Bhartrihareh Shataka Trishati - Niti Shatakam

ॐ

ഭര്തൃഹരേഃ ശതക ത്രിശതി - നീതി ശതകമ്

Shatakam Bhartrihari Malayalam

ദിക്കാലാദ്യനവച്ഛിന്നാനന്തചിന്മാത്രമൂര്തയേ ।

സ്വാനുഭൂത്യേകമാനായ നമഃ ശാന്തായ തേജസേ ॥ 1.1 ॥

ബോദ്ധാരോ മത്സരഗ്രസ്താഃ പ്രഭവഃ സ്മയദൂഷിതാഃ ।

അബോധോപഹതാഃ ചാന്യേ ജീര്ണമങ്ഗേ സുഭാഷിതമ് ॥ 1.2 ॥

അജ്ഞഃ സുഖം ആരാധ്യഃ

സുഖതരം ആരാധ്യതേ വിശേഷജ്ഞഃ ।

ജ്ഞാനലവദുര്വിദഗ്ധം

ബ്രഹ്മാപി തം നരം ന രഞ്ജയതി ॥ 1.3 ॥

പ്രസഹ്യ മണിം ഉദ്ധരേന്മകരവക്ത്രദംഷ്ട്രാന്തരാത്

സമുദ്രം അപി സന്തരേത്പ്രചലദൂര്മിമാലാകുലമ് ।

ഭുജങ്ഗം അപി കോപിതം ശിരസി പുഷ്പവദ്ധാരയേത്

ന തു പ്രതിനിവിഷ്ടമൂര്ഖജനചിത്തം ആരാധയേത് ॥ 1.4 ॥

ലഭേത സികതാസു തൈലം അപി യത്നതഃ പീഡയന്

പിബേച്ച മൃഗതൃഷ്ണികാസു സലിലം പിപാസാര്ദിതഃ ।

ക്വചിദപി പര്യടന്ശശവിഷാണം ആസാദയേത്

ന തു പ്രതിനിവിഷ്ടമൂര്ഖചിത്തം ആരാധയേത് ॥ 1.5 ॥

വ്യാലം ബാലമൃണാലതന്തുഭിരസൌ രോദ്ധും സമുജ്ജൃമ്ഭതേ

ഛേത്തും വജ്രമണിം ശിരീഷകുസുമപ്രാന്തേന സന്നഹ്യതി ।

മാധുര്യം മധുബിന്ദുനാ രചയിതും ക്ഷാരാമുധേരീഹതേ

നേതും വാഞ്ഛന്തി യഃ ഖലാന്പഥി സതാം സൂക്തൈഃ സുധാസ്യന്ദിഭിഃ ॥ 1.6 ॥

സ്വായത്തം ഏകാന്തഗുണം വിധാത്രാ

വിനിര്മിതം ഛാദനം അജ്ഞതായാഃ ।

വിശേഷതഃ സര്വവിദാം സമാജേ

വിഭൂഷണം മൌനം അപണ്ഡിതാനാമ് ॥ 1.7 ॥

യദാ കിഞ്ചിജ്ജ്ഞോഽഹം ദ്വിപ ഇവ മദാന്ധഃ സമഭവം

തദാ സര്വജ്ഞോഽസ്മീത്യഭവദവലിപ്തം മമ മനഃ

യദാ കിഞ്ചിത്കിഞ്ചിദ്ബുധജനസകാശാദവഗതം

തദാ മൂര്ഖോഽസ്മീതി ജ്വര ഇവ മദോ മേ വ്യപഗതഃ ॥ 1.8 ॥

കൃമികുലചിത്തം ലാലാക്ലിന്നം വിഗന്ധിജുഗുപ്സിതം

നിരുപമരസം പ്രീത്യാ ഖാദന്നരാസ്ഥി നിരാമിഷമ് ।

സുരപതിം അപി ശ്വാ പാര്ശ്വസ്ഥം വിലോക്യ ന ശങ്കതേ

ന ഹി ഗണയതി ക്ഷുദ്രോ ജന്തുഃ പരിഗ്രഹഫല്ഗുതാമ് ॥ 1.9 ॥

ശിരഃ ശാര്വം സ്വര്ഗാത്പശുപതിശിരസ്തഃ ക്ഷിതിധരം

മഹീധ്രാദുത്തുങ്ഗാദവനിം അവനേശ്ചാപി ജലധിമ് ।

അധോഽധോ ഗങ്ഗേയം പദം ഉപഗതാ സ്തോകമ്

അഥവാവിവേകഭ്രഷ്ടാനാം ഭവതി വിനിപാതഃ ശതമുഖഃ ॥ 1.10 ॥

ശക്യോ വാരയിതും ജലേന ഹുതഭുക്ച്ഛത്രേണ സൂര്യാതപോ

നാഗേന്ദ്രോ നിശിതാങ്കുശേന സമദോ ദണ്ഡേന ഗോഗര്ദഭൌ ।

വ്യാധിര്ഭേഷജസങ്ഗ്രഹൈശ്ച വിവിധൈര്മന്ത്രപ്രയോഗൈര്വിഷം

സര്വസ്യൌഷധം അസ്തി ശാസ്ത്രവിഹിതം മൂര്ഖസ്യ നാസ്ത്യൌഷധിമ് ॥ 1.11 ॥

സാഹിത്യസങ്ഗീതകലാവിഹീനഃ

സാക്ഷാത്പശുഃ പുച്ഛവിഷാണഹീനഃ ।

തൃണം ന ഖാദന്നപി ജീവമാനസ്

തദ്ഭാഗധേയം പരമം പശൂനാമ് ॥ 1.12 ॥

യേഷാം ന വിദ്യാ ന തപോ ന ദാനം

ജ്ഞാനം ന ശീലം ന ഗുണോ ന ധര്മഃ ।

തേ മര്ത്യലോകേ ഭുവി ഭാരഭൂതാ

മനുഷ്യരൂപേണ മൃഗാശ്ചരന്തി ॥ 1.13 ॥

വരം പര്വതദുര്ഗേഷു

ഭ്രാന്തം വനചരൈഃ സഹ

ന മൂര്ഖജനസമ്പര്കഃ

സുരേന്ദ്രഭവനേഷ്വപി ॥ 1.14 ॥

ശാസ്ത്രോപസ്കൃതശബ്ദസുന്ദരഗിരഃ ശിഷ്യപ്രദേയാഗമാ

വിഖ്യാതാഃ കവയോ വസന്തി വിഷയേ യസ്യ പ്രഭോര്നിര്ധനാഃ ।

തജ്ജാഡ്യം വസുധാദിപസ്യ കവയസ്ത്വര്ഥം വിനാപീശ്വരാഃ

കുത്സ്യാഃ സ്യുഃ കുപരീക്ഷകാ ഹി മണയോ യൈരര്ഘതഃ പാതിതാഃ ॥ 1.15 ॥

ഹര്തുര്യാതി ന ഗോചരം കിം അപി ശം പുഷ്ണാതി യത്സര്വദാഽപ്യ്

അര്ഥിഭ്യഃ പ്രതിപാദ്യമാനം അനിശം പ്രാപ്നോതി വൃദ്ധിം പരാമ് ।

കല്പാന്തേഷ്വപി ന പ്രയാതി നിധനം വിദ്യാഖ്യം അന്തര്ധനം

യേഷാം താന്പ്രതി മാനം ഉജ്ഝത നൃപാഃ കസ്തൈഃ സഹ സ്പര്ധതേ ॥ 1.16 ॥

അധിഗതപരമാര്ഥാന്പണ്ഡിതാന്മാവമംസ്ഥാസ്

തൃണം ഇവ ലഘു ലക്ഷ്മീര്നൈവ താന്സംരുണദ്ധി ।

അഭിനവമദലേഖാശ്യാമഗണ്ഡസ്ഥലാനാം

ന ഭവതി ബിസതന്തുര്വാരണം വാരണാനാമ് ॥ 1.17 ॥

അമ്ഭോജിനീവനവിഹാരവിലാസം ഏവ

ഹംസസ്യ ഹന്തി നിതരാം കുപിതോ വിധാതാ ।

ന ത്വസ്യ ദുഗ്ധജലഭേദവിധൌ പ്രസിദ്ധാം

വൈദഗ്ധീകീര്തിം അപഹര്തും അസൌ സമര്ഥഃ ॥ 1.18 ॥

കേയൂരാണി ന ഭൂഷയന്തി പുരുഷം ഹാരാ ന ചന്ദ്രോജ്ജ്വലാ

ന സ്നാനം ന വിലേപനം ന കുസുമം നാലങ്കൃതാ മൂര്ധജാഃ ।

വാണ്യേകാ സമലങ്കരോതി പുരുഷം യാ സംസ്കൃതാ ധാര്യതേ

ക്ഷീയന്തേ ഖലു ഭൂഷണാനി സതതം വാഗ്ഭൂഷണം ഭൂഷണമ് ॥ 1.19 ॥

വിദ്യാ നാമ നരസ്യ രൂപം അധികം പ്രച്ഛന്നഗുപ്തം ധനം

വിദ്യാ ഭോഗകരീ യശഃസുഖകരീ വിദ്യാ ഗുരൂണാം ഗുരുഃ ।

വിദ്യാ ബന്ധുജനോ വിദേശഗമനേ വിദ്യാ പരാ ദേവതാ

വിദ്യാ രാജസു പൂജ്യതേ ന തു ധനം വിദ്യാവിഹീനഃ പശുഃ ॥ 1.20 ॥

ക്ഷാന്തിശ്ചേത്കവചേന കിം കിം അരിഭിഃ ക്രോധോഽസ്തി ചേദ്ദേഹിനാം

ജ്ഞാതിശ്ചേദനലേന കിം യദി സുഹൃദ്ദിവ്യൌഷധം കിം ഫലമ് ।

കിം സര്പൈര്യദി ദുര്ജനാഃ കിം ഉ ധനൈര്വിദ്യാഽനവദ്യാ യദി

വ്രീഡാ ചേത്കിം ഉ ഭൂഷണൈഃ സുകവിതാ യദ്യസ്തി രാജ്യേന കിമ് ॥ 1.21 ॥

ദാക്ഷിണ്യം സ്വജനേ ദയാ പരിജനേ ശാഠ്യം സദാ ദുര്ജനേ

പ്രീതിഃ സാധുജനേ നയോ നൃപജനേ വിദ്വജ്ജനേ ചാര്ജവമ് ।

ശൌര്യം ശത്രുജനേ ക്ഷമാ ഗുരുജനേ കാന്താജനേ ധൃഷ്ടതാ

യേ ചൈവം പുരുഷാഃ കലാസു കുശലാസ്തേഷ്വേവ ലോകസ്ഥിതിഃ ॥ 1.22 ॥

ജാഡ്യം ധിയോ ഹരതി സിഞ്ചതി വാചി സത്യം

മാനോന്നതിം ദിശതി പാപം അപാകരോതി ।

ചേതഃ പ്രസാദയതി ദിക്ഷു തനോതി കീര്തിം

സത്സങ്ഗതിഃ കഥയ കിം ന കരോതി പുംസാമ് ॥ 1.23 ॥

ജയന്തി തേ സുകൃതിനോ

രസസിദ്ധാഃ കവീശ്വരാഃ ।

നാസ്തി യേഷാം യശഃകായേ

ജരാമരണജം ഭയമ് ॥ 1.24 ॥

സൂനുഃ സച്ചരിതഃ സതീ പ്രിയതമാ സ്വാമീ പ്രസാദോന്മുഖഃ

സ്നിഗ്ധം മിത്രം അവഞ്ചകഃ പരിജനോ നിഃക്ലേശലേശം മനഃ ।

ആകാരോ രുചിരഃ സ്ഥിരശ്ച വിഭവോ വിദ്യാവദാതം മുഖം

തുഷ്ടേ വിഷ്ടപകഷ്ടഹാരിണി ഹരൌ സമ്പ്രാപ്യതേ ദേഹിനാ ॥ 1.25 ॥

പ്രാണാഘാതാന്നിവൃത്തിഃ പരധനഹരണേ സംയമഃ സത്യവാക്യം

കാലേ ശക്ത്യാ പ്രദാനം യുവതിജനകഥാമൂകഭാവഃ പരേഷാമ് ।

തൃഷ്ണാസ്രോതോ വിഭങ്ഗോ ഗുരുഷു ച വിനയഃ സര്വഭൂതാനുകമ്പാ

സാമാന്യഃ സര്വശാസ്ത്രേഷ്വനുപഹതവിധിഃ ശ്രേയസാം ഏഷ പന്ഥാഃ ॥ 1.26 ॥

പ്രാരഭ്യതേ ന ഖലു വിഘ്നഭയേന നീചൈഃ

പ്രാരഭ്യ വിഘ്നവിഹതാ വിരമന്തി മധ്യാഃ ।

വിഘ്നൈഃ പുനഃ പുനരപി പ്രതിഹന്യമാനാഃ

പ്രാരബ്ധം ഉത്തമജനാ ന പരിത്യജന്തി ॥ 1.27 ॥

അസന്തോ നാഭ്യര്ഥ്യാഃ സുഹൃദപി ന യാച്യഃ കൃശധനഃ

പ്രിയാ ന്യായ്യാ വൃത്തിര്മലിനം അസുഭങ്ഗേഽപ്യസുകരമ് ।

വിപദ്യുച്ചൈഃ സ്ഥേയം പദം അനുവിധേയം ച മഹതാം

സതാം കേനോദ്ദിഷ്ടം വിഷമം അസിധാരാവ്രതം ഇദമ് ॥ 1.28 ॥

ക്ഷുത്ക്ഷാമോഽപി ജരാകൃശോഽപി ശിഥിലപ്രാണോഽപി കഷ്ടാം ദശാമ്

ആപന്നോഽപി വിപന്നദീധിതിരിതി പ്രാണേഷു നശ്യത്സ്വപി ।

മത്തേഭേന്ദ്രവിഭിന്നകുമ്ഭപിശിതഗ്രാസൈകബദ്ധസ്പൃഹഃ

കിം ജീര്ണം തൃണം അത്തി മാനമഹതാം അഗ്രേസരഃ കേസരീ ॥ 1.29 ॥

സ്വല്പസ്നായുവസാവശേഷമലിനം നിര്മാംസം അപ്യസ്ഥി ഗോഃ

ശ്വാ ലബ്ധ്വാ പരിതോഷം ഏതി ന തു തത്തസ്യ ക്ഷുധാശാന്തയേ ।

സിംഹോ ജമ്ബുകം അങ്കം ആഗതം അപി ത്യക്ത്വാ നിഹന്തി ദ്വിപം

സര്വഃ കൃച്ഛ്രഗതോഽപി വാഞ്ഛന്തി ജനഃ സത്ത്വാനുരൂപം ഫലമ് ॥ 1.30 ॥

ലാങ്ഗൂലചാലനം അധശ്ചരണാവപാതം

ഭൂമൌ നിപത്യ വദനോദരദര്ശനം ച ।

ശ്വാ പിണ്ഡദസ്യ കുരുതേ ഗജപുങ്ഗവസ്തു

ധീരം വിലോകയതി ചാടുശതൈശ്ച ഭുങ്ക്തേ ॥ 1.31 ॥

പരിവര്തിനി സംസാരേ

മൃതഃ കോ വാ ന ജായതേ ।

സ ജാതോ യേന ജാതേന

യാതി വംശഃ സമുന്നതിമ് ॥ 1.32 ॥

കുസുമസ്തവകസ്യേവ

ദ്വയീ വൃത്തിര്മനസ്വിനഃ ।

മൂര്ധ്നി വാ സര്വലോകസ്യ

ശീര്യതേ വന ഏവ വാ ॥ 1.33 ॥

സന്ത്യന്യേഽപി ബൃഹസ്പതിപ്രഭൃതയഃ സമ്ഭാവിതാഃ പഞ്ചഷാസ്

താന്പ്രത്യേഷ വിശേഷവിക്രമരുചീ രാഹുര്ന വൈരായതേ ।

ദ്വാവേവ ഗ്രസതേ ദിവാകരനിശാപ്രാണേശ്വരൌ ഭാസ്കരൌ

ഭ്രാതഃ പര്വണി പശ്യ ദാനവപതിഃ ശീര്ഷാവശേഷാകൃതിഃ ॥ 1.34 ॥

വഹതി ഭുവനശ്രേണിം ശേഷഃ ഫണാഫലകസ്ഥിതാം

കമഠപതിനാ മധ്യേപൃഷ്ഠം സദാ സ ച ധാര്യതേ ।

തം അപി കുരുതേ ക്രോഡാധീനം പയോധിരനാദരാദ്

അഹഹ മഹതാം നിഃസീമാനശ്ചരിത്രവിഭൂതയഃ ॥ 1.35 ॥

വരം പക്ഷച്ഛേദഃ സമദമഘവന്മുക്തകുലിശപ്രഹാരൈര്

ഉദ്ഗച്ഛദ്ബഹുലദഹനോദ്ഗാരഗുരുഭിഃ ।

തുഷാരാദ്രേഃ സൂനോരഹഹ പിതരി ക്ലേശവിവശേ

ന ചാസൌ സമ്പാതഃ പയസി പയസാം പത്യുരുചിതഃ ॥ 1.36 ॥

സിംഹഃ ശിശുരപി നിപതതി

മദമലിനകപോലഭിത്തിഷു ഗജേഷു ।

പ്രകൃതിരിയം സത്ത്വവതാം

ന ഖലു വയസ്തേജസോ ഹേതുഃ ॥ 1.37 ॥

ജാതിര്യാതു രസാതലം ഗുണഗണൈസ്തത്രാപ്യധോ ഗമ്യതാം

ശീലം ശൈലതടാത്പതത്വഭിജനഃ സന്ദഹ്യതാം വഹ്നിനാ ।

ശൌര്യേ വൈരിണി വജ്രം ആശു നിപതത്വര്ഥോഽസ്തു നഃ കേവലം

യേനൈകേന വിനാ ഗുണസ്തൃണലവപ്രായാഃ സമസ്താ ഇമേ ॥ 1.38 ॥

ധനം അര്ജയ കാകുത്സ്ഥ

ധനമൂലം ഇദം ജഗത് ।

അന്തരം നാഭിജാനാമി

നിര്ധനസ്യ മൃതസ്യ ച ॥ 1.39 ॥

താനീന്ദ്രിയാണ്യവികലാനി തദേവ നാമ

സാ ബുദ്ധിരപ്രതിഹതാ വചനം തദേവ ।

അര്ഥോഷ്മണാ വിരഹിതഃ പുരുഷഃ ക്ഷണേന

സോഽപ്യന്യ ഏവ ഭവതീതി വിചിത്രം ഏതത് ॥ 1.40 ॥

യസ്യാസ്തി വിത്തം സ നരഃ കുലീനഃ

സ പണ്ഡിതഃ സ ശ്രുതവാന്ഗുണജ്ഞഃ ।

സ ഏവ വക്താ സ ച ദര്ശനീയഃ

സര്വേ ഗുണാഃ കാഞ്ചനം ആശ്രയന്തി ॥ 1.41 ॥

ദൌര്മന്ത്ര്യാന്നൃപതിര്വിനശ്യതി യതിഃ സങ്ഗാത്സുതോ ലാലനാത്

വിപ്രോഽനധ്യയനാത്കുലം കുതനയാച്ഛീലം ഖലോപാസനാത് ।

ഹ്രീര്മദ്യാദനവേക്ഷണാദപി കൃഷിഃ സ്നേഹഃ പ്രവാസാശ്രയാന്

മൈത്രീ ചാപ്രണയാത്സമൃദ്ധിരനയാത്ത്യാഗപ്രമാദാദ്ധനമ് ॥ 1.42 ॥

ദാനം ഭോഗോ നാശസ്തിസ്രോ

ഗതയോ ഭവന്തി വിത്തസ്യ ।

യോ ന ദദാതി ന ഭുങ്ക്തേ

തസ്യ തൃതീയാ ഗതിര്ഭവതി ॥ 1.43 ॥

മണിഃ ശാണോല്ലീഢഃ സമരവിജയീ ഹേതിദലിതോ

മദക്ഷീണോ നാഗഃ ശരദി സരിതഃ ശ്യാനപുലിനാഃ ।

കലാശേഷശ്ചന്ദ്രഃ സുരതമൃദിതാ ബാലവനിതാ

തന്നിമ്നാ ശോഭന്തേ ഗലിതവിഭവാശ്ചാര്ഥിഷു നരാഃ ॥ 1.44 ॥

പരിക്ഷീണഃ കശ്ചിത്സ്പൃഹയതി യവാനാം പ്രസൃതയേ

സ പശ്ചാത്സമ്പൂര്ണഃ കലയതി ധരിത്രീം തൃണസമാമ് ।

അതശ്ചാനൈകാന്ത്യാദ്ഗുരുലഘുതയാഽര്ഥേഷു ധനിനാമ്

അവസ്ഥാ വസ്തൂനി പ്രഥയതി ച സങ്കോചയതി ച ॥ 1.45 ॥

രാജന്ദുധുക്ഷസി യദി ക്ഷിതിധേനും ഏതാം

തേനാദ്യ വത്സം ഇവ ലോകം അമും പുഷാണ

തസ്മിംശ്ച സമ്യഗനിശം പരിപോഷ്യമാണേ

നാനാഫലൈഃ ഫലതി കല്പലതേവ ഭൂമിഃ ॥ 1.46 ॥

സത്യാനൃതാ ച പരുഷാ പ്രിയവാദിനീ ച

ഹിംസ്രാ ദയാലുരപി ചാര്ഥപരാ വദാന്യാ ।

നിത്യവ്യയാ പ്രചുരനിത്യധനാഗമാ ച

വാരാങ്ഗനേവ നൃപനീതിരനേകരൂപാ ॥ 1.47 ॥

ആജ്ഞാ കീര്തിഃ പാലനം ബ്രാഹ്മണാനാം

ദാനം ഭോഗോ മിത്രസംരക്ഷണം ച

യേഷാം ഏതേ ഷഡ്ഗുണാ ന പ്രവൃത്താഃ

കോഽര്ഥസ്തേഷാം പാര്ഥിവോപാശ്രയേണ ॥ 1.48 ॥

യദ്ധാത്രാ നിജഭാലപട്ടലിഖിതം സ്തോകം മഹദ്വാ ധനം

തത്പ്രാപ്നോതി മരുസ്ഥലേഽപി നിതരാം മേരൌ തതോ നാധികമ് ।

തദ്ധീരോ ഭവ വിത്തവത്സു കൃപണാം വൃത്തിം വൃഥാ സാ കൃഥാഃ

കൂപേ പശ്യ പയോനിധാവപി ഘടോ ഗൃഹ്ണാതി തുല്യം ജലമ് ॥ 1.49 ॥

ത്വം ഏവ ചാതകാധാരോഽ

സീതി കേഷാം ന ഗോചരഃ ।

കിം അമ്ഭോദവരാസ്മാകം

കാര്പണ്യോക്തം പ്രതീക്ഷസേ ॥ 1.50 ॥

രേ രേ ചാതക സാവധാനമനസാ മിത്ര ക്ഷണം ശ്രൂയതാമ്

അമ്ഭോദാ ബഹവോ വസന്തി ഗഗനേ സര്വേഽപി നൈതാദൃശാഃ ।

കേചിദ്വൃഷ്ടിഭിരാര്ദ്രയന്തി വസുധാം ഗര്ജന്തി കേചിദ്വൃഥാ

യം യം പശ്യസി തസ്യ തസ്യ പുരതോ മാ ബ്രൂഹി ദീനം വചഃ ॥ 1.51 ॥

അകരുണത്വം അകാരണവിഗ്രഹഃ

പരധനേ പരയോഷിതി ച സ്പൃഹാ ।

സുജനബന്ധുജനേഷ്വസഹിഷ്ണുതാ

പ്രകൃതിസിദ്ധം ഇദം ഹി ദുരാത്മനാമ് ॥ 1.52 ॥

ദുര്ജനഃ പരിഹര്തവ്യോ

വിദ്യയാഽലകൃതോഽപി സന് ।

മണിനാ ഭൂഷിതഃ സര്പഃ

കിം അസൌ ന ഭയങ്കരഃ ॥ 1.53 ॥

ജാഡ്യം ഹ്രീമതി ഗണ്യതേ വ്രതരുചൌ ദമ്ഭഃ ശുചൌ കൈതവം

ശൂരേ നിര്ഘൃണതാ മുനൌ വിമതിതാ ദൈന്യം പ്രിയാലാപിനി ।

തേജസ്വിന്യവലിപ്തതാ മുഖരതാ വക്തര്യശക്തിഃ സ്ഥിരേ

തത്കോ നാമ ഗുണോ ഭവേത്സ ഗുണിനാം യോ ദുര്ജനൈര്നാങ്കിതഃ ॥ 1.54 ॥

ലോഭശ്ചേദഗുണേന കിം പിശുനതാ യദ്യസ്തി കിം പാതകൈഃ

സത്യം ചേത്തപസാ ച കിം ശുചി മനോ യദ്യസ്തി തീര്ഥേന കിമ് ।

സൌജന്യം യദി കിം ഗുണൈഃ സുമഹിമാ യദ്യസ്തി കിം മണ്ഡനൈഃ

സദ്വിദ്യാ യദി കിം ധനൈരപയശോ യദ്യസ്തി കിം മൃത്യുനാ ॥ 1.55 ॥

ശശീ ദിവസധൂസരോ ഗലിതയൌവനാ കാമിനീ

സരോ വിഗതവാരിജം മുഖം അനക്ഷരം സ്വാകൃതേഃ ।

പ്രഭുര്ധനപരായണഃ സതതദുര്ഗതഃ സജ്ജനോ

നൃപാങ്ഗണഗതഃ ഖലോ മനസി സപ്ത ശല്യാനി മേ ॥ 1.56 ॥

ന കശ്ചിച്ചണ്ഡകോപാനാമ്

ആത്മീയോ നാമ ഭൂഭുജാമ് ।

ഹോതാരം അപി ജുഹ്വാനം

സ്പൃഷ്ടോ വഹതി പാവകഃ ॥ 1.57 ॥

മൌനോമൂകഃ പ്രവചനപടുര്ബാടുലോ ജല്പകോ വാ

ധൃഷ്ടഃ പാര്ശ്വേ വസതി ച സദാ ദൂരതശ്ചാപ്രഗല്ഭഃ ।

ക്ഷാന്ത്യാ ഭീരുര്യദി ന സഹതേ പ്രായശോ നാഭിജാതഃ

സേവാധര്മഃ പരമഗഹനോ യോഗിനാം അപ്യഗമ്യഃ ॥ 1.58 ॥

ഉദ്ഭാസിതാഖിലഖലസ്യ വിശൃങ്ഖലസ്യ

പ്രാഗ്ജാതവിസ്തൃതനിജാധമകര്മവൃത്തേഃ ।

ദൈവാദവാപ്തവിഭവസ്യ ഗുണദ്വിഷോഽസ്യ

നീചസ്യ ഗോചരഗതൈഃ സുഖം ആപ്യതേ ॥ 1.59 ॥

ആരമ്ഭഗുര്വീ ക്ഷയിണീ ക്രമേണ

ലഘ്വീ പുരാ വൃദ്ധിമതീ ച പശ്ചാത് ।

ദിനസ്യ പൂര്വാര്ധപരാര്ധഭിന്നാ

ഛായേവ മൈത്രീ ഖലസജ്ജനാനാമ് ॥ 1.60 ॥

മൃഗമീനസജ്ജനാനാം തൃണജലസന്തോഷവിഹിതവൃത്തീനാമ് ।

ലുബ്ധകധീവരപിശുനാ നിഷ്കാരണവൈരിണോ ജഗതി ॥ 1.61 ॥

വാഞ്ഛാ സജ്ജനസങ്ഗമേ പരഗുണേ പ്രീതിര്ഗുരൌ നമ്രതാ

വിദ്യായാം വ്യസനം സ്വയോഷിതി രതിര്ലോകാപവാദാദ്ഭയമ് ।

ഭക്തിഃ ശൂലിനി ശക്തിരാത്മദമനേ സംസര്ഗമുക്തിഃ ഖലേ

യേഷ്വേതേ നിവസന്തി നിര്മലഗുണാസ്തേഭ്യോ നരേഭ്യോ നമഃ ॥ 1.62 ॥

വിപദി ധൈര്യം അഥാഭ്യുദയേ ക്ഷമാ

സദസി വാക്പടുതാ യുധി വിക്രമഃ ।

യശസി ചാഭിരുചിര്വ്യസനം ശ്രുതൌ

പ്രകൃതിസിദ്ധം ഇദം ഹി മഹാത്മനാമ് ॥ 1.63 ॥

പ്രദാനം പ്രച്ഛന്നം ഗൃഹം ഉപഗതേ സമ്ഭ്രമവിധിഃ

പ്രിയം കൃത്വാ മൌനം സദസി കഥനം ചാപ്യുപകൃതേഃ ।

അനുത്സേകോ ലക്ഷ്മ്യാം അനഭിഭവഗന്ധാഃ പരകഥാഃ

സതാം കേനോദ്ദിഷ്ടം വിഷമം അസിധാരാവ്രതം ഇദമ് ॥ 1.64 ॥

കരേ ശ്ലാഘ്യസ്ത്യാഗഃ ശിരസി ഗുരുപാദപ്രണയിതാ

മുഖേ സത്യാ വാണീ വിജയി ഭുജയോര്വീര്യം അതുലമ് ।

ഹൃദി സ്വച്ഛാ വൃത്തിഃ ശ്രുതിം അധിഗതം ച ശ്രവണയോര്

വിനാപ്യൈശ്വര്യേണ പ്രകൃതിമഹതാം മണ്ഡനം ഇദമ് ॥ 1.65 ॥

സമ്പത്സു മഹതാം ചിത്തം ഭവത്യുത്പലകോമലമ് ।

ആപത്സു ച മഹാശൈലശിലാ സങ്ഘാതകര്കശമ് ॥ 1.66 ॥

സന്തപ്തായസി സംസ്ഥിതസ്യ പയസോ നാമാപി ന ജ്ഞായതേ

മുക്താകാരതയാ തദേവ നലിനീപത്രസ്ഥിതം രാജതേ ।

സ്വാത്യാം സാഗരശുക്തിമധ്യപതിതം തന്മൌക്തികം ജായതേ

പ്രായേണാധമമധ്യമോത്തമഗുണഃ സംസര്ഗതോ ജായതേ ॥ 1.67 ॥

പ്രീണാതി യഃ സുചരിതൈഃ പിതരം സ പുത്രോ

യദ്ഭര്തുരേവ ഹിതം ഇച്ഛതി തത്കലത്രമ് ।

തന്മിത്രം ആപദി സുഖേ ച സമക്രിയം യദ്

ഏതത്ത്രയം ജഗതി പുണ്യകൃതോ ലഭന്തേ ॥ 1.68 ॥

ഏകോ ദേവഃ കേശവോ വാ ശിവോ വാ

ഹ്യേകം മിത്രം ഭൂപതിര്വാ യതിര്വാ ।

ഏകോ വാസഃ പത്തനേ വാ വനേ വാ

ഹ്യേകാ ഭാര്യാ സുന്ദരീ വാ ദരീ വാ ॥ 1.69 ॥

നമ്രത്വേനോന്നമന്തഃ പരഗുണകഥനൈഃ സ്വാന്ഗുണാന്ഖ്യാപയന്തഃ

സ്വാര്ഥാന്സമ്പാദയന്തോ വിതതപൃഥുതരാരമ്ഭയത്നാഃ പരാര്ഥേ ।

ക്ഷാന്ത്യൈവാക്ഷേപരുക്ഷാക്ഷരമുഖരമുഖാന്ദുര്ജനാന്ദൂഷയന്തഃ

സന്തഃ സാശ്ചര്യചര്യാ ജഗതി ബഹുമതാഃ കസ്യ നാഭ്യര്ചനീയാഃ ॥ 1.70 ॥

ഭവന്തി നമ്രാസ്തരവഃ ഫലോദ്ഗമൈര്

നവാമ്ബുഭിര്ദൂരാവലമ്ബിനോ ഘനാഃ ।

അനുദ്ധതാഃ സത്പുരുഷാഃ സമൃദ്ധിഭിഃ

സ്വഭാവ ഏഷ പരോപകാരിണാമ് ॥ 1.71 ॥

ശ്രോത്രം ശ്രുതേനൈവ ന കുണ്ഡലേന

ദാനേന പാണിര്ന തു കങ്കണേന ।

വിഭാതി കായഃ കരുണപരാണാം

പരോപകാരൈര്ന തു ചന്ദനേന ॥ 1.72 ॥

പാപാന്നിവാരയതി യോജയതേ ഹിതായ

ഗുഹ്യം നിഗൂഹതി ഗുണാന്പ്രകടീകരോതി ।

ആപദ്ഗതം ച ന ജഹാതി ദദാതി കാലേ

സന്മിത്രലക്ഷണം ഇദം പ്രവദന്തി സന്തഃ ॥ 1.73 ॥

പദ്മാകരം ദിനകരോ വികചീകരോതി

ചന്ദ്രപ്രഭോല്ലാസയതി കൈരവചക്രവാലമ് ।

നാഭ്യര്ഥിതോ ജലധരോഽപി ജലം ദദാതി

സന്തഃ സ്വയം പരഹിതേ വിഹിതാഭിയോഗാഃ ॥ 1.74 ॥

ഏകേ സത്പുരുഷാഃ പരാര്ഥഘടകാഃ സ്വാര്ഥം പരിത്യജന്തി യേ

സാമാന്യാസ്തു പരാര്ഥം ഉദ്യമഭൃതഃ സ്വാര്ഥാവിരോധേന യേ ।

തേഽമീ മാനുഷരാക്ഷസാഃ പരഹിതം സ്വാര്ഥായ നിഘ്നന്തി യേ

യേ തു ഘ്നന്തി നിരര്ഥകം പരഹിതം തേ കേ ന ജാനീമഹേ ॥ 1.75 ॥

ക്ഷീരേണാത്മഗതോദകായ ഹി ഗുണാ ദത്താ പുരാ തേഽഖിലാ

ക്ഷീരോത്താപം അവേക്ഷ്യ തേന പയസാ സ്വാത്മാ കൃശാനൌ ഹുതഃ ।

ഗന്തും പാവകം ഉന്മനസ്തദഭവദ്ദൃഷ്ട്വാ തു മിത്രാപദം

യുക്തം തേന ജലേന ശാമ്യതി സതാം മൈത്രീ പുനസ്ത്വീദൃശീ ॥ 1.76 ॥

ഇതഃ സ്വപിതി കേശവഃ കുലം ഇതസ്തദീയദ്വിഷാമ്

ഇതശ്ച ശരണാര്ഥിനാം ശിഖരിണാം ഗണാഃ ശേരതേ ।

ഇതോഽപി ബഡവാനലഃ സഹ സമസ്തസംവര്തകൈഃ

അഹോ വിതതം ഊര്ജിതം ഭരസഹം സിന്ധോര്വപുഃ ॥ 1.77 ॥

തൃഷ്ണാം ഛിന്ധി ഭജ ക്ഷമാം ജഹി മദം പാപേ രതിം മാ കൃഥാഃ

സത്യം ബ്രൂഹ്യനുയാഹി സാധുപദവീം സേവസ്വ വിദ്വജ്ജനമ് ।

മാന്യാന്മാനയ വിദ്വിഷോഽപ്യനുനയ പ്രഖ്യാപയ പ്രശ്രയം

കീര്തിം പാലയ ദുഃഖിതേ കുരു ദയാം ഏതത്സതാം ചേഷ്ടിതമ് ॥ 1.78 ॥

മനസി വചസി കായേ പുണ്യപീയൂഷപൂര്ണാസ്

ത്രിഭുവനം ഉപകാരശ്രേണിഭിഃ പ്രീണയന്തഃ ।

പരഗുണപരമാണൂന്പര്വതീകൃത്യ നിത്യം

നിജഹൃദി വികസന്തഃ സന്ത സന്തഃ കിയന്തഃ ॥ 1.79 ॥

കിം തേന ഹേമഗിരിണാ രജതാദ്രിണാ വാ

യത്രാശ്രിതാശ്ച തരവസ്തരവസ്ത ഏവ ।

മന്യാമഹേ മലയം ഏവ യദാശ്രയേണ

കങ്കോലനിമ്ബകടുജാ അപി ചന്ദനാഃ സ്യുഃ ॥ 1.80 ॥

രത്നൈര്മഹാര്ഹൈസ്തുതുഷുര്ന ദേവാ

ന ഭേജിരേ ഭീമവിഷേണ ഭീതിമ് ।

സുധാം വിനാ ന പരയുര്വിരാമം

ന നിശ്ചിതാര്ഥാദ്വിരമന്തി ധീരാഃ ॥ 1.81 ॥

ക്വചിത്പൃഥ്വീശയ്യഃ ക്വചിദപി ച പരങ്കശയനഃ

ക്വചിച്ഛാകാഹാരഃ ക്വചിദപി ച ശാല്യോദനരുചിഃ ।

ക്വചിത്കന്ഥാധാരീ ക്വചിദപി ച ദിവ്യാമ്ബരധരോ

മനസ്വീ കാര്യാര്ഥീ ന ഗണയതി ദുഃഖം ന ച സുഖമ് ॥ 1.82 ॥

ഐശ്വര്യസ്യ വിഭൂഷണം സുജനതാ ശൌര്യസ്യ വാക്സംയമോ

ജ്ഞാനസ്യോപശമഃ ശ്രുതസ്യ വിനയോ വിത്തസ്യ പാത്രേ വ്യയഃ ।

അക്രോധസ്തപസഃ ക്ഷമാ പ്രഭവിതുര്ധര്മസ്യ നിര്വാജതാ

സര്വേഷാം അപി സര്വകാരണം ഇദം ശീലം പരം ഭൂഷണമ് ॥ 1.83 ॥

നിന്ദന്തു നീതിനിപുണാ യദി വാ സ്തുവന്തു

ലക്ഷ്മീഃ സമാവിശതു ഗച്ഛതു വാ യഥേഷ്ഠമ് ।

അദ്യൈവ വാ മരണം അസ്തു യുഗാന്തരേ വാ

ന്യായ്യാത്പഥഃ പ്രവിചലന്തി പദം ന ധീരാഃ ॥ 1.84 ॥

ഭഗ്നാശസ്യ കരണ്ഡപിണ്ഡിതതനോര്മ്ലാനേന്ദ്രിയസ്യ ക്ഷുധാ

കൃത്വാഖുര്വിവരം സ്വയം നിപതിതോ നക്തം മുഖേ ഭോഗിനഃ ।

തൃപ്തസ്തത്പിശിതേന സത്വരം അസൌ തേനൈവ യാതഃ യഥാ

ലോകാഃ പശ്യത ദൈവം ഏവ ഹി നൃണാം വൃദ്ധൌ ക്ഷയേ കാരണമ് ॥ 1.85 ॥

ആലസ്യം ഹി മനുഷ്യാണാം

ശരീരസ്ഥോ മഹാന്രിപുഃ ।

നാസ്ത്യുദ്യമസമോ ബന്ധുഃ

കുര്വാണോ നാവസീദതി ॥ 1.86 ॥

ഛിന്നോഽപി രോഹതി തര്ക്ഷീണോഽപ്യുപചീയതേ പുനശ്ചന്ദ്രഃ ।

ഇതി വിമൃശന്തഃ സന്തഃ സന്തപ്യന്തേ ന ദുഃഖേഷു ॥ 1.87 ॥

നേതാ യസ്യ ബൃഹസ്പതിഃ പ്രഹരണം വജ്രം സുരാഃ സൈനികാഃ

സ്വര്ഗോ ദുര്ഗം അനുഗ്രഹഃ കില ഹരേരൈരാവതോ വാരണഃ ।

ഇത്യൈശ്വര്യബലാന്വിതോഽപി ബലഭിദ്ഭഗ്നഃ പരൈഃ സങ്ഗരേ

തദ്വ്യക്തം നനു ദൈവം ഏവ ശരണം ധിഗ്ധിഗ്വൃഥാ പൌരുഷമ് ॥ 1.88 ॥

കര്മായത്തം ഫലം പുംസാം

ബുദ്ധിഃ കര്മാനുസാരിണീ ।

തഥാപി സുധിയാ ഭാവ്യം

സുവിചാര്യൈവ കുര്വതാ ॥ 1.89 ॥

ഖല്വാതോ ദിവസേശ്വരസ്യ കിരണൈഃ സന്താഡിതോ മസ്തകേ

വാഞ്ഛന്ദേശം അനാതപം വിധിവശാത്താലസ്യ മൂലം ഗതഃ ।

തത്രാപ്യസ്യ മഹാഫലേന പതതാ ഭഗ്നം സശബ്ദം ശിരഃ

പ്രായോ ഗച്ഛതി യത്ര ഭാഗ്യരഹിതസ്തത്രൈവ യാന്ത്യാപദഃ ॥ 1.90 ॥

രവിനിശാകരയോര്ഗ്രഹപീഡനം

ഗജഭുജങ്ഗമയോരപി ബന്ധനമ് ।

മതിമതാം ച വിലോക്യ ദരിദ്രതാം

വിധിരഹോ ബലവാനിതി മേ മതിഃ ॥ 1.91 ॥

സൃജതി താവദശേഷഗുണകരം

പുരുഷരത്നം അലങ്കരണം ഭുവഃ ।

തദപി തത്ക്ഷണഭങ്ഗി കരോതി

ചേദഹഹ കഷ്ടം അപണ്ഡിതതാ വിധേഃ ॥ 1.92 ॥

പത്രം നൈവ യദാ കരീരവിടപേ ദോഷോ വസന്തസ്യ കിമ്

നോലൂകോഽപ്യവലോകതേ യദി ദിവാ സൂര്യസ്യ കിം ദൂഷണമ് ।

ധാരാ നൈവ പതന്തി ചാതകമുഖേ മേഘസ്യ കിം ദൂഷണമ്

യത്പൂര്വം വിധിനാ ലലാടലിഖിതം തന്മാര്ജിതും കഃ ക്ഷമഃ ॥ 1.93 ॥

നമസ്യാമോ ദേവാന്നനു ഹതവിധേസ്തേഽപി വശഗാ

വിധിര്വന്ദ്യഃ സോഽപി പ്രതിനിയതകര്മൈകഫലദഃ ।

ഫലം കര്മായത്തം യദി കിം അമരൈഃ കിം ച വിധിനാ

നമസ്തത്കര്മഭ്യോ വിധിരപി ന യേഭ്യഃ പ്രഭവതി ॥ 1.94 ॥

ബ്രഹ്മാ യേന കുലാലവന്നിയമിതോ ബ്രഹ്മാഡഭാണ്ഡോദരേ

വിഷ്ണുര്യേന ദശാവതാരഗഹനേ ക്ഷിപ്തോ മഹാസങ്കടേ ।

രുദ്രോ യേന കപാലപാണിപുടകേ ഭിക്ഷാടനം കാരിതഃ

സൂര്യോ ഭ്രാമ്യതി നിത്യം ഏവ ഗഗനേ തസ്മൈ നമഃ കര്മണേ ॥ 1.95 ॥

നൈവാകൃതിഃ ഫലതി നൈവാ കുലം ന ശീലം

വിദ്യാപി നൈവ ന ച യത്നകൃതാപി സേവാ ।

ഭാഗ്യാനി പൂര്വതപസാ ഖലു സഞ്ചിതാനി

കാലേ ഫലന്തി പുരുഷസ്യ യഥൈവ വൃക്ഷാഃ ॥ 1.96 ॥

വനേ രണേ ശത്രുജലാഗ്നിമധ്യേ

മഹാര്ണവേ പര്വതമസ്തകേ വാ ।

സുപ്തം പ്രമത്തം വിഷമസ്ഥിതം വാ

രക്ഷന്തി പുണ്യാനി പുരാകൃതാനി ॥ 1.97 ॥

യാ സാധൂംശ്ച ഖലാന്കരോതി വിദുഷോ മൂര്ഖാന്ഹിതാന്ദ്വേഷിണഃ

പ്രത്യക്ഷം കുരുതേ പരീക്ഷം അമൃതം ഹാലാഹലം തത്ക്ഷണാത് ।

താം ആരാധയ സത്ക്രിയാം ഭഗവതീം ഭോക്തും ഫലം വാഞ്ഛിതം

ഹേ സാധോ വ്യസനൈര്ഗുണേഷു വിപുലേഷ്വാസ്ഥാം വൃഥാ മാ കൃഥാഃ ॥ 1.98 ॥

ഗുണവദഗുണവദ്വാ കുര്വതാ കാര്യജാതം

പരിണതിരവധാര്യാ യത്നതഃ പണ്ഡിതേന ।

അതിരഭസകൃതാനാം കര്മണാം ആവിപത്തേര്

ഭവതി ഹൃദയദാഹീ ശല്യതുല്യോ വിപാകഃ ॥ 1.99 ॥

സ്ഥാല്യാം വൈദൂര്യമയ്യാം പചതി തിലകണാംശ്ചന്ദനൈരിന്ധനൌഘൈഃ

സൌവര്ണൈര്ലാങ്ഗലാഗ്രൈര്വിലിഖതി വസുധാം അര്കമൂലസ്യ ഹേതോഃ ।

കൃത്വാ കര്പൂരഖണ്ഡാന്വൃത്തിം ഇഹ കുരുതേ കോദ്രവാണാം സമന്താത്

പ്രാപ്യേമാം കര്മ്ഭൂമിം ന ചരതി മനുജോ യസ്തോപ മന്ദഭാഗ്യഃ ॥ 1.100 ॥

മജ്ജത്വമ്ഭസി യാതു മേരുശിഖരം ശത്രും ജയത്വാഹവേ

വാണിജ്യം കൃഷിസേവനേ ച സകലാ വിദ്യാഃ കലാഃ ശിക്ഷതാമ് ।

ആകാശം വിപുലം പ്രയാതു ഖഗവത്കൃത്വാ പ്രയത്നം പരം

നാഭാവ്യം ഭവതീഹ കര്മവശതോ ഭാവ്യസ്യ നാശഃ കുതഃ ॥ 1.101 ॥

ഭീമം വനം ഭവതി തസ്യ പുരം പ്രധാനം

സര്വോ ജനഃ സ്വജനതാം ഉപയാതി തസ്യ ।

കൃത്സ്നാ ച ഭൂര്ഭവതി സന്നിധിരത്നപൂര്ണാ

യസ്യാസ്തി പൂര്വസുകൃതം വിപുലം നരസ്യ ॥ 1.102 ॥

കോ ലാഭോ ഗുണിസങ്ഗമഃ കിം അസുഖം പ്രാജ്ഞേതരൈഃ സങ്ഗതിഃ

കാ ഹാനിഃ സമയച്യുതിര്നിപുണതാ കാ ധര്മതത്ത്വേ രതിഃ ।

കഃ ശൂരോ വിജിതേന്ദ്രിയഃ പ്രിയതമാ കാഽനുവ്രതാ കിം ധനം

വിദ്യാ കിം സുഖം അപ്രവാസഗമനം രാജ്യം കിം ആജ്ഞാഫലമ് ॥ 1.103 ॥

അപ്രിയവചനദരിദ്രൈഃ പ്രിയവചനധനാഢ്യൈഃ സ്വദാരപരിതുഷ്ടൈഃ ।

പരപരിവാദനിവൃത്തൈഃ ക്വചിത്ക്വചിന്മണ്ഡിതാ വസുധാ ॥ 1.104 ॥

കദര്ഥിതസ്യാപി ഹി ധൈര്യവൃത്തേര്

ന ശക്യതേ ധൈര്യഗുണഃ പ്രമാര്ഷ്ടുമ് ।

അധോമുഖസ്യാപി കൃതസ്യ വഹ്നേര്

നാധഃ ശിഖാ യാതി കദാചിദേവ ॥ 1.105 ॥

കാന്താകടാക്ഷവിശിഖാ ന ലുനന്തി യസ്യ

ചിത്തം ന നിര്ദഹതി കൃപകൃശാനുതാപഃ ।

കര്ഷന്തി ഭൂരിവിഷയാശ്ച ന ലോഭപാശൈര്

ലോകത്രയം ജയതി കൃത്സ്നം ഇദം സ ധീരഃ ॥ 1.106 ॥

ഏകേനാപി ഹി ശൂരേണ

പാദാക്രാന്തം മഹീതലമ് ।

ക്രിയതേ ഭാസ്കരേണൈവ

സ്ഫാരസ്ഫുരിതതേജസാ ॥ 1.107 ॥

വഹ്നിസ്തസ്യ ജലായതേ ജലനിധിഃ കുല്യായതേ തത്ക്ഷണാന്

മേരുഃ സ്വല്പശിലായതേ മൃഗപതിഃ സദ്യഃ കുരങ്ഗായതേ ।

വ്യാലോ മാല്യഗുണായതേ വിഷരസഃ പീയൂഷവര്ഷായതേ

യസ്യാങ്ഗേഽഖിലലോകവല്ലഭതമം ശീലം സമുന്മീലതി ॥ 1.108 ॥

ലജ്ജാഗുണൌഘജനനീം ജനനീം ഇവ സ്വാമ്

അത്യന്തശുദ്ധഹൃദയാം അനുവര്തമാനാമ് ।

തേജസ്വിനഃ സുഖം അസൂനപി സന്ത്യജനതി

സത്യവ്രതവ്യസനിനോ ന പുനഃ പ്രതിജ്ഞാമ് ॥ 1.109 ॥

Roman (IAST) Transliteration

dikkālādyanavacchinnānantacinmātramūrtaye |

svānubhūtyekamānāya namaḥ śāntāya tejase || 1.1 ||

boddhāro matsaragrastāḥ prabhavaḥ smayadūṣitāḥ |

abodhopahatāḥ cānye jīrṇamaṅge subhāṣitam || 1.2 ||

ajñaḥ sukhaṃ ārādhyaḥ

sukhataraṃ ārādhyate viśeṣajñaḥ |

jñānalavadurvidagdhaṃ

brahmāpi taṃ naraṃ na rañjayati || 1.3 ||

prasahya maṇiṃ uddharenmakaravaktradaṃṣṭrāntarāt

samudraṃ api santaretpracaladūrmimālākulam |

bhujaṅgaṃ api kopitaṃ śirasi puṣpavaddhārayet

na tu pratiniviṣṭamūrkhajanacittaṃ ārādhayet || 1.4 ||

labheta sikatāsu tailaṃ api yatnataḥ pīḍayan

pibecca mṛgatṛṣṇikāsu salilaṃ pipāsārditaḥ |

kvacidapi paryaṭanśaśaviṣāṇaṃ āsādayet

na tu pratiniviṣṭamūrkhacittaṃ ārādhayet || 1.5 ||

vyālaṃ bālamṛṇālatantubhirasau roddhuṃ samujjṛmbhate

chettuṃ vajramaṇiṃ śirīṣakusumaprāntena sannahyati |

mādhuryaṃ madhubindunā racayituṃ kṣārāmudherīhate

netuṃ vāñchanti yaḥ khalānpathi satāṃ sūktaiḥ sudhāsyandibhiḥ || 1.6 ||

svāyattaṃ ekāntaguṇaṃ vidhātrā

vinirmitaṃ chādanaṃ ajñatāyāḥ |

viśeṣataḥ sarvavidāṃ samāje

vibhūṣaṇaṃ maunaṃ apaṇḍitānām || 1.7 ||

yadā kiñcijjño'haṃ dvipa iva madāndhaḥ samabhavaṃ

tadā sarvajño'smītyabhavadavaliptaṃ mama manaḥ

yadā kiñcitkiñcidbudhajanasakāśādavagataṃ

tadā mūrkho'smīti jvara iva mado me vyapagataḥ || 1.8 ||

kṛmikulacittaṃ lālāklinnaṃ vigandhijugupsitaṃ

nirupamarasaṃ prītyā khādannarāsthi nirāmiṣam |

surapatiṃ api śvā pārśvasthaṃ vilokya na śaṅkate

na hi gaṇayati kṣudro jantuḥ parigrahaphalgutām || 1.9 ||

śiraḥ śārvaṃ svargātpaśupatiśirastaḥ kṣitidharaṃ

mahīdhrāduttuṅgādavaniṃ avaneścāpi jaladhim |

adho'dho gaṅgeyaṃ padaṃ upagatā stokam

athavāvivekabhraṣṭānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ || 1.10 ||

śakyo vārayituṃ jalena hutabhukcchatreṇa sūryātapo

nāgendro niśitāṅkuśena samado daṇḍena gogardabhau |

vyādhirbheṣajasaṅgrahaiśca vividhairmantraprayogairviṣaṃ

sarvasyauṣadhaṃ asti śāstravihitaṃ mūrkhasya nāstyauṣadhim || 1.11 ||

sāhityasaṅgītakalāvihīnaḥ

sākṣātpaśuḥ pucchaviṣāṇahīnaḥ |

tṛṇaṃ na khādannapi jīvamānas

tadbhāgadheyaṃ paramaṃ paśūnām || 1.12 ||

yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ

jñānaṃ na śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ |

te martyaloke bhuvi bhārabhūtā

manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti || 1.13 ||

varaṃ parvatadurgeṣu

bhrāntaṃ vanacaraiḥ saha

na mūrkhajanasamparkaḥ

surendrabhavaneṣvapi || 1.14 ||

śāstropaskṛtaśabdasundaragiraḥ śiṣyapradeyāgamā

vikhyātāḥ kavayo vasanti viṣaye yasya prabhornirdhanāḥ |

tajjāḍyaṃ vasudhādipasya kavayastvarthaṃ vināpīśvarāḥ

kutsyāḥ syuḥ kuparīkṣakā hi maṇayo yairarghataḥ pātitāḥ || 1.15 ||

harturyāti na gocaraṃ kiṃ api śaṃ puṣṇāti yatsarvadā'py

arthibhyaḥ pratipādyamānaṃ aniśaṃ prāpnoti vṛddhiṃ parām |

kalpānteṣvapi na prayāti nidhanaṃ vidyākhyaṃ antardhanaṃ

yeṣāṃ tānprati mānaṃ ujjhata nṛpāḥ kastaiḥ saha spardhate || 1.16 ||

adhigataparamārthānpaṇḍitānmāvamaṃsthās

tṛṇaṃ iva laghu lakṣmīrnaiva tānsaṃruṇaddhi |

abhinavamadalekhāśyāmagaṇḍasthalānāṃ

na bhavati bisatanturvāraṇaṃ vāraṇānām || 1.17 ||

ambhojinīvanavihāravilāsaṃ eva

haṃsasya hanti nitarāṃ kupito vidhātā |

na tvasya dugdhajalabhedavidhau prasiddhāṃ

vaidagdhīkīrtiṃ apahartuṃ asau samarthaḥ || 1.18 ||

keyūrāṇi na bhūṣayanti puruṣaṃ hārā na candrojjvalā

na snānaṃ na vilepanaṃ na kusumaṃ nālaṅkṛtā mūrdhajāḥ |

vāṇyekā samalaṅkaroti puruṣaṃ yā saṃskṛtā dhāryate

kṣīyante khalu bhūṣaṇāni satataṃ vāgbhūṣaṇaṃ bhūṣaṇam || 1.19 ||

vidyā nāma narasya rūpaṃ adhikaṃ pracchannaguptaṃ dhanaṃ

vidyā bhogakarī yaśaḥsukhakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ |

vidyā bandhujano videśagamane vidyā parā devatā

vidyā rājasu pūjyate na tu dhanaṃ vidyāvihīnaḥ paśuḥ || 1.20 ||

kṣāntiścetkavacena kiṃ kiṃ aribhiḥ krodho'sti ceddehināṃ

jñātiścedanalena kiṃ yadi suhṛddivyauṣadhaṃ kiṃ phalam |

kiṃ sarpairyadi durjanāḥ kiṃ u dhanairvidyā'navadyā yadi

vrīḍā cetkiṃ u bhūṣaṇaiḥ sukavitā yadyasti rājyena kim || 1.21 ||

dākṣiṇyaṃ svajane dayā parijane śāṭhyaṃ sadā durjane

prītiḥ sādhujane nayo nṛpajane vidvajjane cārjavam |

śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane kāntājane dhṛṣṭatā

ye caivaṃ puruṣāḥ kalāsu kuśalāsteṣveva lokasthitiḥ || 1.22 ||

jāḍyaṃ dhiyo harati siñcati vāci satyaṃ

mānonnatiṃ diśati pāpaṃ apākaroti |

cetaḥ prasādayati dikṣu tanoti kīrtiṃ

satsaṅgatiḥ kathaya kiṃ na karoti puṃsām || 1.23 ||

jayanti te sukṛtino

rasasiddhāḥ kavīśvarāḥ |

nāsti yeṣāṃ yaśaḥkāye

jarāmaraṇajaṃ bhayam || 1.24 ||

sūnuḥ saccaritaḥ satī priyatamā svāmī prasādonmukhaḥ

snigdhaṃ mitraṃ avañcakaḥ parijano niḥkleśaleśaṃ manaḥ |

ākāro ruciraḥ sthiraśca vibhavo vidyāvadātaṃ mukhaṃ

tuṣṭe viṣṭapakaṣṭahāriṇi harau samprāpyate dehinā || 1.25 ||

prāṇāghātānnivṛttiḥ paradhanaharaṇe saṃyamaḥ satyavākyaṃ

kāle śaktyā pradānaṃ yuvatijanakathāmūkabhāvaḥ pareṣām |

tṛṣṇāsroto vibhaṅgo guruṣu ca vinayaḥ sarvabhūtānukampā

sāmānyaḥ sarvaśāstreṣvanupahatavidhiḥ śreyasāṃ eṣa panthāḥ || 1.26 ||

prārabhyate na khalu vighnabhayena nīcaiḥ

prārabhya vighnavihatā viramanti madhyāḥ |

vighnaiḥ punaḥ punarapi pratihanyamānāḥ

prārabdhaṃ uttamajanā na parityajanti || 1.27 ||

asanto nābhyarthyāḥ suhṛdapi na yācyaḥ kṛśadhanaḥ

priyā nyāyyā vṛttirmalinaṃ asubhaṅge'pyasukaram |

vipadyuccaiḥ stheyaṃ padaṃ anuvidheyaṃ ca mahatāṃ

satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam || 1.28 ||

kṣutkṣāmo'pi jarākṛśo'pi śithilaprāṇo'pi kaṣṭāṃ daśām

āpanno'pi vipannadīdhitiriti prāṇeṣu naśyatsvapi |

mattebhendravibhinnakumbhapiśitagrāsaikabaddhaspṛhaḥ

kiṃ jīrṇaṃ tṛṇaṃ atti mānamahatāṃ agresaraḥ kesarī || 1.29 ||

svalpasnāyuvasāvaśeṣamalinaṃ nirmāṃsaṃ apyasthi goḥ

śvā labdhvā paritoṣaṃ eti na tu tattasya kṣudhāśāntaye |

siṃho jambukaṃ aṅkaṃ āgataṃ api tyaktvā nihanti dvipaṃ

sarvaḥ kṛcchragato'pi vāñchanti janaḥ sattvānurūpaṃ phalam || 1.30 ||

lāṅgūlacālanaṃ adhaścaraṇāvapātaṃ

bhūmau nipatya vadanodaradarśanaṃ ca |

śvā piṇḍadasya kurute gajapuṅgavastu

dhīraṃ vilokayati cāṭuśataiśca bhuṅkte || 1.31 ||

parivartini saṃsāre

mṛtaḥ ko vā na jāyate |

sa jāto yena jātena

yāti vaṃśaḥ samunnatim || 1.32 ||

kusumastavakasyeva

dvayī vṛttirmanasvinaḥ |

mūrdhni vā sarvalokasya

śīryate vana eva vā || 1.33 ||

santyanye'pi bṛhaspatiprabhṛtayaḥ sambhāvitāḥ pañcaṣās

tānpratyeṣa viśeṣavikramarucī rāhurna vairāyate |

dvāveva grasate divākaraniśāprāṇeśvarau bhāskarau

bhrātaḥ parvaṇi paśya dānavapatiḥ śīrṣāvaśeṣākṛtiḥ || 1.34 ||

vahati bhuvanaśreṇiṃ śeṣaḥ phaṇāphalakasthitāṃ

kamaṭhapatinā madhyepṛṣṭhaṃ sadā sa ca dhāryate |

taṃ api kurute kroḍādhīnaṃ payodhiranādarād

ahaha mahatāṃ niḥsīmānaścaritravibhūtayaḥ || 1.35 ||

varaṃ pakṣacchedaḥ samadamaghavanmuktakuliśaprahārair

udgacchadbahuladahanodgāragurubhiḥ |

tuṣārādreḥ sūnorahaha pitari kleśavivaśe

na cāsau sampātaḥ payasi payasāṃ patyurucitaḥ || 1.36 ||

siṃhaḥ śiśurapi nipatati

madamalinakapolabhittiṣu gajeṣu |

prakṛtiriyaṃ sattvavatāṃ

na khalu vayastejaso hetuḥ || 1.37 ||

jātiryātu rasātalaṃ guṇagaṇaistatrāpyadho gamyatāṃ

śīlaṃ śailataṭātpatatvabhijanaḥ sandahyatāṃ vahninā |

śaurye vairiṇi vajraṃ āśu nipatatvartho'stu naḥ kevalaṃ

yenaikena vinā guṇastṛṇalavaprāyāḥ samastā ime || 1.38 ||

dhanaṃ arjaya kākutstha

dhanamūlaṃ idaṃ jagat |

antaraṃ nābhijānāmi

nirdhanasya mṛtasya ca || 1.39 ||

tānīndriyāṇyavikalāni tadeva nāma

sā buddhirapratihatā vacanaṃ tadeva |

arthoṣmaṇā virahitaḥ puruṣaḥ kṣaṇena

so'pyanya eva bhavatīti vicitraṃ etat || 1.40 ||

yasyāsti vittaṃ sa naraḥ kulīnaḥ

sa paṇḍitaḥ sa śrutavānguṇajñaḥ |

sa eva vaktā sa ca darśanīyaḥ

sarve guṇāḥ kāñcanaṃ āśrayanti || 1.41 ||

daurmantryānnṛpatirvinaśyati yatiḥ saṅgātsuto lālanāt

vipro'nadhyayanātkulaṃ kutanayācchīlaṃ khalopāsanāt |

hrīrmadyādanavekṣaṇādapi kṛṣiḥ snehaḥ pravāsāśrayān

maitrī cāpraṇayātsamṛddhiranayāttyāgapramādāddhanam || 1.42 ||

dānaṃ bhogo nāśastisro

gatayo bhavanti vittasya |

yo na dadāti na bhuṅkte

tasya tṛtīyā gatirbhavati || 1.43 ||

maṇiḥ śāṇollīḍhaḥ samaravijayī hetidalito

madakṣīṇo nāgaḥ śaradi saritaḥ śyānapulināḥ |

kalāśeṣaścandraḥ suratamṛditā bālavanitā

tannimnā śobhante galitavibhavāścārthiṣu narāḥ || 1.44 ||

parikṣīṇaḥ kaścitspṛhayati yavānāṃ prasṛtaye

sa paścātsampūrṇaḥ kalayati dharitrīṃ tṛṇasamām |

ataścānaikāntyādgurulaghutayā'rtheṣu dhaninām

avasthā vastūni prathayati ca saṅkocayati ca || 1.45 ||

rājandudhukṣasi yadi kṣitidhenuṃ etāṃ

tenādya vatsaṃ iva lokaṃ amuṃ puṣāṇa

tasmiṃśca samyaganiśaṃ paripoṣyamāṇe

nānāphalaiḥ phalati kalpalateva bhūmiḥ || 1.46 ||

satyānṛtā ca paruṣā priyavādinī ca

hiṃsrā dayālurapi cārthaparā vadānyā |

nityavyayā pracuranityadhanāgamā ca

vārāṅganeva nṛpanītiranekarūpā || 1.47 ||

ājñā kīrtiḥ pālanaṃ brāhmaṇānāṃ

dānaṃ bhogo mitrasaṃrakṣaṇaṃ ca

yeṣāṃ ete ṣaḍguṇā na pravṛttāḥ

ko'rthasteṣāṃ pārthivopāśrayeṇa || 1.48 ||

yaddhātrā nijabhālapaṭṭalikhitaṃ stokaṃ mahadvā dhanaṃ

tatprāpnoti marusthale'pi nitarāṃ merau tato nādhikam |

taddhīro bhava vittavatsu kṛpaṇāṃ vṛttiṃ vṛthā sā kṛthāḥ

kūpe paśya payonidhāvapi ghaṭo gṛhṇāti tulyaṃ jalam || 1.49 ||

tvaṃ eva cātakādhāro'

sīti keṣāṃ na gocaraḥ |

kiṃ ambhodavarāsmākaṃ

kārpaṇyoktaṃ pratīkṣase || 1.50 ||

re re cātaka sāvadhānamanasā mitra kṣaṇaṃ śrūyatām

ambhodā bahavo vasanti gagane sarve'pi naitādṛśāḥ |

kecidvṛṣṭibhirārdrayanti vasudhāṃ garjanti kecidvṛthā

yaṃ yaṃ paśyasi tasya tasya purato mā brūhi dīnaṃ vacaḥ || 1.51 ||

akaruṇatvaṃ akāraṇavigrahaḥ

paradhane parayoṣiti ca spṛhā |

sujanabandhujaneṣvasahiṣṇutā

prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi durātmanām || 1.52 ||

durjanaḥ parihartavyo

vidyayā'lakṛto'pi san |

maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ

kiṃ asau na bhayaṅkaraḥ || 1.53 ||

jāḍyaṃ hrīmati gaṇyate vratarucau dambhaḥ śucau kaitavaṃ

śūre nirghṛṇatā munau vimatitā dainyaṃ priyālāpini |

tejasvinyavaliptatā mukharatā vaktaryaśaktiḥ sthire

tatko nāma guṇo bhavetsa guṇināṃ yo durjanairnāṅkitaḥ || 1.54 ||

lobhaścedaguṇena kiṃ piśunatā yadyasti kiṃ pātakaiḥ

satyaṃ cettapasā ca kiṃ śuci mano yadyasti tīrthena kim |

saujanyaṃ yadi kiṃ guṇaiḥ sumahimā yadyasti kiṃ maṇḍanaiḥ

sadvidyā yadi kiṃ dhanairapayaśo yadyasti kiṃ mṛtyunā || 1.55 ||

śaśī divasadhūsaro galitayauvanā kāminī

saro vigatavārijaṃ mukhaṃ anakṣaraṃ svākṛteḥ |

prabhurdhanaparāyaṇaḥ satatadurgataḥ sajjano

nṛpāṅgaṇagataḥ khalo manasi sapta śalyāni me || 1.56 ||

na kaściccaṇḍakopānām

ātmīyo nāma bhūbhujām |

hotāraṃ api juhvānaṃ

spṛṣṭo vahati pāvakaḥ || 1.57 ||

maunomūkaḥ pravacanapaṭurbāṭulo jalpako vā

dhṛṣṭaḥ pārśve vasati ca sadā dūrataścāpragalbhaḥ |

kṣāntyā bhīruryadi na sahate prāyaśo nābhijātaḥ

sevādharmaḥ paramagahano yogināṃ apyagamyaḥ || 1.58 ||

udbhāsitākhilakhalasya viśṛṅkhalasya

prāgjātavistṛtanijādhamakarmavṛtteḥ |

daivādavāptavibhavasya guṇadviṣo'sya

nīcasya gocaragataiḥ sukhaṃ āpyate || 1.59 ||

ārambhagurvī kṣayiṇī krameṇa

laghvī purā vṛddhimatī ca paścāt |

dinasya pūrvārdhaparārdhabhinnā

chāyeva maitrī khalasajjanānām || 1.60 ||

mṛgamīnasajjanānāṃ tṛṇajalasantoṣavihitavṛttīnām |

lubdhakadhīvarapiśunā niṣkāraṇavairiṇo jagati || 1.61 ||

vāñchā sajjanasaṅgame paraguṇe prītirgurau namratā

vidyāyāṃ vyasanaṃ svayoṣiti ratirlokāpavādādbhayam |

bhaktiḥ śūlini śaktirātmadamane saṃsargamuktiḥ khale

yeṣvete nivasanti nirmalaguṇāstebhyo narebhyo namaḥ || 1.62 ||

vipadi dhairyaṃ athābhyudaye kṣamā

sadasi vākpaṭutā yudhi vikramaḥ |

yaśasi cābhirucirvyasanaṃ śrutau

prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi mahātmanām || 1.63 ||

pradānaṃ pracchannaṃ gṛhaṃ upagate sambhramavidhiḥ

priyaṃ kṛtvā maunaṃ sadasi kathanaṃ cāpyupakṛteḥ |

anutseko lakṣmyāṃ anabhibhavagandhāḥ parakathāḥ

satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam || 1.64 ||

kare ślāghyastyāgaḥ śirasi gurupādapraṇayitā

mukhe satyā vāṇī vijayi bhujayorvīryaṃ atulam |

hṛdi svacchā vṛttiḥ śrutiṃ adhigataṃ ca śravaṇayor

vināpyaiśvaryeṇa prakṛtimahatāṃ maṇḍanaṃ idam || 1.65 ||

sampatsu mahatāṃ cittaṃ bhavatyutpalakomalam |

āpatsu ca mahāśailaśilā saṅghātakarkaśam || 1.66 ||

santaptāyasi saṃsthitasya payaso nāmāpi na jñāyate

muktākāratayā tadeva nalinīpatrasthitaṃ rājate |

svātyāṃ sāgaraśuktimadhyapatitaṃ tanmauktikaṃ jāyate

prāyeṇādhamamadhyamottamaguṇaḥ saṃsargato jāyate || 1.67 ||

prīṇāti yaḥ sucaritaiḥ pitaraṃ sa putro

yadbhartureva hitaṃ icchati tatkalatram |

tanmitraṃ āpadi sukhe ca samakriyaṃ yad

etattrayaṃ jagati puṇyakṛto labhante || 1.68 ||

eko devaḥ keśavo vā śivo vā

hyekaṃ mitraṃ bhūpatirvā yatirvā |

eko vāsaḥ pattane vā vane vā

hyekā bhāryā sundarī vā darī vā || 1.69 ||

namratvenonnamantaḥ paraguṇakathanaiḥ svānguṇānkhyāpayantaḥ

svārthānsampādayanto vitatapṛthutarārambhayatnāḥ parārthe |

kṣāntyaivākṣeparukṣākṣaramukharamukhāndurjanāndūṣayantaḥ

santaḥ sāścaryacaryā jagati bahumatāḥ kasya nābhyarcanīyāḥ || 1.70 ||

bhavanti namrāstaravaḥ phalodgamair

navāmbubhirdūrāvalambino ghanāḥ |

anuddhatāḥ satpuruṣāḥ samṛddhibhiḥ

svabhāva eṣa paropakāriṇām || 1.71 ||

śrotraṃ śrutenaiva na kuṇḍalena

dānena pāṇirna tu kaṅkaṇena |

vibhāti kāyaḥ karuṇaparāṇāṃ

paropakārairna tu candanena || 1.72 ||

pāpānnivārayati yojayate hitāya

guhyaṃ nigūhati guṇānprakaṭīkaroti |

āpadgataṃ ca na jahāti dadāti kāle

sanmitralakṣaṇaṃ idaṃ pravadanti santaḥ || 1.73 ||

padmākaraṃ dinakaro vikacīkaroti

candraprabhollāsayati kairavacakravālam |

nābhyarthito jaladharo'pi jalaṃ dadāti

santaḥ svayaṃ parahite vihitābhiyogāḥ || 1.74 ||

eke satpuruṣāḥ parārthaghaṭakāḥ svārthaṃ parityajanti ye

sāmānyāstu parārthaṃ udyamabhṛtaḥ svārthāvirodhena ye |

te'mī mānuṣarākṣasāḥ parahitaṃ svārthāya nighnanti ye

ye tu ghnanti nirarthakaṃ parahitaṃ te ke na jānīmahe || 1.75 ||

kṣīreṇātmagatodakāya hi guṇā dattā purā te'khilā

kṣīrottāpaṃ avekṣya tena payasā svātmā kṛśānau hutaḥ |

gantuṃ pāvakaṃ unmanastadabhavaddṛṣṭvā tu mitrāpadaṃ

yuktaṃ tena jalena śāmyati satāṃ maitrī punastvīdṛśī || 1.76 ||

itaḥ svapiti keśavaḥ kulaṃ itastadīyadviṣām

itaśca śaraṇārthināṃ śikhariṇāṃ gaṇāḥ śerate |

ito'pi baḍavānalaḥ saha samastasaṃvartakaiḥ

aho vitataṃ ūrjitaṃ bharasahaṃ sindhorvapuḥ || 1.77 ||

tṛṣṇāṃ chindhi bhaja kṣamāṃ jahi madaṃ pāpe ratiṃ mā kṛthāḥ

satyaṃ brūhyanuyāhi sādhupadavīṃ sevasva vidvajjanam |

mānyānmānaya vidviṣo'pyanunaya prakhyāpaya praśrayaṃ

kīrtiṃ pālaya duḥkhite kuru dayāṃ etatsatāṃ ceṣṭitam || 1.78 ||

manasi vacasi kāye puṇyapīyūṣapūrṇās

tribhuvanaṃ upakāraśreṇibhiḥ prīṇayantaḥ |

paraguṇaparamāṇūnparvatīkṛtya nityaṃ

nijahṛdi vikasantaḥ santa santaḥ kiyantaḥ || 1.79 ||

kiṃ tena hemagiriṇā rajatādriṇā vā

yatrāśritāśca taravastaravasta eva |

manyāmahe malayaṃ eva yadāśrayeṇa

kaṅkolanimbakaṭujā api candanāḥ syuḥ || 1.80 ||

ratnairmahārhaistutuṣurna devā

na bhejire bhīmaviṣeṇa bhītim |

sudhāṃ vinā na parayurvirāmaṃ

na niścitārthādviramanti dhīrāḥ || 1.81 ||

kvacitpṛthvīśayyaḥ kvacidapi ca paraṅkaśayanaḥ

kvacicchākāhāraḥ kvacidapi ca śālyodanaruciḥ |

kvacitkanthādhārī kvacidapi ca divyāmbaradharo

manasvī kāryārthī na gaṇayati duḥkhaṃ na ca sukham || 1.82 ||

aiśvaryasya vibhūṣaṇaṃ sujanatā śauryasya vāksaṃyamo

jñānasyopaśamaḥ śrutasya vinayo vittasya pātre vyayaḥ |

akrodhastapasaḥ kṣamā prabhaviturdharmasya nirvājatā

sarveṣāṃ api sarvakāraṇaṃ idaṃ śīlaṃ paraṃ bhūṣaṇam || 1.83 ||

nindantu nītinipuṇā yadi vā stuvantu

lakṣmīḥ samāviśatu gacchatu vā yatheṣṭham |

adyaiva vā maraṇaṃ astu yugāntare vā

nyāyyātpathaḥ pravicalanti padaṃ na dhīrāḥ || 1.84 ||

bhagnāśasya karaṇḍapiṇḍitatanormlānendriyasya kṣudhā

kṛtvākhurvivaraṃ svayaṃ nipatito naktaṃ mukhe bhoginaḥ |

tṛptastatpiśitena satvaraṃ asau tenaiva yātaḥ yathā

lokāḥ paśyata daivaṃ eva hi nṛṇāṃ vṛddhau kṣaye kāraṇam || 1.85 ||

ālasyaṃ hi manuṣyāṇāṃ

śarīrastho mahānripuḥ |

nāstyudyamasamo bandhuḥ

kurvāṇo nāvasīdati || 1.86 ||

chinno'pi rohati tarkṣīṇo'pyupacīyate punaścandraḥ |

iti vimṛśantaḥ santaḥ santapyante na duḥkheṣu || 1.87 ||

netā yasya bṛhaspatiḥ praharaṇaṃ vajraṃ surāḥ sainikāḥ

svargo durgaṃ anugrahaḥ kila harerairāvato vāraṇaḥ |

ityaiśvaryabalānvito'pi balabhidbhagnaḥ paraiḥ saṅgare

tadvyaktaṃ nanu daivaṃ eva śaraṇaṃ dhigdhigvṛthā pauruṣam || 1.88 ||

karmāyattaṃ phalaṃ puṃsāṃ

buddhiḥ karmānusāriṇī |

tathāpi sudhiyā bhāvyaṃ

suvicāryaiva kurvatā || 1.89 ||

khalvāto divaseśvarasya kiraṇaiḥ santāḍito mastake

vāñchandeśaṃ anātapaṃ vidhivaśāttālasya mūlaṃ gataḥ |

tatrāpyasya mahāphalena patatā bhagnaṃ saśabdaṃ śiraḥ

prāyo gacchati yatra bhāgyarahitastatraiva yāntyāpadaḥ || 1.90 ||

raviniśākarayorgrahapīḍanaṃ

gajabhujaṅgamayorapi bandhanam |

matimatāṃ ca vilokya daridratāṃ

vidhiraho balavāniti me matiḥ || 1.91 ||

sṛjati tāvadaśeṣaguṇakaraṃ

puruṣaratnaṃ alaṅkaraṇaṃ bhuvaḥ |

tadapi tatkṣaṇabhaṅgi karoti

cedahaha kaṣṭaṃ apaṇḍitatā vidheḥ || 1.92 ||

patraṃ naiva yadā karīraviṭape doṣo vasantasya kim

nolūko'pyavalokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇam |

dhārā naiva patanti cātakamukhe meghasya kiṃ dūṣaṇam

yatpūrvaṃ vidhinā lalāṭalikhitaṃ tanmārjituṃ kaḥ kṣamaḥ || 1.93 ||

namasyāmo devānnanu hatavidheste'pi vaśagā

vidhirvandyaḥ so'pi pratiniyatakarmaikaphaladaḥ |

phalaṃ karmāyattaṃ yadi kiṃ amaraiḥ kiṃ ca vidhinā

namastatkarmabhyo vidhirapi na yebhyaḥ prabhavati || 1.94 ||

brahmā yena kulālavanniyamito brahmāḍabhāṇḍodare

viṣṇuryena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṅkaṭe |

rudro yena kapālapāṇipuṭake bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ

sūryo bhrāmyati nityaṃ eva gagane tasmai namaḥ karmaṇe || 1.95 ||

naivākṛtiḥ phalati naivā kulaṃ na śīlaṃ

vidyāpi naiva na ca yatnakṛtāpi sevā |

bhāgyāni pūrvatapasā khalu sañcitāni

kāle phalanti puruṣasya yathaiva vṛkṣāḥ || 1.96 ||

vane raṇe śatrujalāgnimadhye

mahārṇave parvatamastake vā |

suptaṃ pramattaṃ viṣamasthitaṃ vā

rakṣanti puṇyāni purākṛtāni || 1.97 ||

yā sādhūṃśca khalānkaroti viduṣo mūrkhānhitāndveṣiṇaḥ

pratyakṣaṃ kurute parīkṣaṃ amṛtaṃ hālāhalaṃ tatkṣaṇāt |

tāṃ ārādhaya satkriyāṃ bhagavatīṃ bhoktuṃ phalaṃ vāñchitaṃ

he sādho vyasanairguṇeṣu vipuleṣvāsthāṃ vṛthā mā kṛthāḥ || 1.98 ||

guṇavadaguṇavadvā kurvatā kāryajātaṃ

pariṇatiravadhāryā yatnataḥ paṇḍitena |

atirabhasakṛtānāṃ karmaṇāṃ āvipatter

bhavati hṛdayadāhī śalyatulyo vipākaḥ || 1.99 ||

sthālyāṃ vaidūryamayyāṃ pacati tilakaṇāṃścandanairindhanaughaiḥ

sauvarṇairlāṅgalāgrairvilikhati vasudhāṃ arkamūlasya hetoḥ |

kṛtvā karpūrakhaṇḍānvṛttiṃ iha kurute kodravāṇāṃ samantāt

prāpyemāṃ karmbhūmiṃ na carati manujo yastopa mandabhāgyaḥ || 1.100 ||

majjatvambhasi yātu meruśikharaṃ śatruṃ jayatvāhave

vāṇijyaṃ kṛṣisevane ca sakalā vidyāḥ kalāḥ śikṣatām |

ākāśaṃ vipulaṃ prayātu khagavatkṛtvā prayatnaṃ paraṃ

nābhāvyaṃ bhavatīha karmavaśato bhāvyasya nāśaḥ kutaḥ || 1.101 ||

bhīmaṃ vanaṃ bhavati tasya puraṃ pradhānaṃ

sarvo janaḥ svajanatāṃ upayāti tasya |

kṛtsnā ca bhūrbhavati sannidhiratnapūrṇā

yasyāsti pūrvasukṛtaṃ vipulaṃ narasya || 1.102 ||

ko lābho guṇisaṅgamaḥ kiṃ asukhaṃ prājñetaraiḥ saṅgatiḥ

kā hāniḥ samayacyutirnipuṇatā kā dharmatattve ratiḥ |

kaḥ śūro vijitendriyaḥ priyatamā kā'nuvratā kiṃ dhanaṃ

vidyā kiṃ sukhaṃ apravāsagamanaṃ rājyaṃ kiṃ ājñāphalam || 1.103 ||

apriyavacanadaridraiḥ priyavacanadhanāḍhyaiḥ svadāraparituṣṭaiḥ |

paraparivādanivṛttaiḥ kvacitkvacinmaṇḍitā vasudhā || 1.104 ||

kadarthitasyāpi hi dhairyavṛtter

na śakyate dhairyaguṇaḥ pramārṣṭum |

adhomukhasyāpi kṛtasya vahner

nādhaḥ śikhā yāti kadācideva || 1.105 ||

kāntākaṭākṣaviśikhā na lunanti yasya

cittaṃ na nirdahati kṛpakṛśānutāpaḥ |

karṣanti bhūriviṣayāśca na lobhapāśair

lokatrayaṃ jayati kṛtsnaṃ idaṃ sa dhīraḥ || 1.106 ||

ekenāpi hi śūreṇa

pādākrāntaṃ mahītalam |

kriyate bhāskareṇaiva

sphārasphuritatejasā || 1.107 ||

vahnistasya jalāyate jalanidhiḥ kulyāyate tatkṣaṇān

meruḥ svalpaśilāyate mṛgapatiḥ sadyaḥ kuraṅgāyate |

vyālo mālyaguṇāyate viṣarasaḥ pīyūṣavarṣāyate

yasyāṅge'khilalokavallabhatamaṃ śīlaṃ samunmīlati || 1.108 ||

lajjāguṇaughajananīṃ jananīṃ iva svām

atyantaśuddhahṛdayāṃ anuvartamānām |

tejasvinaḥ sukhaṃ asūnapi santyajanati

satyavratavyasanino na punaḥ pratijñām || 1.109 ||