Shrimadbhagavadgita Mulam - Trayodasho'dhyayah

ॐ

ശ്രീമദ്ഭഗവദ്ഗീതാ മൂലമ് - ത്രയോദശോഽധ്യായഃ

Gita Vyasa Malayalam

ഓം ശ്രീ പരമാത്മനേ നമഃ

അഥ ത്രയോദശോഽധ്യായഃ ।

ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞവിഭാഗയോഗഃ

ശ്രീഭഗവാനുവാച

ഇദം ശരീരം കൌന്തേയ ക്ഷേത്രമിത്യഭിധീയതേ ।

ഏതദ്യോ വേത്തി തം പ്രാഹുഃ ക്ഷേത്രജ്ഞ ഇതി തദ്വിദഃ ॥ 1 ॥

ക്ഷേത്രജ്ഞം ചാപി മാം വിദ്ധി സര്വക്ഷേത്രേഷു ഭാരത ।

ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞയോര്ജ്ഞാനം യത്തജ്ജ്ഞാനം മതം മമ ॥ 2 ॥

തത്ക്ഷേത്രം യച്ച യാദൃക്ച യദ്വികാരി യതശ്ച യത് ।

സ ച യോ യത്പ്രഭാവശ്ച തത്സമാസേന മേ ശൃണു ॥ 3 ॥

ഋഷിഭിര്ബഹുധാ ഗീതം ഛന്ദോഭിര്വിവിധൈഃ പൃഥക് ।

ബ്രഹ്മസൂത്രപദൈശ്ചൈവ ഹേതുമദ്ഭിര്വിനിശ്ചിതൈഃ ॥ 4 ॥

മഹാഭൂതാന്യഹങ്കാരോ ബുദ്ധിരവ്യക്തമേവ ച ।

ഇന്ദ്രിയാണി ദശൈകം ച പഞ്ച ചേന്ദ്രിയഗോചരാഃ ॥ 5 ॥

ഇച്ഛാ ദ്വേഷഃ സുഖം ദുഃഖം സങ്ഘാതശ്ചേതനാ ധൃതിഃ ।

ഏതത്ക്ഷേത്രം സമാസേന സവികാരമുദാഹൃതമ് ॥ 6 ॥

അമാനിത്വമദമ്ഭിത്വമഹിംസാ ക്ഷാന്തിരാര്ജവമ് ।

ആചാര്യോപാസനം ശൌചം സ്ഥൈര്യമാത്മവിനിഗ്രഹഃ ॥ 7 ॥

ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷു വൈരാഗ്യമനഹങ്കാര ഏവ ച ।

ജന്മ-മൃത്യു-ജരാ-വ്യാധി-ദുഃഖദോഷാനുദര്ശനമ് ॥ 8 ॥

അസക്തിരനഭിഷ്വങ്ഗഃ പുത്രദാരഗൃഹാദിഷു ।

നിത്യം ച സമചിത്തത്വ-മിഷ്ടാനിഷ്ടോപപത്തിഷു ॥ 9 ॥

മയി ചാനന്യയോഗേന ഭക്തിരവ്യഭിചാരിണീ ।

വിവിക്തദേശസേവിത്വ-മരതിര്ജനസംസദി ॥ 10 ॥

അധ്യാത്മജ്ഞാനനിത്യത്വം തത്ത്വജ്ഞാനാര്ഥദര്ശനമ് ।

ഏതജ്ജ്ഞാനമിതി പ്രോക്തമജ്ഞാനം യദതോഽന്യഥാ ॥ 11 ॥

ജ്ഞേയം യത്തത്പ്രവക്ഷ്യാമി യജ്ജ്ഞാത്വാമൃതമശ്നുതേ ।

അനാദിമത്പരം ബ്രഹ്മ ന സത്തന്നാസദുച്യതേ ॥ 12 ॥

സര്വതഃപാണിപാദം തത്സര്വതോഽക്ഷിശിരോമുഖമ് ।

സര്വതഃശ്രുതിമല്ലോകേ സര്വമാവൃത്യ തിഷ്ഠതി ॥ 13 ॥

സര്വേന്ദ്രിയഗുണാഭാസം സര്വേന്ദ്രിയവിവര്ജിതമ് ।

അസക്തം സര്വഭൃച്ചൈവ നിര്ഗുണം ഗുണഭോക്തൃ ച ॥ 14 ॥

ബഹിരന്തശ്ച ഭൂതാനാമചരം ചരമേവ ച ।

സൂക്ഷ്മത്വാത്തദവിജ്ഞേയം ദൂരസ്ഥം ചാന്തികേ ച തത് ॥ 15 ॥

അവിഭക്തം ച ഭൂതേഷു വിഭക്തമിവ ച സ്ഥിതമ് ।

ഭൂതഭര്തൃ ച തജ്ജ്ഞേയം ഗ്രസിഷ്ണു പ്രഭവിഷ്ണു ച ॥ 16 ॥

ജ്യോതിഷാമപി തജ്ജ്യോതിസ്തമസഃ പരമുച്യതേ ।

ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം ജ്ഞാനഗമ്യം ഹൃദി സര്വസ്യ വിഷ്ഠിതമ് ॥ 17 ॥

ഇതി ക്ഷേത്രം തഥാ ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം ചോക്തം സമാസതഃ ।

മദ്ഭക്ത ഏതദ്വിജ്ഞായ മദ്ഭാവായോപപദ്യതേ ॥ 18 ॥

പ്രകൃതിം പുരുഷം ചൈവ വിദ്ധ്യനാദി ഉഭാവപി ।

വികാരാംശ്ച ഗുണാംശ്ചൈവ വിദ്ധി പ്രകൃതിസമ്ഭവാന് ॥ 19 ॥

കാര്യകാരണകര്തൃത്വേ ഹേതുഃ പ്രകൃതിരുച്യതേ ।

പുരുഷഃ സുഖദുഃഖാനാം ഭോക്തൃത്വേ ഹേതുരുച്യതേ ॥ 20 ॥

പുരുഷഃ പ്രകൃതിസ്ഥോ ഹി ഭുങ്ക്തേ പ്രകൃതിജാന്ഗുണാന് ।

കാരണം ഗുണസങ്ഗോഽസ്യ സദസദ്യോനിജന്മസു ॥ 21 ॥

ഉപദ്രഷ്ടാനുമന്താ ച ഭര്താ ഭോക്താ മഹേശ്വരഃ ।

പരമാത്മേതി ചാപ്യുക്തോ ദേഹേഽസ്മിന്പുരുഷഃ പരഃ ॥ 22 ॥

യ ഏവം വേത്തി പുരുഷം പ്രകൃതിം ച ഗുണൈഃ സഹ ।

സര്വഥാ വര്തമാനോഽപി ന സ ഭൂയോഽഭിജായതേ ॥ 23 ॥

ധ്യാനേനാത്മനി പശ്യന്തി കേചിദാത്മാനമാത്മനാ ।

അന്യേ സാങ്ഖ്യേന യോഗേന കര്മയോഗേന ചാപരേ ॥ 24 ॥

അന്യേ ത്വേവമജാനന്തഃ ശ്രുത്വാന്യേഭ്യ ഉപാസതേ ।

തേഽപി ചാതിതരന്ത്യേവ മൃത്യും ശ്രുതിപരായണാഃ ॥ 25 ॥

യാവത്സഞ്ജായതേ കിഞ്ചിത്സത്ത്വം സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് ।

ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞസംയോഗാത്തദ്വിദ്ധി ഭരതര്ഷഭ ॥ 26 ॥

സമം സര്വേഷു ഭൂതേഷു തിഷ്ഠന്തം പരമേശ്വരമ് ।

വിനശ്യത്സ്വവിനശ്യന്തം യഃ പശ്യതി സ പശ്യതി ॥ 27 ॥

സമം പശ്യന്ഹി സര്വത്ര സമവസ്ഥിതമീശ്വരമ് ।

ന ഹിനസ്ത്യാത്മനാത്മാനം തതോ യാതി പരാം ഗതിമ് ॥ 28 ॥

പ്രകൃത്യൈവ ച കര്മാണി ക്രിയമാണാനി സര്വശഃ ।

യഃ പശ്യതി തഥാത്മാനമകര്താരം സ പശ്യതി ॥ 29 ॥

യദാ ഭൂതപൃഥഗ്ഭാവ-മേകസ്ഥമനുപശ്യതി ।

തത ഏവ ച വിസ്താരം ബ്രഹ്മ സമ്പദ്യതേ തദാ ॥ 30 ॥

അനാദിത്വാന്നിര്ഗുണത്വാ-ത്പരമാത്മായമവ്യയഃ ।

ശരീരസ്ഥോഽപി കൌന്തേയ ന കരോതി ന ലിപ്യതേ ॥ 31 ॥

യഥാ സര്വഗതം സൌക്ഷ്മ്യാദാകാശം നോപലിപ്യതേ ।

സര്വത്രാവസ്ഥിതോ ദേഹേ തഥാത്മാ നോപലിപ്യതേ ॥ 32 ॥

യഥാ പ്രകാശയത്യേകഃ കൃത്സ്നം ലോകമിമം രവിഃ ।

ക്ഷേത്രം ക്ഷേത്രീ തഥാ കൃത്സ്നം പ്രകാശയതി ഭാരത ॥ 33 ॥

ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞയോ-രേവമന്തരം ജ്ഞാനചക്ഷുഷാ ।

ഭൂതപ്രകൃതിമോക്ഷം ച യേ വിദുര്യാന്തി തേ പരമ് ॥ 34 ॥

ഓം തത്സദിതി ശ്രീമദ്ഭഗവദ്ഗീതാസൂപനിഷത്സു ബ്രഹ്മവിദ്യായാം യോഗശാസ്ത്രേ

ശ്രീകൃഷ്ണാര്ജുനസംവാദേ ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞവിഭാഗയോഗോ നാമ ത്രയോദശോഽധ്യായഃ ॥13 ॥

Roman (IAST) Transliteration

oṃ śrī paramātmane namaḥ

atha trayodaśo'dhyāyaḥ |

kṣetrakṣetrajñavibhāgayogaḥ

śrībhagavānuvāca

idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |

etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ || 1 ||

kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |

kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama || 2 ||

tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |

sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu || 3 ||

ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |

brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ || 4 ||

mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca |

indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ || 5 ||

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |

etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam || 6 ||

amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |

ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ || 7 ||

indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca |

janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-duḥkhadoṣānudarśanam || 8 ||

asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |

nityaṃ ca samacittatva-miṣṭāniṣṭopapattiṣu || 9 ||

mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |

viviktadeśasevitva-maratirjanasaṃsadi || 10 ||

adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |

etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā || 11 ||

jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute |

anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate || 12 ||

sarvataḥpāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |

sarvataḥśrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati || 13 ||

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |

asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca || 14 ||

bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |

sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat || 15 ||

avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |

bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca || 16 ||

jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |

jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam || 17 ||

iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |

madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate || 18 ||

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādi ubhāvapi |

vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān || 19 ||

kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |

puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate || 20 ||

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |

kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu || 21 ||

upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |

paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ || 22 ||

ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |

sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate || 23 ||

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |

anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare || 24 ||

anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |

te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ || 25 ||

yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |

kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha || 26 ||

samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |

vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati || 27 ||

samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |

na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim || 28 ||

prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |

yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati || 29 ||

yadā bhūtapṛthagbhāva-mekasthamanupaśyati |

tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā || 30 ||

anāditvānnirguṇatvā-tparamātmāyamavyayaḥ |

śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate || 31 ||

yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate |

sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate || 32 ||

yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ |

kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata || 33 ||

kṣetrakṣetrajñayo-revamantaraṃ jñānacakṣuṣā |

bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param || 34 ||

oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre

śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde kṣetrakṣetrajñavibhāgayogo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||13 ||