayi sarvataḥ || 42||
tat sarva vyāpakaṃ cittaṃ ākṛṣya ekatra dhārayet |
na anyāni cintayet bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 43||
tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |
tat ca tyaktvā madārohaḥ na kiñcit api cintayet || 44||
evaṃ samāhitamatiḥ māṃ eva ātmānaṃ ātmani |
vicaṣṭe mayi sarvātmat jyotiḥ jyotiṣi saṃyutam || 45||
dhyānena itthaṃ sutīvreṇa yuñjataḥ yoginaḥ manaḥ |
saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ || 46||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
bhaktirahasyāvadhāraṇayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14||
atha pañcadaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ
mayi dhārayataḥ cetaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 1||
uddhavaḥ uvāca |
kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ acyuta |
kati vā siddhayaḥ brūhi yogināṃ siddhidaḥ bhavān || 2||
śrībhagavān uvāca |
siddhayaḥ aṣṭādaśa proktā dhāraṇāyogapāragaiḥ |
tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ eva guṇahetavaḥ || 3||
aṇimā mahimā mūrteḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ |
prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇaṃ īśitā || 4||
guṇeṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati |
etāḥ me siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ || 5||
anūrmimattvaṃ dehe asmin dūraśravaṇadarśanam |
manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 6||
svacchandamṛtyuḥ devānāṃ sahakrīḍānudarśanam |
yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ || 7||
trikālajñatvaṃ advandvaṃ paracittādi abhijñatā |
agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ || 8||
etāḥ ca uddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ |
yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibodha me || 9||
bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayet manaḥ |
aṇimānaṃ avāpnoti tanmātra upāsakaḥ mama || 10||
mahati ātman mayi pare yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat |
mahimānaṃ avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak || 11||
paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan |
kālasūkṣmātmatāṃ yogī laghimānaṃ avāpnuyāt || 12||
dhārayan mayi ahantattve manaḥ vaikārike akhilam |
sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 13||
mahati ātmani yaḥ sūtre dhārayet mayi mānasam |
prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate avyaktajanmanaḥ || 14||
viṣṇau tryadhi īśvare cittaṃ dhārayet kālavigrahe |
saḥ īśitvaṃ avāpnoti kṣetrakṣetrajñacodanām || 15||
nārāyaṇe turīyākhye bhagavat śabdaśabdite |
manaḥ mayi ādadhat yogī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt || 16||
nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ |
paramānandaṃ āpnoti yatra kāmaḥ avasīyate || 17||
śvetadīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi |
dhārayan śvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ || 18||
mayi ākāśa ātmani prāṇe manasā ghoṣaṃ udvahan |
tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vācaḥ śruṇoti asau || 19||
cakṣuḥ tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāraṃ api cakṣuṣi |
māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk || 20||
manaḥ mayi susaṃyojya dehaṃ tadanu vāyunā |
maddhāraṇa anubhāvena tatra ātmā yatra vai manaḥ || 21||
yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati |
tat tat bhavet manorūpaṃ madyogabalaṃ āśrayaḥ || 22||
parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayet |
piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 23||
pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu |
āropya brahmarandhreṇa brahma nītvā utsṛjet tanum || 24||
vihariṣyan surākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet |
vimānena upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 25||
yathā saṅkalpayet buddhyā yadā vā matparaḥ pumān |
mayi satye manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnute || 26||
yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān |
kutaścit na vihanyeta tasya ca ājñā yathā mama || 27||
madbhaktyā śuddhasattvasya yoginaḥ dhāraṇāvidaḥ |
tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā || 28||
agni ādibhiḥ na hanyeta muneḥ yogaṃ ayaṃ vapuḥ |
madyogaśrāntacittasya yādasāṃ udakaṃ yathā || 29||
madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ |
dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavet aparājitaḥ || 30||
upāsakasya māṃ evaṃ yogadhāraṇayā muneḥ |
siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśeṣataḥ || 31||
jitendriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ muneḥ |
maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 32||
antarāyān vadanti etāḥ yuñjataḥ yogaṃ uttamam |
mayā sampadyamānasya kālakṣepaṇahetavaḥ || 33||
janma oṣadhi tapo mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ |
yogena āpnoti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yogagatiṃ vrajet || 34||
sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hetuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ |
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 35||
ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadehinām |
yathā bhūtāni bhūteṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
siddhanirūpaṇayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15||
atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam |
sarveṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ || 1||
uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyaṃ akṛta ātmabhiḥ |
upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ || 2||
yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ |
upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tat vadasva me || 3||
gūḍhaḥ carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana |
na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 4||
yāḥ kāḥ ca bhūmau divi vai rasāyām
vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūte |
tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ te
namāmi te tīrtha pada aṅghripadmam || 5||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ etat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
yuyutsunā vinaśane sapatnaiḥ arjunena vai || 6||
jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahetukam |
tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ || 7||
saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā me pratibodhitaḥ |
abhyabhāṣata māṃ evaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 8||
ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ |
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ || 9||
ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham |
guṇānāṃ ca api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ || 10||
guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham |
sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ || 11||
hiraṇyagarbhaḥ vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt |
akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni chandasāṃ aham || 12||
indraḥ ahaṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ |
ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 13||
brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ |
devarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhenuṣu || 14||
siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām |
prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā || 15||
māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asureśvaram |
somaṃ nakṣatra oṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 16||
airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum |
tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 17||
uccaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñcanam |
yamaḥ saṃyamatāṃ ca ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ || 18||
nāgendrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgendraḥ śa‍ṛṅgidaṃṣṭriṇām |
āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha || 19||
tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham |
āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām || 20||
dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ meruḥ gahanānāṃ himālayaḥ |
vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ oṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ || 21||
purodhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ |
skandaḥ ahaṃ sarvasenānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ || 22||
yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam |
vāyu agni arka ambu vāk ātmā śucīnāṃ api ahaṃ śuciḥ || 23||
yogānāṃ ātmasaṃrodhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām |
ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 24||
strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ |
nārāyaṇaḥ munīnāṃ ca kumāraḥ brahmacāriṇām || 25||
dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣemāṇāṃ abahiḥ matiḥ |
guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham || 26||
saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau |
māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit || 27||
ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalaḥ asitaḥ |
dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān || 28||
vāsudevaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavateṣu aham |
kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ || 29||
ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakośaḥ supeśasām |
kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ||
30||
vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ |
titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham || 31||
ojaḥ sahobalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām |
sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā || 32||
viśvāvasuḥ pūrvacittiḥ gandharva apsarasāṃ aham |
bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ || 33||
apāṃ rasaḥ ca paramaḥ tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ |
prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ || 34||
brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ |
bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 35||
gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam |
āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvendriya indriyam || 36||
pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyotiḥ ahaṃ mahān |
vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |
ahaṃ etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniścayaḥ || 37||
mayā īśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā |
sarvātmanā api sarveṇa na bhāvaḥ vidyate kvacit || 38||
saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā |
na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni koṭiśaḥ || 39||
tejaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ |
vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me aṃśakaḥ || 40||
etāḥ te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ |
manovikārāḥ eva ete yathā vācā abhidhīyate || 41||
vācaṃ yaccha manaḥ yaccha prāṇāni yaccha indriyāṇi ca |
ātmānaṃ ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase adhvane || 42||
yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyacchan dhiyā yatiḥ |
tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 43||
tasmāt manaḥ vacaḥ prāṇān niyacchet mat parāyaṇaḥ |
mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vibhūtiyogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16||
atha saptadaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
varṇāśrama ācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāṃ api || 1||
yathā anuṣṭhīyamānena tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavet |
svadharmeṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi || 2||
purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |
yat tena haṃsarūpeṇa brahmaṇe abhyāttha mādhava || 3||
saḥ idānīṃ sumahatā kālena amitrakarśana |
na prāyaḥ bhavitā martyaloke prāk anuśāsitaḥ || 4||
vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya acyuta te bhuvi |
sabhāyāṃ api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 5||
kartrā avitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |
tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 6||
tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 7||
śrīśukaḥ uvāca |
itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ |
prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 8||
śrībhagavān uvāca |
dharmyaḥ eṣa tava praśnaḥ naiḥśreyasakaraḥ nṛṇām |
varṇāśrama ācāravatāṃ taṃ uddhava nibodha me || 9||
ādau kṛtayuge varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ |
kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 10||
vedaḥ praṇavaḥ eva agre dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk |
upāsate taponiṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11||
tretāmukhe mahābhāga prāṇāt me hṛdayāt trayī |
vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ || 12||
vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ |
vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmācāralakṣaṇāḥ || 13||
gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacaryaṃ hṛdaḥ mama |
vakṣaḥsthānāt vane vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 14||
varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmi anusāriṇīḥ |
āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīcaiḥ nīca uttama uttamāḥ || 15||
śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam |
madbhaktiḥ ca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 16||
tejaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ |
sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ||
17||
āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambhaḥ brahmasevanam |
atuṣṭiḥ artha upacayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 18||
śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ ca api amāyayā |
tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 19||
aśaucaṃ anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |
kāmaḥ krodhaḥ ca tarṣaḥ ca svabhāvaḥ antevasāyinām || 20||
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ akāmakrodhalobhatā |
bhūtapriyahitehā ca dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ || 21||
dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ |
vasan gurukule dāntaḥ brahma adhīyīta ca āhutaḥ || 22||
mekhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn |
jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 23||
snāna bhojana homeṣu japa uccāre ca vāgyataḥ |
na cchindyāt nakha romāṇi kakṣa upasthagatāni api || 24||
retaḥ na avariket jātu brahmavratadharaḥ svayam |
avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 25||
agni arka ācārya go vipra guru vṛddha surān śuciḥ |
samāhitaḥ upāsīta sandhye ca yatavāk japan || 26||
ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyeta karhicit |
na martyabuddhi āsūyeta sarvadevamayaḥ guruḥ || 27||
sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |
yat ca anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 28||
śuśrūṣamāṇaḥ ācāryaṃ sadā upāsīta nīcavat |
yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūre kṛtāñjaliḥ || 29||
evaṃvṛttaḥ gurukule vaset bhogavivarjitaḥ |
vidyā samāpyate yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam || 30||
yadi asau chandasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |
gurave vinyaset dehaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ || 31||
agnau gurau ātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |
apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 32||
strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelana ādikam |
prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajet || 33||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam |
tīrthasevā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ||
34||
sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana|
madbhāvaḥ sarbabhūteṣu manovākkāya saṃyamaḥ || 35||
evaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan |
madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ || 36||
atha anantaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ |
gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumoditaḥ || 37||
gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśet pravrajet vā dvija uttamaḥ |
āśramāt āśramaṃ gacchet na anyathā matparaḥ caret || 38||
gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahet ajugupsitām |
yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 39||
ijya adhyayana dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |
pratigrahaḥ adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasya eva yājanam || 40||
pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tejoyaśonudam |
anyābhyāṃ eva jīveta śilaiḥ vā doṣadṛk tayoḥ || 41||
brāhmaṇasya hi dehaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyate |
kṛcchrāya tapase ca iha pretya anantasukhāya ca || 42||
śiloñchavṛttyā parituṣṭacittaḥ
dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |
mayi arpitātmā gṛhaḥ eva tiṣṭhan
na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim || 43||
samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam |
tān uddhariṣye na cirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt || 44||
sarvāḥ samuddharet rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ |
ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān || 45||
evaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānena arkavacasā |
vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indreṇa saha modate || 46||
sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ eva āpadaṃ taret |
khaḍgena vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañcana || 47||
vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvet mṛgayayā āpadi |
caret vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 48||
śūdravṛttiṃ bhajet vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām |
kṛcchrāt muktaḥ na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 49||
veda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam |
devarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajet || 50||
yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |
dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 51||
kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumbi api |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 52||
putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ |
anudehaṃ viyanti ete svapnaḥ nidrānugaḥ yathā || 53||
itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛheṣu atithivat vasan |
na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ || 54||
karmabhiḥ gṛhaṃ edhīyaiḥ iṣṭvā māṃ eva bhaktimān |
tiṣṭhet vanaṃ vā upaviśet prajāvān vā parivrajet || 55||
yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gehe putra vittaiṣaṇa āturaḥ |
straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyate || 56||
aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ |
anāthāḥ māṃ ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 57||
evaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam |
atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśate tamaḥ || 58||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
brahmacaryagṛhasthakarmadharmanirūpaṇe saptadaśo'dhyāyaḥ ||
17||
atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya saha eva vā |
vanaḥ eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ || 1||
kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |
vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni ca || 2||
keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ |
na dhāvet apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 3||
grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |
ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ evaṃvṛttaḥ tapaścaret || 4||
agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā |
ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ eva vā || 5||
svayaṃ sañcinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam |
deśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam || 6||
vanyaiḥ carupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |
na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 7||
agnihotraṃ ca darśaḥ ca pūrṇamāsaḥ ca pūrvavat |
cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 8||
evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ dhamanisantataḥ |
māṃ tapomayaṃ ārādhya ṛṣilokāt upaiti mām || 9||
yaḥ tu etat kṛcchrataḥ cīrṇaṃ tapaḥ niḥśreyasaṃ mahat |
kāmāya alpīyase yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ || 10||
yadā asau niyame akalpaḥ jarayā jātavepathuḥ |
ātmani agnīn samāropya maccittaḥ agniṃ samāviśet || 11||
yadā karmavipākeṣu lokeṣu niraya ātmasu |
virāgaḥ jāyate samyak nyasta agniḥ pravrajet tataḥ || 12||
iṣṭvā yathā upadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvije |
agnīn svaprāṇaḥ āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 13||
viprasya vai sannyasataḥ devāḥ dārādirūpiṇaḥ |
vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param || 14||
bibhṛyāt cet muniḥ vāsaḥ kaupīna ācchādanaṃ param |
tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñcit anāpadi || 15||
dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |
satyapūtāṃ vadet vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 16||
mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk deha cetasām |
nahi ete yasya santi aṅgaḥ veṇubhiḥ na bhavet yatiḥ || 17||
bhikṣāṃ catuṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |
saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 18||
bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ |
vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjīta aśeṣaṃ āhṛtam || 19||
ekaḥ caret mahīṃ etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |
ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ || 20||
viviktakṣemaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ |
ātmānaṃ cintayet ekaṃ abhedena mayā muniḥ || 21||
anvīkṣeta ātmanaḥ bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |
bandhaḥ indriyavikṣepaḥ mokṣaḥ eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 22||
tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caret muniḥ |
viraktaḥ kṣullakāmebhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 23||
puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan caret |
puṇyadeśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm || 24||
vānaprastha āśrama padeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācaret |
saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 25||
na etat vastutayā paśyet dṛśyamānaṃ vinaśyati |
asaktacittaḥ viramet iha amutra cikīrṣitāt || 26||
yat etat ātmani jagat manovākprāṇasaṃhatam |
sarvaṃ māyā iti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smaret || 27||
jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapekṣakaḥ |
saliṅgān āśramāṃ tyaktvā caret avidhigocaraḥ || 28||
budhaḥ bālakavat krīḍet kuśalaḥ jaḍavat caret |
vadet unmattavat vidvān gocaryāṃ naigamaḥ caret || 29||
vedavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |
śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 30||
na udvijeta janāt dhīraḥ janaṃ ca udvejayet na tu |
ativādān titikṣeta na avamanyeta kañcana |
dehaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kenacit || 31||
ekaḥ eva paraḥ hi ātmā bhūteṣu ātmani avasthitaḥ |
yathā induḥ udapātreṣu bhūtāni ekātmakāni ca || 32||
alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle aśanaṃ kvacit |
labdhvā na hṛṣyet dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam || 33||
āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |
tattvaṃ vimṛśyate tena tat vijñāya vimucyate || 34||
yat ṛcchayā upapannāt annaṃ adyāt śreṣṭhaṃ uta aparam |
tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajet muniḥ || 35||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |
anyān ca niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ || 36||
nahi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā |
ādehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ sampadyate mayā || 37||
duḥkha udarkeṣu kāmeṣu jātanirvedaḥ ātmavān |
ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajet || 38||
tāvat paricaret bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |
yāvat brahma vijānīyāt māṃ eva guruṃ ādṛtaḥ || 39||
yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍa indriya sārathiḥ |
jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati || 40||
surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |
avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt ca vihīyate || 41||
bhikṣoḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ |
gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya ācāryasevanam || 42||
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ bhūtasauhṛdam |
gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 43||
iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk |
sarvabhūteṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindate acirāt || 44||
bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalokamaheśvaram |
sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ || 45||
iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ |
jñāna vijñāna sampannaḥ na cirāt samupaiti mām || 46||
varṇāśramavatāṃ dharmaḥ eṣaḥ ācāralakṣaṇaḥ |
saḥ eva madbhaktiyutaḥ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 47||
etat te abhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yat ca mām |
yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param || 48||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18||
atha ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ |
māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 1||
jñāninaḥ tu ahaṃ eva iṣṭaḥ svārthaḥ hetuḥ ca sammataḥ |
svargaḥ ca eva apavargaḥ ca na anyaḥ arthaḥ madṛte priyaḥ || 2||
jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ viduḥ mama |
jñānī priyatamaḥ ataḥ me jñānena asau bibharti mām || 3||
tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi ca |
na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 4||
tasmāt jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava |
jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 5||
jñānavijñānayajñena māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani |
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman|| 6||
tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ
māyāntarā āpatati na ādi apavargayoḥ yat |
janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ
ādi antayoḥ yat asataḥ asti tat eva madhye || 7||
uddhavaḥ uvāca |
jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā etat
vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |
ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte
tvat bhaktiyogaṃ ca mahat vimṛgyam || 8||
tāpatrayeṇa abhihatasya ghore
santapyamānasya bhavādhvanīśa |
paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri
dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt || 9||
daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile asmin
kālāhinā kṣudrasukhoḥ utarṣam |
samuddhara enaṃ kṛpayā apavargyaiḥ
vacobhiḥ āsiñca mahānubhāva || 10||
śrībhagavān uvāca |
itthaṃ etat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ naḥ anuśruṇvatām || 11||
nivṛtte bhārate yuddhe suhṛt nidhanavihvalaḥ |
śrutvā dharmān bahūn paścāt mokṣadharmān apṛcchata ||
12||
tān ahaṃ te abhidhāsyāmi devavratamukhāt śrutān |
jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān || 13||
nava ekādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai |
īkṣeta atha ekaṃ api eṣu tat jñānaṃ mama niścitam || 14||
etat eva hi vijñānaṃ na tathā ekena yena yat |
sthiti utpatti api ayān paśyet bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ||
15||
ādau ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt |
punaḥ tat pratisaṅkrāme yat śiṣyeta tat eva sat || 16||
śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ catuṣṭayam |
pramāṇeṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyate || 17||
karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñcāt amaṅgalam |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 18||
bhaktiyogaḥ purā eva uktaḥ prīyamāṇāya te anagha |
punaḥ ca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param || 19||
śraddhā amṛtakathāyāṃ me śaśvat mat anukīrtanam |
pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 20||
ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam |
madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 21||
madartheṣu aṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam |
mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 22||
madarthe artha parityāgaḥ bhogasya ca sukhasya ca |
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ || 23||
evaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivedinām |
mayi sañjāyate bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyate || 24||
yadā ātmani arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam |
dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca abhipadyate || 25||
yat arpitaṃ tat vikalpe indriyaiḥ paridhāvati |
rajasvalaṃ ca āsan niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 26||
dharmaḥ madbhaktikṛt proktaḥ jñānaṃ ca ekātmyadarśanam |
guṇeṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca aṇiṃ ādayaḥ || 27||
uddhavaḥ uvāca |
yamaḥ katividhaḥ proktaḥ niyamaḥ vā arikarśana |
kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 28||
kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ ucyate |
kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā ca dakṣiṇā ||
29||
puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ ca keśava |
kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ eva ca ||
30||
kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ ca mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ ca kaḥ |
kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham || 31||
kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ |
etān praśnān mama brūhi viparītān ca satpate || 32||
śrībhagavān uvāca |
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañcayaḥ |
āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam ||
33|
śaucaṃ japaḥ tapaḥ homaḥ śraddhā ātithyaṃ mat arcanam |
tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭiḥ ācāryasevanam || 34||
ete yamāḥ saniyamāḥ ubhayoḥ dvādaśa smṛtāḥ |
puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi || 35||
śamaḥ mat niṣṭhatā buddheḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ |
titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ || 36||
daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam |
svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 37||
ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā |
karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ ucyate || 38||
dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ |
dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 39||
bhagaḥ me aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ |
vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu || 40||
śrīḥ guṇāḥ nairapekṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ |
duḥkhaṃ kāmasukha apekṣā paṇḍitaḥ bandhamokṣavit || 41||
mūrkhaḥ deha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ |
utpathaḥ cittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ || 42||
narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhe |
gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ ucyate || 43||
daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitendriyaḥ |
guṇeṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ || 44||
etaḥ uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ |
kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ |
guṇadoṣa dṛśiḥ doṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ || 45||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadudhavasaṃvāde
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19||
atha viṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vidhiḥ ca pratiṣedhaḥ ca nigamaḥ hi īśvarasya te |
avekṣate aravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 1||
varṇāśrama vikalpaṃ ca pratiloma anulomajam |
dravya deśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ eva ca || 2||
guṇa doṣa bhidā dṛṣṭiṃ antareṇa vacaḥ tava |
niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha vidhi lakṣaṇam || 3||
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaḥ cakṣuḥ tava īśvara |
śreyaḥ tu anupalabdhe arthe sādhyasādhanayoḥ api || 4||
guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt te na hi svataḥ |
nigamena apavādaḥ ca bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ || 5||
śrībhagavān uvāca |
yogāḥ trayaḥ mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā |
jñānaṃ karma ca bhaktiḥ ca na upāyaḥ anyaḥ asti kutracit ||
6||
nirviṇṇānāṃ jñānayogaḥ nyāsināṃ iha karmasu |
teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogaḥ ti kāminām || 7||
yadṛcchayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān |
na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyogaḥ asya siddhidaḥ || 8||
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |
mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyate || 9||
svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava |
na yāti svarganarakau yadi anyatra samācaret || 10||
asmin loke vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuciḥ |
jñānaṃ viśuddhaṃ āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11||
svargiṇaḥ api etaṃ icchanti lokaṃ nirayiṇaḥ tathā |
sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam || 12||
na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |
na imaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta deha āveśāt pramādyati || 13||
etat vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |
apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam || 14||
chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |
khagaḥ svaketaṃ utsṛjya kṣemaṃ yāti hi alampaṭaḥ || 15||
ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavepathuḥ |
muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 16||
nṛdehaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham
plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |
mayā anukūlena nabhasvateritam
pumān bhavābdhiṃ na taret saḥ ātmahā || 17||
yadā ārambheṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatendriyaḥ |
abhyāsena ātmanaḥ yogī dhārayet acalaṃ manaḥ || 18||
dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam |
atandritaḥ anurodhena mārgeṇa ātmavaśaṃ nayet || 19||
manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇaḥ jitendriyaḥ |
sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayet || 20||
eṣaḥ vai paramaḥ yogaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |
hṛdayajñatvaṃ anvicchan damyasya eva arvataḥ muhuḥ || 21||
sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratiloma anulomataḥ |
bhava api ayau anudhyayet manaḥ yāvat prasīdati || 22||
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavedinaḥ |
manaḥ tyajati daurātmyaṃ cintitasya anucintayā || 23||
yama ādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |
mama arcopāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yogyaṃ smaret manaḥ || 24||
yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam |
yogena eva dahet aṃhaḥ na anyat tatra kadācana || 25||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anena niyamaḥ kṛtaḥ |
guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 26||
jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |
veda duḥkhātmakān kāmān parityāge api anīśvaraḥ || 27||
tataḥ bhajeta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniścayaḥ |
juṣamāṇaḥ ca tān kāmān duḥkha udarkān ca garhayan || 28||
proktena bhaktiyogena bhajataḥ mā asakṛt muneḥ |
kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 29||
bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante ca asya karmāṇi mayi dṛṣṭe akhila ātmani || 30||
tasmāt madbhaktiyuktasya yoginaḥ vai mat ātmanaḥ |
na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyaḥ bhavet iha || 31||
yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ ca yat |
yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itaraiḥ api || 32||
sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktaḥ labhate añjasā |
svarga apavargaṃ mat dhāma kathañcit yadi vāñchati || 33||
na kiñcit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ekāntinaḥ mama |
vāñchati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 34||
nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasaṃ analpakam |
tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 35||
na mayi ekāntabhaktānāṃ guṇadoṣa udbhavāḥ guṇāḥ |
sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paraṃ upeyuṣām || 36||
evaṃ etat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |
kṣemaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
vedatrayīvibhāgayogo nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20||
atha ekaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ etān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān |
kṣudrān kāmān calaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti te || 1||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
viparyayaḥ tu doṣaḥ syāt ubhayoḥ eṣaḥ niścayaḥ || 2||
śuddhi aśuddhī vidhīyete samāneṣu api vastuṣu |
dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubha aśubhau || 3||
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti ca anagha |
darśitaḥ ayaṃ mayā ācāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram || 4||
bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañca dhātavaḥ |
ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ || 5||
vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣu api |
dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ eteṣāṃ svārthasiddhaye || 6||
deśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama |
guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 7||
akṛṣṇasāraḥ deśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuciḥ bhavet |
kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛteriṇam || 8||
karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ eva vā |
yataḥ nivartate karma saḥ doṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ || 9||
dravyasya śuddhi aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca |
saṃskāreṇa atha kālena mahattva alpatayā athavā || 10||
śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā ca yat ātmane |
aghaṃ kurvanti hi yathā deśa avasthā anusārataḥ || 11||
dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa carmaṇām |
kāla vāyu agni mṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ || 12||
amedhyaliptaṃ yat yena gandhaṃ lepaṃ vyapohati |
bhajate prakṛtiṃ tasya tat śaucaṃ tāvat iṣyate || 13||
snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ |
mat smṛtyā ca ātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karma ācaret dvijaḥ || 14||
mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam |
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ || 15||
kvacit guṇaḥ api doṣaḥ syāt doṣaḥ api vidhinā guṇaḥ |
guṇadoṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ eva bādhate || 16||
samānakarma ācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam |
autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ || 17||
yataḥ yataḥ nivarteta vimucyeta tataḥ tataḥ |
eṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhaya apahaḥ || 18||
viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavet |
saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmāt eva kaliḥ nṝṇām || 19||
kaleḥ durviṣahaḥ krodhaḥ tamaḥ taṃ anuvartate |
tamasā grasyate puṃsaḥ cetanā vyāpinī drutam || 20||
tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate |
tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrcchitasya mṛtasya ca || 21||
viṣayābhiniveśena na ātmānaṃ veda na aparam |
vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan || 22||
phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śreyaḥ rocanaṃ param |
śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 23||
utpatti eva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca |
āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahetuṣu || 24||
na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani |
kathaṃ yuñjyāt punaḥ teṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ || 25||
evaṃ vyavasitaṃ kecit avijñāya kubuddhayaḥ |
phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñāḥ vadanti hi || 26||
kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ |
agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vindanti te || 27||
na te māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ |
ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 28||
te me mataṃ avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ |
hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ eva na codanā || 29||
hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā |
yajante devatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ || 30||
svapn upamaṃ amuṃ lokaṃ asantaṃ śravaṇapriyam |
āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik || 31||
rajaḥsattvatamoniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamojuṣaḥ |
upāsataḥ indramukhyān devādīn na tathā eva mām || 32||
iṣṭvā iha devatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahe divi |
tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ || 33||
evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām |
māninān ca atistabdhānāṃ madvārtā api na rocate || 34||
vedāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ ime |
parokṣavādāḥ ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 35||
śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇa indriya manomayam |
anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 36||
mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā |
bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣu ūrṇa iva lakṣyate || 37||
yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamate mukhāt |
ākāśāt ghoṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā || 38||
chandomayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ |
oṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ||
39||
vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiḥ catura uttaraiḥ |
anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipate svayam || 40||
gāyatrī uṣṇik anuṣṭup ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca |
triṣṭup jagatī aticchandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ || 41||
kiṃ vidhatte kiṃ ācaṣṭe kiṃ anūdya vikalpayet |
iti asyāḥ hṛdayaṃ loke na anyaḥ mat veda kaścana ||42||
māṃ vidhatte abhidhatte māṃ vikalpya apohyate tu aham |
etāvān sarvavedārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām |
māyāmātraṃ anūdya ante pratiṣidhya prasīdati || 43||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadddhavasaṃvāde
vedatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21||
atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho |
nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma || 1||
kecit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ apare pañcaviṃśatim |
sapta eke nava ṣaṭ kecit catvāri ekādaśa apare |
kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa || 2||
etāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā |
gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi || 3||
śrībhagavān uvāca |
yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā |
māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 4||
na etat evaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vacmi tat tathā |
evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayaḥ me duratyayāḥ || 5||
yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam |
prāpte śamadame api eti vādastamanu śāmyati || 6||
parasparān anupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha |
paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam || 7||
ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca |
pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 8||
paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām |
yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt || 9||
anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavedanam |
svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavet || 10||
puruṣa īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api |
tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛteḥ guṇaḥ || 11||
prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahetavaḥ || 12||
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha ucyate |
guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ eva ca || 13||
puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ |
jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava || 14||
śrotraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ |
vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ || 15||
śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ ca iti arthajātayaḥ |
gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ || 16||
sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī |
sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate || 17||
vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā |
labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt || 18||
sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca khādayaḥ |
jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ deha indriya āsavaḥ || 19||
ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān |
taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat || 20||
catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ |
jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu || 21||
saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra indriyāṇi ca |
pañcapañca eka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 22||
tadvat ṣoḍaśasaṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate |
bhūtendriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśaḥ || 23||
ekādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtendriyāṇi ca |
aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca nava iti atha || 24||
iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam |
sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśobhanam || 25||
uddhavaḥ uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau |
anyonya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ |
prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani || 26||
evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi |
chettuṃ arhasi sarvajña vacobhiḥ nayanaipuṇaiḥ || 27||
tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ |
tvaṃ eva hi ātma māyāyā gatiṃ vettha na ca aparaḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣarṣabha |
eṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ || 29||
mama aṅga māyā guṇamayī anekadhā
vikalpabuddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte |
vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ekam
atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat || 30||
dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhre
parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |
ātmā yat eṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ
svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ |
evaṃ tvak ādi śravaṇādi cakṣuḥ
jihva ādi nāsa ādi ca cittayuktam || 31||
yaḥ asau guṇakṣobhakṛtau vikāraḥ
pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ |
ahaṃ trivṛt mohavikalpahetuḥ
vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca || 32||
ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ
hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ |
vyarthaḥ api na eva uparameta puṃsāṃ
mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 33||
uddhavaḥ uvāca |
tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho |
ucca avacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca || 34||
tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ |
na hi etat prāyaśaḥ loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 35||
śrībhagavān uvāca |
manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam |
lokāt lokaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate || 36||
dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha |
udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati || 37||
viṣaya abhiniveśena na ātmānaṃ yat smaret punaḥ |
jantoḥ vai kasyacit hetoḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ || 38||
janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida |
viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanorathaḥ || 39||
svapnaṃ manorathaṃ ca itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau |
tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ ca anupaśyati || 40||
indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni |
bahiḥ antaḥ bhidāhetuḥ janaḥ asat janakṛt yathā || 41||
nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |
kālena alkṣyavegena sūkṣmatvāt tat na dṛśyate || 42||
yathā arciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ |
tathā eva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ || 43||
saḥ ayaṃ dīpaḥ arciṣāṃ yadvat srotasāṃ tat idaṃ jalam |
saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā
āyuṣām || 44||
mā svasya karmabījena jāyate saḥ api ayaṃ pumān |
mriyate vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ || 45||
niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam |
vayomadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava || 46||
etāḥ manorathamayīḥ hi anyasya uccāvacāḥ tanūḥ |
guṇasaṅgāt upādatte kvacit kaścit jahāti ca || 47||
ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumeyau bhavāpyayau |
na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ || 48||
taroḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau |
taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 49||
prakṛteḥ evaṃ ātmānaṃ avivicya abudhaḥ pumān |
tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 50||
sattvasaṅgāt ṛṣīn devān rajasā asuramānuṣān |
tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ || 51||
nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān |
evaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate || 52||
yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva |
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ || 53||
yathā manorathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā |
svapnadṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ || 54||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 55||
tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ |
ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 56||
kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā |
tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 57||
niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā evaṃ prakampitaḥ |
śreyaskāmaḥ kṛcchragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharet || 58||
uddhavaḥ uvāca |
yathā evaṃ anubuddhyeyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara |
suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam || 59||
viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī |
ṛte tvat dharmaniratān śāntāḥ te caraṇālayān || 60||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22||
atha trayoviṃśaḥ adhyāyaḥ |
bādarāyaṇiḥ uvāca |
saḥ evaṃ āśaṃsitaḥ uddhavena
bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ |
sabhājayan bṛtyavacaḥ mukundaḥ
taṃ ābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 1||
śrībhagavān uvāca |
barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ |
duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ || 2||
na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ |
yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣeṣavaḥ || 3||
kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava |
taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 4||
kenacit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ |
smaratāḥ dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 5||
avaniṣu dvijaḥ kaścit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā |
vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikopanaḥ || 6||
jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātreṇa api na arcitāḥ |
śūnya avasathaḥ ātmā api kāle kāmaiḥ anarcitaḥ || 7||
duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ |
dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācaran priyam || 8||
tasya evaṃ yakṣavittasya cyutasya ubhayalokataḥ |
dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 9||
tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida |
arthaḥ api agacchan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ || 10||
jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñcit kiñcit asyavaḥ uddhava |
daivataḥ kālataḥ kiñcit brahmabandhoḥ nṛpārthivāt || 11||
saḥ evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ |
upekṣitaḥ ca svajanaiḥ cintāṃ āpa duratyayām || 12||
tasya evaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ |
khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahān abhūt || 13||
saḥ ca āha idaṃ aho kaṣṭaṃ vṛthā ātmā me anutāpitaḥ |
na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ || 14||
prāyeṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana |
iha ca ātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 15||
yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ ye guṇināṃ guṇāḥ |
lobhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam || 16||
arthasya sādhane siddhaḥ utkarṣe rakṣaṇe vyaye |
nāśa upabhogaḥ āyāsaḥ trāsaḥ cintā bhramaḥ nṛṇām || 17||
steyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayaḥ madaḥ |
bhedaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 18||
ete pañcadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām |
tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śreyaḥ arthī dūrataḥ tyajet || 19||
bhidyante bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā |
ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve arayaḥ kṛtāḥ || 20||
arthena alpīyasā hi ete saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ |
tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ||
21||
labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām |
tat anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ||
22||
svarga apavargayoḥ dvāraṃ prāpya lokaṃ imaṃ pumān |
draviṇe kaḥ anūṣajjeta martyaḥ anarthasya dhāmani || 23||
devarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn ca bhāginaḥ |
asaṃvibhajya ca ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ || 24||
vyarthayā arthehayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam |
kuśalāḥ yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 25||
kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayā arthehayā asakṛt |
kasyacit māyayā nūnaṃ lokaḥ ayaṃ suvimohitaḥ || 26||
kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta |
mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ || 27||
nūnaṃ me bhagavān tuṣṭaḥ sarvadevamayaḥ hariḥ |
yena nītaḥ daśāṃ etāṃ nirvedaḥ ca ātmanaḥ plavaḥ || 28||
saḥ ahaṃ kalau aśeṣeṇa śoṣayihhye aṅgaṃ ātmanaḥ |
apramattaḥ akhilasvārthe yadi syāt siddhaḥ ātmani || 29||
tatra māṃ anumoderan devāḥ tribhuvaneśvarāḥ |
muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 30||
śrībhagavān uvāca |
iti abhipretya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ |
unmucya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ || 31||
saḥ cacāra mahīṃ etāṃ saṃyata ātmendriya anilaḥ |
bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat || 32||
taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ |
dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 33||
kecit triveṇuṃ jagṛhuḥ eke pātraṃ kamaṇḍalum |
pīṭhaṃ ca eke akṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana || 34||
pradāya ca punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ muneḥ |
annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭe || 35||
mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya ca mūrdhani |
yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet || 36||
tarjayanti apare vāgbhiḥ stenaḥ ayaṃ iti vādinaḥ |
badhnanti rajjvā taṃ kecit badhyatāṃ badhyatāṃ iti || 37||
kṣipanti eke avajānantaḥ eṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ |
kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ || 38||
aho eṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva |
maunena sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniścayaḥ || 39||
iti eke vihasanti enaṃ eke durvātayanti ca |
taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam || 40||
evaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat |
bhoktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata || 41||
paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ |
pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm || 42||
dvijaḥ uvāca |
na ayaṃ janaḥ me sukhaduḥkhahetuḥ
na devatātmā grahakarmakālāḥ |
manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti
saṃsāracakraṃ parivartayet yat || 43||
manaḥ guṇān vai sṛjate balīyaḥ
tataḥ ca karmāṇi vilakṣaṇāni |
śuklāni kṛṣṇāni atha lohitāni
tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti || 44||
anīhaḥ ātmā manasā samīhatā
hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvicaṣṭe |
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān
juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau || 45||
dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ ca
śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni |
sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ
paraḥ hi yogaḥ manasaḥ samādhi || 46||
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam
dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam |
asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat
dānādibhiḥ cet aparaṃ kimebhiḥ || 47||
manovaśe anye hi abhavan sma devāḥ
manaḥ ca na anyasya vaśaṃ sameti |
bhīṣmaḥ hi devaḥ sahasaḥ sahīyān
yuñjyāt vaśe taṃ saḥ hi devadevaḥ || 48||
taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavegaṃ
maruntudaṃ tat na vijitya kecit |
kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ
mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ || 49||
dehaṃ manomātraṃ imaṃ gṛhītvā
mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ |
eṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhrameṇa
durantapāre tamasi bhramanti || 50||
janaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ca atra ha bhaumayoḥ tat |
jihvāṃ kvacit sandaśati svadadbhiḥ
tat vedanāyāṃ katamāya kupyet || 51||
duḥkhasya hetuḥ yadi devatāḥ tu
kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayoḥ tat |
yat aṅgaṃ aṅgena nihanyate kvacit
krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 52||
ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahetuḥ
kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ |
na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt
krudhyeta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham || 53||
grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya te vai |
grahaiḥ grahasya eva vadanti pīḍām
krudhyeta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ || 54||
karmāḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatve |
dehaḥ tu acitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ
krudhyeta kasmai na hi karmamūlam || 55||
kālaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau |
na agneḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt
krudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 56||
na kenacit kva api kathañcana asya
dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya |
yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt
evaṃ prabuddhaḥ na bibheti bhūtaiḥ || 57||
etāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām
adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ |
ahaṃ tariṣyāmi durantapāram
tamaḥ mukunda aṅghriniṣevayā eva || 58||
śrībhagavān uvāca |
nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ
pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham |
nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt
akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām || 59||
sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ |
mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ || 60||
tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā |
mayi āveśitayā yuktaḥ etāvān yogasaṅgrahaḥ || 61||
yaḥ etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ |
dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na eva abhibhūyate || 62||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23||
atha caturviṃśo'dhyāḥ |
śrībhagavān uvāca |
atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniścitam |
yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam || 1||
āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ekaṃ eva avikalpitam |
yadā vivekanipuṇāḥ ādau kṛtayuge ayuge || 2||
tat māyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |
vāṅmanaḥ agocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat || 3||
tayoḥ ekataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |
jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyate || 4||
tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛteḥ abhavan guṇāḥ |
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatena ca || 5||
tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |
tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimohanaḥ || 6||
vaikārikaḥ taijasaḥ ca tāmasaḥ ca iti ahaṃ trivṛt |
tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ cit acit mayaḥ || 7||
arthaḥ tanmātrikāt jajñe tāmasāt indriyāṇi ca |
taijasāt devatāḥ āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 8||
mayā sañcoditāḥ bhāvāḥ sarve saṃhati akāriṇaḥ |
aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam || 9||
tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |
mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra ca ātmabhūḥ ||
10||
saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt |
lokān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā || 11||
devānāṃ okaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |
martya ādīnāṃ ca bhūḥ lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param ||
12||
adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeḥ okaḥ asṛjat prabhuḥ |
trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām || 13||
yogasya tapasaḥ ca eva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ |
mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 14||
mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat |
guṇapravāhaḥ etasmin unmajjati nimajjati || 15||
aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati |
sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 16||
yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ ca saḥ vai madhyaṃ ca tasya san |
vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ || 17||
yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurute aparam |
ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyate || 18||
prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |
sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham || 19||
sargaḥ pravartate tāvat paurva aparyeṇa nityaśaḥ |
mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam || 20||
virāṭ mayā āsādyamānaḥ lokakalpavikalpakaḥ |
pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 21||
anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |
dhānāḥ bhūmau pralīyante bhūmiḥ gandhe pralīyate || 22||
apsu pralīyante gandhaḥ āpaḥ ca svaguṇe rase |
līyate jyotiṣi rasaḥ jyotī rūpe pralīyate || 23||
rūpaṃ vāyau saḥ ca sparśe līyate saḥ api ca ambare |
ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayoniṣu || 24||
yoniḥ vaikārike saumya līyate manasi īśvare |
śabdaḥ bhūtādiṃ api eti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ || 25||
saḥ līyate mahān sveṣu guṇeṣu guṇavattamaḥ |
te avyakte sampralīyante tatkale līyate avyaye || 26||
kālaḥ māyāmaye jīve jīvaḥ ātmani mayi aje |
ātmā kevalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ || 27||
evaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ |
manasaḥ hṛdi tiṣṭheta vyomni iva arka udaye tamaḥ || 28||
eṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |
pratiloma anulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 29||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
prakṛtipuruṣasāṅkhyayogo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24||
atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavānuvāca |
guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet |
tanme puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ || 1||
samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ |
tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ || 2||
kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham |
mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ || 3||
krodhaḥ lobhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñcā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ |
śokamohau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ || 4||
sattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca anumūrvaśaḥ |
vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu || 5||
sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ |
vyavahāraḥ sannipātaḥ manomātra indriyāsubhiḥ || 6||
dharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ |
guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ || 7||
pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśrame |
svadharme ca anutiṣṭheta guṇānāṃ samitiḥ hi sā || 8||
puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ |
kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaiḥ tamasā yutam || 9||
yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ |
taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ eva vā || 10||
yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ |
taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam || 11||
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na eva me |
cittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyate || 12||
yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam |
tadā sukhena yujyeta dharmajñāna ādibhiḥ pumān || 13||
yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam |
tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 14||
yadā jayet rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam |
yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā || 15||
yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ |
dehe abhayaṃ manosaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam || 16||
vikurvan kriyayā ca adhīra nirvṛtiḥ ca cetasām |
gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ etaiḥ niśāmaya || 17||
sīdat cittaṃ vilīyeta cetasaḥ grahaṇe akṣamam |
manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya || 18||
edhamāne guṇe sattve devānāṃ balaṃ edhate |
asurāṇāṃ ca rajasi tamasi uddhava rakṣasām || 19||
sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśet |
prasvāpaṃ tamasā jantoḥ turīyaṃ triṣu santatam || 20||
uparyupari gacchanti sattvena ābrahmaṇaḥ janāḥ |
tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antaracāriṇaḥ || 21||
sattve pralīnāḥ svaḥ yānti naralokaṃ rajolayāḥ |
tamolayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ eva nirguṇāḥ || 22||
madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat |
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 23||
kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ ca yat |
prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 24||
vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ ucyate |
tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketanaṃ tu nirguṇam || 25||
sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ |
tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ || 26||
sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī |
tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 27||
pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam |
rājasaṃ ca indriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ ca ārtida aśuci || 28||
sāttvikaṃ sukhaṃ ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam |
tāmasaṃ mohadainotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 29||
dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma ca kārakāḥ |
śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ eva hi ||
30||
sarve guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ || 31||
etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ |
yena ime nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvena cittajāḥ |
bhaktiyogena manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyate || 32||
tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam |
guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ || 33||
niḥsaṅgaḥ māṃ bhajet vidvān apramattaḥ jitendriyaḥ |
rajaḥ tamaḥ ca abhijayet sattvasaṃsevayā muniḥ || 34||
sattvaṃ ca abhijayet yuktaḥ nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ |
sampadyate guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām || 35||
jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ ca āśayasambhavaiḥ |
mayā eva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ caret || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25||
atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ |
ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ||1||
guṇamayyāḥ jīvayonyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā |
guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣu avastutaḥ |
vartamānaḥ api na pumān yujyate avastubhiḥ guṇaiḥ || 2||
saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvacit |
tasya anugataḥ tamasi andhe patati andha anugāndhavat || 3||
ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhacchravāḥ |
urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 4||
tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ |
vilapan anvagāt jāye ghore tiṣṭha iti viklavaḥ || 5||
kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |
na veda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭaceatanaḥ || 6||
ailaḥ uvāca |
aho me mohavistāraḥ kāmakaṣmalacetasaḥ |
devyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ ime smṛtāḥ || 7||
na ahaṃ veda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā |
muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta || 8||
aho me ātmasammohaḥ yena ātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |
krīḍāmṛgaḥ cakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 9||
saparicchadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram |
yāntīṃ striyaṃ ca anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan || 10||
kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tejaḥ īśatvaṃ eva vā |
yaḥ anvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11||
kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |
kiṃ viviktena maunena strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam || 12||
svārthasya akovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam |
yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ go kharavat jitaḥ || 13||
sevataḥ varṣapūgāt me urvaśyaḥ adharāsavam |
na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā || 14||
puṃścalyā apahṛtaṃ cittaṃ konvanyaḥ mocituṃ prabhuḥ |
ātmārāmeśvaraṃ ṛte bhagavantaṃ adhokṣajam || 15||
bodhitasya api devyā me sūktavākyena durmateḥ |
manogataḥ mahāmohaḥ na apayāti ajitātmanaḥ || 16||
kiṃ etayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |
rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitendriyaḥ || 17||
kva ayaṃ malomasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuciḥ |
kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ || 18||
pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agneḥ śvagṛdhrayoḥ |
kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyate || 19||
tasmin kalevare amedhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |
aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 20||
tvaṅ māṃsa rudhira snāyu medo majjā asthi saṃhatau |
viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram || 21||
atha api na upasajjeta strīṣu straiṇeṣu ca arthavit |
viṣaya indriya saṃyogāt manaḥ kṣubhyati na anyathā || 22||
adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyate |
asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 23||
tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu ca indriyaiḥ |
viduṣāṃ ca api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ||
24||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ
saḥ urvaśīlokaṃ athaḥ vihāya |
ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai
upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 25||
tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjeta buddhimān |
santaḥ etasya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 26||
santaḥ anapekṣāḥ maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |
nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ || 27||
teṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgeṣu matkathāḥ |
sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham || 28||
tāḥ ye śruṇvanti gāyanti hi anumodanti ca adṛtāḥ |
matparāḥ śraddadhānāḥ ca bhaktiṃ vindanti te mayi || 29||
bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kiṃ anyat avaśiṣyate |
mayi anantaguṇe brahmaṇi ānanda anubhava ātmani || 30||
yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |
śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api eti sādhūn saṃsevataḥ tathā || 31||
nimajjya unmajjyatāṃ ghore bhavābdhau parama ayanam |
santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām || 32||
annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham |
dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ pretya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ||
33||
santaḥ diśanti cakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ |
devatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ eva ca || 34||
vaitasenaḥ tataḥ api evaṃ urvaśyā lokaniḥspṛhaḥ |
muktasaṅgaḥ mahīṃ etāṃ ātmārāmaḥ cacāra ha || 35||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26||
atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kriyāyogaṃ samācakṣva bhavat ārādhanaṃ prabho |
yasmāt tvāṃ ye yathā arcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 1||
etat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśreyasaṃ nṛṇām |
nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ ācāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ || 2||
niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyat āha bhagavān ajaḥ |
putrebhyaḥ bhṛgumukhyebhyaḥ devyai ca bhagavān bhavaḥ || 3||
etat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |
śreyasāṃ uttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 4||
etat kamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |
bhaktāya ca anuraktāya brūhi viśveśvara īśvara || 5||
śrībhagavān uvāca |
nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya ca uddhava |
saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ || 6||
vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti me trividhaḥ makhaḥ |
trayāṇāṃ īpsitena eva vidhinā māṃ samarcayet || 7||
yadā svanigamena uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |
yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibodha me || 8||
arcāyāṃ sthaṇḍile agnau vā sūrye vā apsu hṛdi dvijaḥ |
dravyeṇa bhaktiyuktaḥ arcet svaguruṃ māṃ amāyayā || 9||
pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhaye |
ubhayaiḥ api ca snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā || 10||
sandhyā upāsti ādi karmāṇi vedena acoditāni me |
pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11||
śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |
manomayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā || 12||
cala acala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |
udvāsa āvāhane na staḥ sthirāyāṃ uddhava arcane || 13||
asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhavet dvayam |
snapanaṃ tu avilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 14||
dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ |
bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena ca eva hi || 15||
snāna alaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāṃ eva tu uddhava |
sthaṇḍile tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ || 16||
sūrye ca abhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salila ādibhiḥ |
śraddhayā upāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāri api || 17||
bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na me toṣāya kalpate |
gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya ca kiṃ punaḥ || 18||
śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ |
āsīnaḥ prāk udak vā arcet arcāyāṃ atha sammukhaḥ || 19||
kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet |
kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvat upasādhayet || 20||
tat adbhiḥ devayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ eva ca |
prokṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ ca sādhayet || 21||
pādya argha ācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ |
hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā ca abhimantrayet ||
22||
piṇḍe vāyu agni saṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |
aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nāda ante siddhabhāvitām || 23||
tayā ātmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |
āvāhya arca ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayet ||
24||
pādya upasparśa arhaṇa ādīn upacārān prakalpayet |
dharmādibhiḥ ca navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama || 25||
padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākesara ujjvalam |
ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhaye || 26||
sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān |
musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ ca anupūjayet || 27||
nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca |
mahābalaṃ balaṃ ca eva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 28||
durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |
sve sve sthāne tu abhimukhān pūjayet prokṣaṇa ādibhiḥ || 29||
candana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ |
salilaiḥ snāpayet mantraiḥ nityadā vibhave sati || 30||
svarṇagharma anuvākena mahāpuruṣavidyayā |
pauruṣeṇa api sūktena sāmabhīḥ rājanādibhiḥ || 31||
vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lepanaiḥ |
alaṅkurvīta saprema madbhaktaḥ māṃ yathā ucitam || 32||
pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān |
dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt me śraddhayā arcakaḥ || 33||
guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa modakān |
saṃyāva dadhi sūpāṃ ca naivedyaṃ sati kalpayet || 34||
abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣecanam |
annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham || 35||
vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |
agniṃ ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinā uditam || 36||
paristīrya atha paryukṣet anvādhāya yathāvidhi |
prokṣaṇyā āsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 37||
taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
lasat caturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 38||
sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 39||
dhyāyan abhyarcya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni ca |
prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā ca ājyaplutaṃ haviḥ || 40||
juhuyāt mūlamantreṇa ṣoḍaśarca avadānataḥ |
dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 41||
abhyarcya atha namaskṛtya pārṣadebhyaḥ baliṃ haret |
mūlamantraṃ japet brahma smaran nārāyaṇa ātmakam || 42||
dattvā ācamanaṃ uccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |
mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayet || 42||
upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |
matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavet || 44|
stavaiḥ uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api |
stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 45||
śiraḥ mat pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |
prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt || 46||
iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram |
udvāsayet cet udvāsyaṃ jyotiḥ jyotiṣi tat punaḥ || 47||
arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra ca arcayet |
sarvabhūteṣu ātmani ca sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ || 48||
evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ |
arcan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām || 49||
madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayet dṛḍham |
puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān || 50||
pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham |
kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt || 51||
pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam |
pūjādinā brahmalokaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt || 52||
māṃ eva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |
bhaktiyogaṃ saḥ labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 53||
yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ hareta suraviprayoḥ |
vṛttiṃ saḥ jāyate viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam || 54||
kartuḥ ca sāratheḥ hetoḥ anumodituḥ eva ca |
karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27||
atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃset na garhayet |
viśvaṃ ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 1||
parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |
saḥ āśu bhraśyate svārthāt asatya abhiniveśataḥ || 2||
taijase nidrayā āpanne piṇḍasthaḥ naṣṭacetanaḥ |
māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 3||
kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat |
vācā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ eva ca || 4||
chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ |
evaṃ dehādayaḥ bhāvāḥ yacchanti āmṛtyutaḥ bhayam || 5||
ātmā eva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |
trāyate trāti viśvātmā hriyate harati īśvaraḥ || 6||
tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ |
nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani |
idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 7||
etat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |
na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 8||
pratyakṣeṇa anumānena nigamena ātmasaṃvidā |
ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicaret iha || 9||
uddhavaḥ uvāca |
na eva ātmanaḥ na dehasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ |
anātmasvadṛśoḥ īśa kasya syāt upalabhyate || 10||
ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiḥ anāvṛtaḥ |
agnivat dāruvat dehaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ || 11||
śrībhagavān uvāca |
yāvat deha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |
saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivekinaḥ || 12||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 13||
yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt |
saḥ eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 14||
śoka harṣa bhaya krodha lobha moha spṛhādayaḥ |
ahaṅkārasya dṛśyante janma mṛtyuḥ ca na ātmanaḥ || 15||
deha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ
jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ |
sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ
saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ || 16||
amūlaṃ etat bahurūpa rūpitaṃ
manovacaḥprāṇaśarīrakarma |
jñānāsinā upāsanayā śitena
chittvā muniḥ gāṃ vicarati atṛṣṇaḥ || 17||
jñānaṃ vivekaḥ nigamaḥ tapaḥ ca
pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam |
ādi antayoḥ asya yat eva kevalam
kālaḥ ca hetuḥ ca tat eva madhye || 18||
yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt
paścāt ca sarvasya hiraṇmayasya |
tat eva madhye vyavahāryamāṇam
nānāpadeśaiḥ ahaṃ asya tadvat || 19||
vijñānaṃ etat triyavastaṃ aṅga
guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ |
samanvayena vyatirekataḥ ca
yena eva turyeṇa tat eva satyam || 20||
na yat purastāt uta yat na paścāt
madhye ca tat na vyapadeśamātram |
bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadyat
tat eva tat syāt iti me manīṣā || 21||
avidyamānaḥ api avabhāsate yaḥ
vaikārikaḥ rājasasargaḥ eṣaḥ |
brahma svayañjyotiḥ ataḥ vibhāti
brahma indriya artha ātma vikāra citram || 22||
evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ
parāpavādena viśāradena |
chittvā ātmasandehaṃ upārameta
svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukebhyaḥ || 23||
na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi
devāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ |
manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam
ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam || 24||
samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ
guṇaḥ bhavet matsuviviktadhāmnaḥ |
vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam
ghanaiḥ upetaiḥ vigataiḥ raveḥ kim || 25||
yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ
gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjate |
tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ
ahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 26||
tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ
guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |
madbhaktiyogena dṛḍhena yāvat
rajaḥ nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 27||
yathā āmayaḥ asādhu cikitsitaḥ nṛṇām
punaḥ punaḥ santudati prarohan |
evaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma
kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 28||
kuyoginaḥ ye vihita antarāyaiḥ
manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ |
te prāktana abhyāsabalena bhūyaḥ
yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 29||
karoti karma kriyate ca jantuḥ
kenāpi asau coditaḥ ānipātāt |
na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api
nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā || 30||
tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam
śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam |
svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam
ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na veda || 31||
yadi sma paśyati asat indriya atha
nānā anumānena viruddhaṃ anyat |
na manyate vastutayā manīṣī
svāpnaṃ yathā utthāya tirodadhānam || 32||
pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram
ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga |
nivartate tat punaḥ īkṣayā eva
na gṛhyate na api visṛjya ātmā || 33||
yathā hi bhānoḥ udayaḥ nṛcakṣuṣām
tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhatte |
evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me
hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 34||
eṣaḥ svayañjyotiḥ ajaḥ aprameyaḥ
mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |
ekaḥ advitīyaḥ vacasāṃ virāme
yena īśitā vāk asavaḥ caranti || 35||
etāvān ātmasammohaḥ yat vikalpaḥ tu kevale |
ātman nṛte svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ||36||
yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañcavarṇaṃ abādhitam |
vyarthena api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 37||
yoginaḥ apakvayogasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ |
upasargaiḥ vihanyeta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ || 38||
yogadhāraṇayā kāṃścit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ |
tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścit upasargān vinirdahet || 39||
kāṃścit mama anudhyānena nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ |
yogeśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ || 40||
kecit dehaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |
vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 41||
na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ |
antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspateḥ || 42||
yogaṃ niṣevataḥ nityaṃ kāyaḥ cet kalpatāṃ iyāt |
tat śraddadhyāt na matimān yogaṃ utsṛjya matparaḥ || 43||
yogacaryāṃ imāṃ yogī vicaran mat vyapāśrayaḥ |
na antarāyaiḥ vihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthanirṇayo nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28||
atha ekonatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
sudustarāṃ imāṃ manye yogacaryāṃ anātmanaḥ |
yathā añjasā pumān sihyet tat me brūhi añjasā acyuta || 1||
prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yoginaḥ manaḥ |
viṣīdanti asamādhānāt manonigrahakarśitāḥ || 2||
atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam
haṃsāḥ śrayeran aravindalocana |
sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhiḥ
tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ || 3||
kiṃ citraṃ acyuta tava etat aśeṣabandhaḥ
dāseṣu ananyaśaraṇeṣu yat ātma sāttvam |
yaḥ arocayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām
śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ || 4||
taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām
sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjeta kaḥ nu |
kaḥ vā bhajet kiṃ api vismṛtaye anu bhūtyai
kiṃ vā bhavet na tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 5||
na eva upayanti apacitiṃ kavayaḥ tava īśa
brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ |
yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan
ācāryacaityavapuṣā svagataṃ vyanakti || 6||
śrīśukaḥ uvāca |
iti uddhavena ati anurakta cetasā
pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ |
gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ
jagāda saprema manoharasmitaḥ || 7||
śrībhagavān uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām |
yān śraddhayā ācaran martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam || 8||
kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |
mayi arpita manaḥ cittaḥ mat dharma ātmamanoratiḥ || 9||
deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |
deva āsura manuṣyeṣu madbhakta ācaritāni ca || 10||
pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahotsavān |
kārayet gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ || 11||
māṃ eva sarvabhūteṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam |
īkṣeta ātmani ca ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ || 12||
iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute |
sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kevalaṃ āśritaḥ || 13||
brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye arke sphuliṅgake |
akrūre krūrake ca eva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ || 14||
nareṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ acirāt |
spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi || 15||
visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |
praṇamet daṇḍavat bhūmau āśva cāṇḍāla go kharam || 16||
yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvaḥ na upajāyate |
tāvat evaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ || 17||
sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā |
paripaśyan uparamet sarvataḥ mukta saṃśayaḥ || 18||
ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīnaḥ mataḥ mama |
madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 19||
na hi aṅga upakrame dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api |
mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ || 20||
yaḥ yaḥ mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |
tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādeḥ iva sattma || 21||
eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |
yat satyaṃ anṛtena iha martyena āpnoti mā amṛtam || 22||
eṣa te abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ |
samāsavyāsavidhinā devānāṃ api durgamaḥ || 23||
abhīkṣṇaśaḥ te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |
etat vijñāya mucyeta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ || 24||
suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā etat api dhārayet |
sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigacchati || 25||
yaḥ etat mama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |
tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā || 26||
yaḥ etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |
saḥ pūyeta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpena darśayan || 27||
yaḥ etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ |
mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyate || 28||
api uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |
api te vigataḥ mohaḥ śokaḥ ca asau manobhavaḥ || 29||
na etat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |
aśuśrūṣoḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām || 30||
etaiḥ doṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |
sādhave śucaye brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yoṣitām || 31||
na etat vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |
pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyate || 32||
jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |
yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān te ahaṃ caturvidhaḥ || 33||
martyaḥ yadā tyakta samastakarmā
niveditātmā vicikīrṣitaḥ me |
tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ
mayā ātmabhūyāya ca kalpate vai || 34||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ ādarśita yogamārgaḥ
tadā uttama ślokavacaḥ niśamya |
baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ
na kiñcit ūceḥ aśru paripluta akṣaḥ || 35||
viṣṭabhya cittaṃ praṇaya avaghūrṇam
dhairyeṇa rājan bahu manyamānaḥ |
kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram
śīrṣṇā spṛśan tat caraṇa aravindam || 36||
uddhavaḥ uvāca |
vidrāvitaḥ moha mahā andhakāraḥ
yaḥ āśritaḥ me tava sannidhānāt |
vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya
śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya || 37||
pratyarpitaḥ me bhavatā anukampinā
bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |
hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam
kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam || 38||
vṛkṇaḥ ca me sudṛḍhaḥ snehapāśaḥ
dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvateṣu |
prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā
svamāyayā hi ātma subodha hetinā || 39||
namaḥ astu te mahāyogin prapannaṃ anuśādhi mām |
yathā tvat caraṇa ambhoje ratiḥ syāt anapāyinī || 40||
śrībhagavān uvāca |
gaccha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam |
tatra mat pāda tīrthode snāna upasparśanaiḥ śuciḥ || 41||
īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśeṣa kalmaṣaḥ |
vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ || 42||
titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |
śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 43||
mattaḥ anuśikṣitaṃ yat te viviktamanubhāvayan |
mayi āveśita vāk cittaḥ maddharma nirataḥ bhava |
ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ eṣyasi tataḥ param || 44||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ uktaḥ harimedhasā uddhavaḥ
pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |
śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ
nyaṣiñcat advandvaparaḥ api upakrame || 45||
sudustyaja sneha viyoga kātaraḥ
na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ |
kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke
bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 46||
tataḥ taṃ antarhṛdi sanniveśya
gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām |
yathā upadiṣṭāṃ jagat ekabandhunā
tataḥ samāsthāya hareḥ agāt gatim || 47||
yaḥ eatat ānanda samudra sambhṛtam
jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |
kṛṣṇeṇa yogeśvara sevitāṅghriṇā
sacchraddhayā āsevya jagat vimucyate || 48||
bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram
nigamakṛt upajahe bhṛṅgavat vedasāram |
amṛtaṃ udadhitaḥ ca apāyayat bhṛtyavargān
puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthaprāptisugamopāyakathanoddhavabadarikāśramapraveśo
nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29||
atha triṃśaḥ adhyāyaḥ |
rājā uvāca |
tataḥ mahābhāgavate uddhave nirgate vanam |
dvāravatyāṃ kiṃ akarot bhagavān bhūtabhāvanaḥ || 1||
brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ |
preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat || 2||
pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ
karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam |
yat śrīḥ vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām
dṛṣṭvā jiṣṇoḥ yudhi rathagataṃ yat ca tat sāmyam
īyuḥ || 3||
ṛṣiḥ uvāca |
divi bhuvi antarikṣe ca mahotpātān samutthitān |
dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam || 4||
śrībhagavān uvāca |
ete ghorāḥ mahotpātāḥ dvārvatyāṃ yamaketavaḥ |
muhūrtaṃ api na stheyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ || 5||
striyaḥ bālāḥ ca vṛddhāḥ ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ |
vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī || 6||
tatra abhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ |
devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālepana arhaṇaiḥ ||7||
brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam |
go bhū hiraṇya vāsobhiḥ gaja aśvaratha veśmabhiḥ || 8||
vidhiḥ eṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam |
deva dvija gavāṃ pūjā bhūteṣu paramaḥ bhavaḥ || 9||
iti sarve samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ |
tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ || 10||
tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudevena yādavā |
cakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśreya upabṛṃhitam || 11||
tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ maireyakaṃ madhu |
diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyate matiḥ || 12||
mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām |
kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt || 13||
yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāṃ ātatāyinaḥ |
dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ || 14||
patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ
khara uṣṭra gobhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api |
mithaḥ sametya aśvataraiḥ sudurmadā
nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vane || 15||
pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau
akrūra bhojau aniruddha sātyakī |
subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau
gadau sumitrā surathau samīyatuḥ || 16||
anye ca ye vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ
sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ |
anyonyaṃ āsādya madāndhakāritā
jaghnuḥ mukundena vimohitā bhṛśam || 17||
dāśārha vṛṣṇi andhaka bhoja sātvatā
madhu arbudā māthuraśūrasenāḥ |
visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ ca
mithaḥ tataḥ te atha visṛjya sauhṛdam || 18||
putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ ca
svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ |
mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ
jñātīṃstvahan jñātayaḥ eva mūḍhāḥ || 19||
śareṣu kṣīyamāṇeṣu bhajyamāneṣu dhanvasu |
śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ erakāḥ || 20||
tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ |
jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāḥ tu taṃ ca te || 21||
pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ ca mohitāḥ |
hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ || 22||
atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana |
erakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi || 23||
brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām |
spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam || 24||
evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ |
avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mene avaśeṣitaḥ || 25||
rāmaḥ samudravelāyāṃ yogaṃ āsthāya pauruṣam |
tat tyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojya ātmānaṃ ātmani || 26||
rāmaniryāṇaṃ ālokya bhagavān devakīsutaḥ |
niṣasāda dharopasthe tūṣṇīṃ āsādya pippalam || 27||
bibhrat caturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā |
diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ || 28||
śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varcasam |
kauśeya ambara yugmena parivītaṃ sumaṅgalam || 29||
sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam |
puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam || 30||
kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ |
hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhena virājitam || 31||
vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ |
kṛtvā urau dakṣiṇe pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam || 32||
musalau aśeṣāyaḥ khaṇḍakṛteṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ |
mṛgāsya ākāraṃ tat caraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā || 33||
caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ |
bhītaḥ papāta śirasā pādayoḥ asuradviṣaḥ || 34||
ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpena madhusūdana |
kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślokaḥ me anagha || 35||
yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam |
vadanti tasya te viṣṇo mayā asādhu kṛtaṃ prabho || 36||
tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam |
yathā punaḥ ahaṃ tu evaṃ na kuryāṃ sat atikramam || 37||
yasya ātma yoga racitaṃ na viduḥ viriñcaḥ
rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ ye |
tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ etat añjaḥ
kiṃ tasya te vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ || 38||
śrībhagavān uvāca |
mā bhaiḥ jare tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ eṣaḥ kṛtaḥ hi me |
yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam || 39||
iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇena icchā śarīriṇā |
triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau || 40||
dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvicchan adhigamyatām |
vāyuṃ tulasikāmodaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau || 41||
taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam
hi aśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim |
snehaplutātmā nipapāta pādayo
rathāt avaplutya sabāṣpalocanaḥ || 42||
apaśyataḥ tvat caraṇa ambujaṃ prabho
dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā |
diśaḥ na jāne na labhe ca śāntim
yathā niśāyaṃ uḍupe praṇaṣṭe || 43||
iti bruvate sūte vai rathaḥ garuḍalāñchanaḥ |
khaṃ utpapāta rājendra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ || 44||
taṃ anvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca |
tena ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ || 45||
gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ |
saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām || 46||
dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiḥ ca svabandhubhiḥ |
mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 47||
svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ |
arjunena āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha || 48||
tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upekṣakaḥ |
manmāyā racanāṃ etāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja || 49||
iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ |
tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm || 50||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe yadukulasaṅkṣayo nāma
triṃśo'dhyāyaḥ || 30||
atha ekatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrīśukaḥ uvāca |
atha tatra āgamat brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ |
mahendrapramukhāḥ devāḥ munayaḥ saprajeśvarāḥ || 1||
pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahoragāḥ |
cāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ || 2||
draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ |
gāyantaḥ ca gṛṇantaḥ ca śaureḥ karmāṇi janma ca || 3||
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ |
kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ || 4||
bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ |
saṃyojya ātmani ca ātmānaṃ padmanetre nyamīlayat || 5||
lokābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam |
yogadhāraṇayā āgneyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam || 6||
divi dundubhayaḥ neduḥ petuḥ sumanaḥ ca khāt |
satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmeḥ kīrtiḥ śrīḥ ca anu taṃ vayuḥ || 7||
deva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani |
avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ ca ativismitāḥ || 8||
saudāmanyāḥ yathā ākāśe yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam |
gatiḥ na lakṣyate martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ || 9||
brahma rudra ādayaḥ te tu dṛṣṭvā yogagatiṃ hareḥ |
vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayuḥ tadā || 10||
rājan parasya tanubhṛt jananāpyayehā
māyāviḍambanaṃ avehi yathā naṭasya |
sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya ca ante
saṃhṛtya ca ātma mahinā uparataḥ saḥ āste || 11||
martyena yaḥ gurusutaṃ yamalokanītam
tvāṃ ca ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham |
jigye antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ
kiṃ svāvane svaranayan mṛgayuṃ sadeham || 12||
tathā api aśeśā sthiti sambhava api
ayeṣu ananya hetuḥ yat aśeṣa śaktidhṛk |
na icchat praṇetuṃ vapuḥ atra śeṣitam
martyena kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan || 13||
yaḥ etāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām |
prayataḥ kīrtayet bhaktyā tāṃ eva āpnoti anuttamām || 14||
dārukaḥ dvārakāṃ etya vasudeva ugrasenayoḥ |
patitvā caraṇāvasraiḥ nyaṣiñcat kṛṣṇavicyutaḥ || 15||
kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa |
tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śoka vimūrcchitāḥ || 16||
tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viśleṣa vihvalāḥ |
vyasavāḥ śerate yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam || 17||
devakī rohiṇī ca eva vasudevaḥ tathā sutau |
kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śoka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim || 18||
prāṇān ca vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ |
upaguhya patīn tāta citāṃ āruruhuḥ striyaḥ || 19||
rāmapatnyaḥ ca tat dehaṃ upaguhya agniṃ āviśan |
vasudevapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn hareḥ snuṣāḥ |
kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ || 20||
arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ |
ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ || 21||
bandhūnāṃ naṣṭagotrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam |
hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ || 22||
dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt |
varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam || 23||
nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ |
smṛtyā aśeṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam || 24||
strī bāla vṛddhān ādāya hataśeṣān dhanañjayaḥ |
indraprasthaṃ samāveśya vajra tatra abhyaṣecayat || 25||
śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt te pitāmahāḥ |
tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahāpatham || 26||
yaḥ etat devadevasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca |
kīrtayet śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 27||
itthaṃ hareḥ bhagavataḥ rucira avatāra
vīryāṇi bālacaritāni ca śantamāni |
anyatra ca iha ca śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ
bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labheta || 28||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe mausalopākhyānaṃ nāma
ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31||
|| iti uddhavagītā nāma ekādaśaskandhaḥ samāptaḥ ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever