Shrimadbhagavadgita Mulam - Dvitiyo'dhyayah

ॐ

ശ്രീമദ്ഭഗവദ്ഗീതാ മൂലമ് - ദ്വിതീയോഽധ്യായഃ

Gita Vyasa Malayalam

ഓം ശ്രീ പരമാത്മനേ നമഃ

അഥ ദ്വിതീയോഽധ്യായഃ ।

സാങ്ഖ്യയോഗഃ

സഞ്ജയ ഉവാച

തം തഥാ കൃപയാവിഷ്ടമശ്രുപൂര്ണാകുലേക്ഷണമ് ।

വിഷീദന്തമിദം വാക്യമുവാച മധുസൂദനഃ ॥ 1 ॥

ശ്രീഭഗവാനുവാച

കുതസ്ത്വാ കശ്മലമിദം വിഷമേ സമുപസ്ഥിതമ് ।

അനാര്യജുഷ്ടമസ്വര്ഗ്യമകീര്തികരമര്ജുന ॥ 2 ॥

ക്ലൈബ്യം മാ സ്മ ഗമഃ പാര്ഥ നൈതത്ത്വയ്യുപപദ്യതേ ।

ക്ഷുദ്രം ഹൃദയദൌര്ബല്യം ത്യക്ത്വോത്തിഷ്ഠ പരന്തപ ॥ 3 ॥

അര്ജുന ഉവാച

കഥം ഭീഷ്മമഹം സാങ്ഖ്യേ ദ്രോണം ച മധുസൂദന ।

ഇഷുഭിഃ പ്രതിയോത്സ്യാമി പൂജാര്ഹാവരിസൂദന ॥ 4 ॥

ഗുരൂനഹത്വാ ഹി മഹാനുഭാവാന്ശ്രേയോ ഭോക്തും ഭൈക്ഷ്യമപീഹ ലോകേ ।

ഹത്വാര്ഥകാമാംസ്തു ഗുരുനിഹൈവ ഭുഞ്ജീയ ഭോഗാനഽരുധിരപ്രദിഗ്ധാന് ॥ 5 ॥

ന ചൈതദ്വിദ്മഃ കതരന്നോ ഗരീയോ യദ്വാ ജയേമ യദി വാ നോ ജയേയുഃ।

യാനേവ ഹത്വാ ന ജിജീവിഷാമസ്തേഽവസ്ഥിതാഃ പ്രമുഖേ ധാര്തരാഷ്ട്രാഃ ॥ 6 ॥

കാര്പണ്യദോഷോപഹതസ്വഭാവഃ പൃച്ഛാമി ത്വാം ധര്മസമ്മൂഢചേതാഃ।

യച്ഛ്രേയഃ സ്യാന്നിശ്ചിതം ബ്രൂഹി തന്മേ ശിഷ്യസ്തേഽഹം ശാധി മാം ത്വാം പ്രപന്നമ് ॥ 7 ॥

ന ഹി പ്രപശ്യാമി മമാപനുദ്യാദ്യച്ഛോകമുച്ഛോഷണമിന്ദ്രിയാണാമ്।

അവാപ്യ ഭൂമാവസപത്നമൃദ്ധം രാജ്യം സുരാണാമപി ചാധിപത്യമ് ॥ 8 ॥

സഞ്ജയ ഉവാച

ഏവമുക്ത്വാ ഹൃഷീകേശം ഗുഡാകേശഃ പരന്തപ ।

ന യോത്സ്യ ഇതി ഗോവിന്ദമുക്ത്വാ തൂഷ്ണീം ബഭൂവ ഹ ॥ 9 ॥

തമുവാച ഹൃഷീകേശഃ പ്രഹസന്നിവ ഭാരത ।

സേനയോരുഭയോര്മധ്യേ വിഷീദന്തമിദം വചഃ ॥ 10 ॥

ശ്രീഭഗവാനുവാച ।

അശോച്യാനന്വശോചസ്ത്വം പ്രജ്ഞാവാദാംശ്ച ഭാഷസേ ।

ഗതാസൂനഗതാസൂംശ്ച നാനുശോചന്തി പണ്ഡിതാഃ ॥ 11 ॥

ന ത്വേവാഹം ജാതു നാസം ന ത്വം നേമേ ജനാധിപാഃ ।

ന ചൈവ ന ഭവിഷ്യാമഃ സര്വേ വയമതഃ പരമ് ॥ 12 ॥

ദേഹിനോഽസ്മിന്യഥാ ദേഹേ കൌമാരം യൌവനം ജരാ ।

തഥാ ദേഹാന്തരപ്രാപ്തിര്ധീരസ്തത്ര ന മുഹ്യതി ॥ 13 ॥

മാത്രാസ്പര്ശാസ്തു കൌന്തേയ ശീതോഷ്ണസുഖദുഃഖദാഃ ।

ആഗമാപായിനോഽനിത്യാസ്താംസ്തിതിക്ഷസ്വ ഭാരത ॥ 14 ॥

യം ഹി ന വ്യഥയന്ത്യേതേ പുരുഷം പുരുഷര്ഷഭ ।

സമദുഃഖസുഖം ധീരം സോഽമൃതത്വായ കല്പതേ ॥ 15 ॥

നാസതോ വിദ്യതേ ഭാവോ നാഭാവോ വിദ്യതേ സതഃ ।

ഉഭയോരപി ദൃഷ്ടോഽന്തസ്ത്വനയോസ്തത്ത്വദര്ശിഭിഃ ॥ 16 ॥

അവിനാശി തു തദ്വിദ്ധി യേന സര്വമിദം തതമ് ।

വിനാശമവ്യയസ്യാസ്യ ന കശ്ചിത്കര്തുമര്ഹതി ॥ 17 ॥

അന്തവന്ത ഇമേ ദേഹാ നിത്യസ്യോക്താഃ ശരീരിണഃ ।

അനാശിനോഽപ്രമേയസ്യ തസ്മാദ്യുധ്യസ്വ ഭാരത ॥ 18 ॥

യ ഏനം വേത്തി ഹന്താരം യശ്ചൈനം മന്യതേ ഹതമ് ।

ഉഭൌ തൌ ന വിജാനീതോ നായം ഹന്തി ന ഹന്യതേ ॥ 19 ॥

ന ജായതേ മ്രിയതേ വാ കദാചിന്നായം ഭൂത്വാ ഭവിതാ വാ ന ഭൂയഃ।

അജോ നിത്യഃ ശാശ്വതോഽയം പുരാണോ ന ഹന്യതേ ഹന്യമാനേ ശരീരേ ॥ 20 ॥

വേദാവിനാശിനം നിത്യം യ ഏനമജമവ്യയമ് ।

അഥം സ പുരുഷഃ പാര്ഥ കം ഘാതയതി ഹന്തി കമ് ॥ 21॥

വാസാംസി ജീര്ണാനി യഥാ വിഹായ നവാനി ഗൃഹ്ണാതി നരോ¶അണി।

തഥാ ശരീരാണി വിഹായ ജീര്ണാന്യന്യാനി സംയാതി നവാനി ദേഹീ ॥ 22 ॥

നൈനം ഛിന്ദന്തി ശസ്ത്രാണി നൈനം ദഹതി പാവകഃ ।

ന ചൈനം ക്ലേദയന്ത്യാപോ ന ശോഷയതി മാരുതഃ ॥ 23 ॥

അച്ഛേദ്യോഽയമദാഹ്യോഽയമക്ലേദ്യോഽശോഷ്യ ഏവ ച ।

നിത്യഃ സര്വഗതഃ സ്ഥാണുരചലോഽയം സനാതനഃ ॥ 24 ॥

അവ്യക്തോഽയമചിന്ത്യോഽയമവികാര്യോഽയമുച്യതേ ।

തസ്മാദേവം വിദിത്വൈനം നാനുശോചിതുമര്ഹസി ॥ 25 ॥

അഥ ചൈനം നിത്യജാതം നിത്യം വാ മന്യസേ മൃതമ് ।

തഥാപി ത്വം മഹാബാഹോ നൈവം ശോചിതുമര്ഹസി ॥ 26 ॥

ജാതസ്യ ഹി ധ്രുവോ മൃത്യുര്ധ്രുവം ജന്മ മൃതസ്യ ച ।

തസ്മാദപരിഹാര്യേഽര്ഥേ ന ത്വം ശോചിതുമര്ഹസി ॥ 27 ॥

അവ്യക്താദീനി ഭൂതാനി വ്യക്തമധ്യാനി ഭാരത ।

അവ്യക്തനിധനാന്യേവ തത്ര കാ പരിദേവനാ ॥ 28 ॥

ആശ്ചര്യവത്പശ്യതി കശ്ചിദേനമാശ്ചര്യവദ്വദതി തഥൈവ ചാന്യഃ।

ആശ്ചര്യവച്ചൈനമന്യഃ ശൃണോതി ശ്രുത്വാപ്യേനം വേദ ന ചൈവ കശ്ചിത് ॥ 29 ॥

ദേഹീ നിത്യമവധ്യോഽയം ദേഹേ സര്വസ്യ ഭാരത ।

തസ്മാത്സര്വാണി ഭൂതാനി ന ത്വം ശോചിതുമര്ഹസി ॥ 30 ॥

സ്വധര്മമപി ചാവേക്ഷ്യ ന വികമ്പിതുമര്ഹസി ।

ധര്മ്യാദ്ധി യുദ്ധാച്ഛ്രേയോഽന്യത്ക്ഷത്രിയസ്യ ന വിദ്യതേ ॥ 31 ॥

യദൃച്ഛയാ ചോപപന്നം സ്വര്ഗദ്വാരമപാവൃതമ് ।

സുഖിനഃ ക്ഷത്രിയാഃ പാര്ഥ ലഭന്തേ യുദ്ധമീദൃശമ് ॥ 32 ॥

അഥ ചേത്ത്വമിമം ധര്മ്യം സങ്ഗ്രാമം ന കരിഷ്യസി ।

തതഃ സ്വധര്മം കീര്തിം ച ഹിത്വാ പാപമവാപ്സ്യസി ॥ 33 ॥

അകീര്തിം ചാപി ഭൂതാനി കഥയിഷ്യന്തി തേഽവ്യയാമ് ।

സമ്ഭാവിതസ്യ ചാകീര്തിര്മരണാദതിരിച്യതേ ॥ 34 ॥

ഭയാദ്രണാദുപരതം മംസ്യന്തേ ത്വാം മഹാരഥാഃ ।

യേഷാം ച ത്വം ബഹുമതോ ഭൂത്വാ യാസ്യസി ലാഘവമ് ॥ 35 ॥

അവാച്യവാദാംശ്ച ബഹൂന്വദിഷ്യന്തി തവാഹിതാഃ ।

നിന്ദന്തസ്തവ സാമര്ഥ്യം തതോ ദുഃഖതരം നു കിമ് ॥ 36 ॥

ഹതോ വാ പ്രാപ്സ്യസി സ്വര്ഗം ജിത്വാ വാ ഭോക്ഷ്യസേ മഹീമ് ।

തസ്മാദുത്തിഷ്ഠ കൌന്തേയ യുദ്ധായ കൃതനിശ്ചയഃ ॥ 37 ॥

സുഖദുഃഖേ സമേ കൃത്വാ ലാഭാലാഭൌ ജയാജയൌ ।

തതോ യുദ്ധായ യുജ്യസ്വ നൈവം പാപമവാപ്സ്യസി ॥ 38 ॥

ഏഷാ തേഽഭിഹിതാ സാങ്ഖ്യേ ബുദ്ധിര്യോഗേ ത്വിമാം ശൃണു ।

ബുദ്ധ്യാ യുക്തോ യയാ പാര്ഥ കര്മബന്ധം പ്രഹാസ്യസി ॥ 39 ॥

നേഹാഭിക്രമനാശോഽസ്തി പ്രത്യവായോ ന വിദ്യതേ ।

സ്വല്പമപ്യസ്യ ധര്മസ്യ ത്രായതേ മഹതോ ഭയാത് ॥ 40 ॥

വ്യവസായാത്മികാ ബുദ്ധിരേകേഹ കുരുനന്ദന ।

ബഹുശാഖാ ഹ്യനന്താശ്ച ബുദ്ധയോഽവ്യവസായിനാമ് ॥ 41 ॥

യാമിമാം പുഷ്പിതാം വാചം പ്രവദന്ത്യവിപശ്ചിതഃ ।

വേദവാദരതാഃ പാര്ഥ നാന്യദസ്തീതി വാദിനഃ ॥ 42 ॥

കാമാത്മാനഃ സ്വര്ഗപരാ ജന്മകര്മഫലപ്രദാമ് ।

ക്രിയാവിശേഷബഹുലാം ഭോഗൈശ്വര്യഗതിം പ്രതി ॥ 43 ॥

ഭോഗൈശ്വര്യപ്രസക്താനാം തയാപഹൃതചേതസാമ് ।

വ്യവസായാത്മികാ ബുദ്ധിഃ സമാധൌ ന വിധീയതേ ॥ 44 ॥

ത്രൈഗുണ്യവിഷയാ വേദാ നിസ്ത്രൈഗുണ്യോ ഭവാര്ജുന ।

നിര്ദ്വന്ദ്വോ നിത്യസത്ത്വസ്ഥോ നിര്യോഗക്ഷേമ ആത്മവാന് ॥ 45 ॥

യാവാനര്ഥ ഉദപാനേ സര്വതഃ സമ്പ്ലുതോദകേ ।

താവാന്സര്വേഷു വേദേഷു ബ്രാഹ്മണസ്യ വിജാനതഃ ॥ 46 ॥

കര്മണ്യേവാധികാരസ്തേ മാ ഫലേഷു കദാചന ।

മാ കര്മഫലഹേതുര്ഭൂര്മാ തേ സങ്ഗോഽസ്ത്വകര്മണി ॥ 47 ॥

യോഗസ്ഥഃ കുരു കര്മാണി സങ്ഗം ത്യക്ത്വാ ധനഞ്ജയ ।

സിദ്ധ്യസിദ്ധ്യോഃ സമോ ഭൂത്വാ സമത്വം യോഗ ഉച്യതേ ॥ 48 ॥

ദൂരേണ ഹ്യവരം കര്മ ബുദ്ധിയോഗാദ്ധനഞ്ജയ ।

ബുദ്ധൌ ശരണമന്വിച്ഛ കൃപണാഃ ഫലഹേതവഃ ॥ 49 ॥

ബുദ്ധിയുക്തോ ജഹാതീഹ ഉഭേ സുകൃതദുഷ്കൃതേ ।

തസ്മാദ്യോഗായ യുജ്യസ്വ യോഗഃ കര്മസു കൌശലമ് ॥ 50 ॥

കര്മജം ബുദ്ധിയുക്താ ഹി ഫലം ത്യക്ത്വാ മനീഷിണഃ ।

ജന്മബന്ധവിനിര്മുക്താഃ പദം ഗച്ഛന്ത്യനാമയമ് ॥ 51 ॥

യദാ തേ മോഹകലിലം ബുദ്ധിര്വ്യതിതരിഷ്യതി ।

തദാ ഗന്താസി നിര്വേദം ശ്രോതവ്യസ്യ ശ്രുതസ്യ ച ॥ 52 ॥

ശ്രുതിവിപ്രതിപന്നാ തേ യദാ സ്ഥാസ്യതി നിശ്ചലാ ।

സമാധാവചലാ ബുദ്ധിസ്തദാ യോഗമവാപ്സ്യസി ॥ 53 ॥

അര്ജുന ഉവാച

സ്ഥിതപ്രജ്ഞസ്യ കാ ഭാഷാ സമാധിസ്ഥസ്യ കേശവ ।

സ്ഥിതധീഃ കിം പ്രഭാഷേത കിമാസീത വ്രജേത കിമ് ॥ 54 ॥

ശ്രീഭഗവാനുവാച

പ്രജഹാതി യദാ കാമാന്സര്വാന്പാര്ഥ മനോഗതാന് ।

ആത്മന്യേവാത്മനാ തുഷ്ടഃ സ്ഥിതപ്രജ്ഞസ്തദോച്യതേ ॥ 55 ॥

ദുഃഖേഷ്വനുദ്വിഗ്നമനാഃ സുഖേഷു വിഗതസ്പൃഹഃ ।

വീതരാഗഭയക്രോധഃ സ്ഥിതധീര്മുനിരുച്യതേ ॥ 56 ॥

യഃ സര്വത്രാനഭിസ്നേഹസ്തത്തത്പ്രാപ്യ ശുഭാശുഭമ് ।

നാഭിനന്ദതി ന ദ്വേഷ്ടി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ॥ 57 ॥

യദാ സംഹരതേ ചായം കൂര്മോഽങ്ഗാനീവ സര്വശഃ ।

ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യസ്തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ॥ 58 ॥

വിഷയാ വിനിവര്തന്തേ നിരാഹാരസ്യ ദേഹിനഃ ।

രസവര്ജം രസോഽപ്യസ്യ പരം ദൃഷ്ട്വാ നിവര്തതേ ॥ 59 ॥

യതതോ ഹ്യപി കൌന്തേയ പുരുഷസ്യ വിപശ്ചിതഃ ।

ഇന്ദ്രിയാണി പ്രമാഥീനി ഹരന്തി പ്രസഭം മനഃ ॥ 60 ॥

താനി സര്വാണി സംയമ്യ യുക്ത ആസീത മത്പരഃ ।

വശേ ഹി യസ്യേന്ദ്രിയാണി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ॥ 61 ॥

ധ്യായതോ വിഷയാന്പുംസഃ സങ്ഗസ്തേഷൂപജായതേ ।

സങ്ഗാത്സഞ്ജായതേ കാമഃ കാമാത്ക്രോധോഽഭിജായതേ ॥ 62 ॥

ക്രോധാദ്ഭവതി സമ്മോഹഃ സമ്മോഹാത്സ്മൃതിവിഭ്രമഃ ।

സ്മൃതിഭ്രംശാദ്ബുദ്ധിനാശോ ബുദ്ധിനാശാത്പ്രണശ്യതി ॥ 63 ॥

രാഗദ്വേഷവിമുക്തൈസ്തു വിഷയാനിന്ദ്രിയൈശ്ചരന് ।

ആത്മവശ്യൈര്വിധേയാത്മാ പ്രസാദമധിഗച്ഛതി ॥ 64 ॥

പ്രസാദേ സര്വദുഃഖാനാം ഹാനിരസ്യോപജായതേ ।

പ്രസന്നചേതസോ ഹ്യാശു ബുദ്ധിഃ പര്യവതിഷ്ഠതേ ॥ 65 ॥

നാസ്തി ബുദ്ധിരയുക്തസ്യ ന ചായുക്തസ്യ ഭാവനാ ।

ന ചാഭാവയതഃ ശാന്തിരശാന്തസ്യ കുതഃ സുഖമ് ॥ 66 ॥

ഇന്ദ്രിയാണാം ഹി ചരതാം യന്മനോഽനുവിധീയതേ ।

തദസ്യ ഹരതി പ്രജ്ഞാം വായുര്നാവമിവാമ്ഭസി ॥ 67 ॥

തസ്മാദ്യസ്യ മഹാബാഹോ നിഗൃഹീതാനി സര്വശഃ ।

ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യസ്തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ॥ 68 ॥

യാ നിശാ സര്വഭൂതാനാം തസ്യാം ജാഗര്തി സംയമീ ।

യസ്യാം ജാഗ്രതി ഭൂതാനി സാ നിശാ പശ്യതോ മുനേഃ ॥ 69 ॥

ആപൂര്യമാണമചലപ്രതിഷ്ഠം സമുദ്രമാപഃ പ്രവിശന്തി യദ്വത്।

തദ്വത്കാമാ യം പ്രവിശന്തി സര്വേ സ ശാന്തിമാപ്നോതി ന കാമകാമീ ॥ 70 ॥

വിഹായ കാമാന്യഃ സര്വാന്പുമാംശ്ചരതി നിഃസ്പൃഹഃ ।

നിര്മമോ നിരഹങ്കാരഃ സ ശാന്തിമധിഗച്ഛതി ॥ 71 ॥

ഏഷാ ബ്രാഹ്മീ സ്ഥിതിഃ പാര്ഥ നൈനാം പ്രാപ്യ വിമുഹ്യതി ।

സ്ഥിത്വാസ്യാമന്തകാലേഽപി ബ്രഹ്മനിര്വാണമൃച്ഛതി ॥ 72 ॥

ഓം തത്സദിതി ശ്രീമദ്ഭഗവദ്ഗീതാസൂപനിഷത്സു ബ്രഹ്മവിദ്യായാം യോഗശാസ്ത്രേ

ശ്രീകൃഷ്ണാര്ജുനസംവാദേ സാങ്ഖ്യയോഗോ നാമ ദ്വിതീയോഽധ്യായഃ ॥2 ॥

Roman (IAST) Transliteration

oṃ śrī paramātmane namaḥ

atha dvitīyo'dhyāyaḥ |

sāṅkhyayogaḥ

sañjaya uvāca

taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam |

viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ || 1 ||

śrībhagavānuvāca

kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |

anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna || 2 ||

klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |

kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa || 3 ||

arjuna uvāca

kathaṃ bhīṣmamahaṃ sāṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana |

iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana || 4 ||

gurūnahatvā hi mahānubhāvānśreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke |

hatvārthakāmāṃstu gurunihaiva bhuñjīya bhogāna'rudhirapradigdhān || 5 ||

na caitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ|

yāneva hatvā na jijīviṣāmaste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ || 6 ||

kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ|

yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam || 7 ||

na hi prapaśyāmi mamāpanudyādyacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām|

avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam || 8 ||

sañjaya uvāca

evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa |

na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha || 9 ||

tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |

senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ || 10 ||

śrībhagavānuvāca |

aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |

gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ || 11 ||

na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |

na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param || 12 ||

dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |

tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati || 13 ||

mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |

āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata || 14 ||

yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |

samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate || 15 ||

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |

ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ || 16 ||

avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |

vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati || 17 ||

antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |

anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata || 18 ||

ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |

ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate || 19 ||

na jāyate mriyate vā kadācinnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ|

ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre || 20 ||

vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |

athaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam || 21||

vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro¶aṇi|

tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī || 22 ||

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |

na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ || 23 ||

acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca |

nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ || 24 ||

avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate |

tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi || 25 ||

atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |

tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi || 26 ||

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |

tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi || 27 ||

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |

avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā || 28 ||

āścaryavatpaśyati kaścidenamāścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ|

āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit || 29 ||

dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |

tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi || 30 ||

svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi |

dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate || 31 ||

yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam |

sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam || 32 ||

atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṅgrāmaṃ na kariṣyasi |

tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi || 33 ||

akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām |

sambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate || 34 ||

bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ |

yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam || 35 ||

avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ |

nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim || 36 ||

hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm |

tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ || 37 ||

sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau |

tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi || 38 ||

eṣā te'bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu |

buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi || 39 ||

nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate |

svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt || 40 ||

vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana |

bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām || 41 ||

yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ |

vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ || 42 ||

kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām |

kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati || 43 ||

bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām |

vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate || 44 ||

traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna |

nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān || 45 ||

yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake |

tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ || 46 ||

karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana |

mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi || 47 ||

yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya |

siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate || 48 ||

dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya |

buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ || 49 ||

buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte |

tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam || 50 ||

karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ |

janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam || 51 ||

yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati |

tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca || 52 ||

śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā |

samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi || 53 ||

arjuna uvāca

sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava |

sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim || 54 ||

śrībhagavānuvāca

prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān |

ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate || 55 ||

duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ |

vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate || 56 ||

yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham |

nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā || 57 ||

yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |

indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā || 58 ||

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |

rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate || 59 ||

yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ |

indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ || 60 ||

tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ |

vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā || 61 ||

dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate |

saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate || 62 ||

krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ |

smṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati || 63 ||

rāgadveṣavimuktaistu viṣayānindriyaiścaran |

ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati || 64 ||

prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate |

prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate || 65 ||

nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā |

na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham || 66 ||

indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate |

tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi || 67 ||

tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ |

indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā || 68 ||

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī |

yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ || 69 ||

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat|

tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī || 70 ||

vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ |

nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati || 71 ||

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati |

sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati || 72 ||

oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre

śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde sāṅkhyayogo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||2 ||