Shrimadbhagavadgita Parayana - Trayodasho'dhyayah

ॐ

ശ്രീമദ്ഭഗവദ്ഗീതാ പാരായണ - ത്രയോദശോഽധ്യായഃ

Gita Vyasa Malayalam

ഓം ശ്രീ പരമാത്മനേ നമഃ

അഥ ത്രയോദശോഽധ്യായഃ

ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞവിഭാഗയോഗഃ

അര്ജുന ഉവാച

പ്രകൃതിം പുരുഷം ചൈവ ക്ഷേത്രം ക്ഷേത്രജ്ഞമേവ ച ।

ഏതത് വേദിതുമിച്ഛാമി ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം ച കേശവ ॥0॥

ശ്രീ ഭഗവാനുവാച

ഇദം ശരീരം കൌന്തേയ ക്ഷേത്രമിത്യഭിധീയതേ ।

ഏതദ്യോ വേത്തി തം പ്രാഹുഃ ക്ഷേത്രജ്ഞ ഇതി തദ്വിദഃ ॥1॥

ക്ഷേത്രജ്ഞം ചാപി മാം വിദ്ധി സര്വക്ഷേത്രേഷു ഭാരത ।

ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞയോര്ജ്ഞാനം യത്തജ്ജ്ഞാനം മതം മമ ॥2॥

തത്ക്ഷേത്രം യച്ച യാദൃക്ച യദ്വികാരി യതശ്ച യത് ।

സ ച യോ യത്പ്രഭാവശ്ച തത്സമാസേന മേ ശൃണു ॥3॥

ഋഷിഭിര്ബഹുധാ ഗീതം ഛന്ദോഭിര്വിവിധൈഃ പൃഥക് ।

ബ്രഹ്മസൂത്രപദൈശ്ചൈവ ഹേതുമദ്ഭിര്വിനിശ്ചിതൈഃ ॥4॥

മഹാഭൂതാന്യഹങ്കാരഃ ബുദ്ധിരവ്യക്തമേവ ച ।

ഇന്ദ്രിയാണി ദശൈകം ച പഞ്ച ചേന്ദ്രിയഗോചരാഃ ॥5॥

ഇച്ഛാ ദ്വേഷഃ സുഖം ദുഃഖം സങ്ഘാതശ്ചേതനാ ധൃതിഃ ।

ഏതത്ക്ഷേത്രം സമാസേന സവികാരമുദാഹൃതമ് ॥6॥

അമാനിത്വമദമ്ഭിത്വമ് അഹിംസാ ക്ഷാന്തിരാര്ജവമ് ।

ആചാര്യോപാസനം ശൌചം സ്ഥൈര്യമാത്മവിനിഗ്രഹഃ ॥7॥

ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷു വൈരാഗ്യമ് അനഹങ്കാര ഏവ ച ।

ജന്മമൃത്യുജരാവ്യാധി-ദുഃഖദോഷാനുദര്ശനമ് ॥8॥

അസക്തിരനഭിഷ്വങ്ഗഃ പുത്രദാരഗൃഹാദിഷു ।

നിത്യം ച സമചിത്തത്വമ് ഇഷ്ടാനിഷ്ടോപപത്തിഷു ॥9॥

മയി ചാനന്യയോഗേന ഭക്തിരവ്യഭിചാരിണീ ।

വിവിക്തദേശസേവിത്വമ് അരതിര്ജനസംസദി ॥10॥

അധ്യാത്മജ്ഞാനനിത്യത്വം തത്ത്വജ്ഞാനാര്ഥദര്ശനമ് ।

ഏതജ്ജ്ഞാനമിതി പ്രോക്തമ് അജ്ഞാനം യദതോഽന്യഥാ ॥11॥

ജ്ഞേയം യത്തത്പ്രവക്ഷ്യാമി യജ്ജ്ഞാത്വാഽമൃതമശ്നുതേ ।

അനാദിമത്പരം ബ്രഹ്മ ന സത്തന്നാസദുച്യതേ ॥12॥

സര്വതഃ പാണിപാദം തത് സര്വതോഽക്ഷിശിരോമുഖമ് ।

സര്വതഃ ശ്രുതിമല്ലോകേ സര്വമാവൃത്യ തിഷ്ഠതി ॥13॥

സര്വേന്ദ്രിയഗുണാഭാസം സര്വേന്ദ്രിയവിവര്ജിതമ് ।

അസക്തം സര്വഭൃച്ചൈവ നിര്ഗുണം ഗുണഭോക്തൃ ച ॥14॥

ബഹിരന്തശ്ച ഭൂതാനാമ് അചരം ചരമേവ ച ।

സൂക്ഷ്മത്വാത്തദവിജ്ഞേയം ദൂരസ്ഥം ചാന്തികേ ച തത് ॥15॥

അവിഭക്തം ച ഭൂതേഷു വിഭക്തമിവ ച സ്ഥിതമ് ।

ഭൂതഭര്തൃ ച തജ്ജ്ഞേയം ഗ്രസിഷ്ണു പ്രഭവിഷ്ണു ച ॥16॥

ജ്യോതിഷാമപി തജ്ജ്യോതിഃ തമസഃ പരമുച്യതേ ।

ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം ജ്ഞാനഗമ്യം ഹൃദി സര്വസ്യ വിഷ്ഠിതമ് ॥17॥

ഇതി ക്ഷേത്രം തഥാ ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം ചോക്തം സമാസതഃ ।

മദ്ഭക്ത ഏതദ്വിജ്ഞായ മദ്ഭാവായോപപദ്യതേ ॥18॥

പ്രകൃതിം പുരുഷം ചൈവ വിദ്ധ്യനാദീ ഉഭാവപി ।

വികാരാംശ്ച ഗുണാംശ്ചൈവ വിദ്ധി പ്രകൃതിസമ്ഭവാന് ॥19॥

കാര്യകരണകര്തൃത്വേ ഹേതുഃ പ്രകൃതിരുച്യതേ ।

പുരുഷഃ സുഖദുഃഖാനാം ഭോക്തൃത്വേ ഹേതുരുച്യതേ ॥20॥

പുരുഷഃ പ്രകൃതിസ്ഥോ ഹി ഭുങ്ക്തേ പ്രകൃതിജാന്ഗുണാന് ।

കാരണം ഗുണസങ്ഗോഽസ്യ സദസദ്യോനിജന്മസു ॥21॥

ഉപദ്രഷ്ടാഽനുമന്താ ച ഭര്താ ഭോക്താ മഹേശ്വരഃ ।

പരമാത്മേതി ചാപ്യുക്തഃ ദേഹേഽസ്മിന്പുരുഷഃ പരഃ ॥22॥

യ ഏവം വേത്തി പുരുഷം പ്രകൃതിം ച ഗുണൈഃ സഹ ।

സര്വഥാ വര്തമാനോഽപി ന സ ഭൂയോഽഭിജായതേ ॥23॥

ധ്യാനേനാത്മനി പശ്യന്തി കേചിദാത്മാനമാത്മനാ ।

അന്യേ സാങ്ഖ്യേന യോഗേന കര്മയോഗേന ചാപരേ ॥24॥

അന്യേ ത്വേവമജാനന്തഃ ശ്രുത്വാഽന്യേഭ്യ ഉപാസതേ ।

തേഽപി ചാതിതരന്ത്യേവ മൃത്യും ശ്രുതിപരായണാഃ ॥25॥

യാവത്സഞ്ജായതേ കിഞ്ചിത് സത്ത്വം സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് ।

ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞസംയോഗാത് തദ്വിദ്ധി ഭരതര്ഷഭ ॥26॥

സമം സര്വേഷു ഭൂതേഷു തിഷ്ഠന്തം പരമേശ്വരമ് ।

വിനശ്യത്സ്വവിനശ്യന്തം യഃ പശ്യതി സ പശ്യതി ॥27॥

സമം പശ്യന്ഹി സര്വത്ര സമവസ്ഥിതമീശ്വരമ് ।

ന ഹിനസ്ത്യാത്മനാഽഽത്മാനം തതോ യാതി പരാം ഗതിമ് ॥28॥

പ്രകൃത്യൈവ ച കര്മാണി ക്രിയമാണാനി സര്വശഃ ।

യഃ പശ്യതി തഥാഽഽത്മാനമ് അകര്താരം സ പശ്യതി ॥29॥

യദാ ഭൂതപൃഥഗ്ഭാവമ് ഏകസ്ഥമനുപശ്യതി ।

തത ഏവ ച വിസ്താരം ബ്രഹ്മ സമ്പദ്യതേ തദാ ॥30॥

അനാദിത്വാന്നിര്ഗുണത്വാത് പരമാത്മായമവ്യയഃ ।

ശരീരസ്ഥോഽപി കൌന്തേയ ന കരോതി ന ലിപ്യതേ ॥31॥

യഥാ സര്വഗതം സൌക്ഷ്മ്യാത് ആകാശം നോപലിപ്യതേ ।

സര്വത്രാവസ്ഥിതോ ദേഹേ തഥാഽഽത്മാ നോപലിപ്യതേ ॥32॥

യഥാ പ്രകാശയത്യേകഃ കൃത്സ്നം ലോകമിമം രവിഃ ।

ക്ഷേത്രം ക്ഷേത്രീ തഥാ കൃത്സ്നം പ്രകാശയതി ഭാരത ॥33॥

ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞയോരേവമ് അന്തരം ജ്ഞാനചക്ഷുഷാ ।

ഭൂതപ്രകൃതിമോക്ഷം ച യേ വിദുര്യാന്തി തേ പരമ് ॥34॥

॥ ഓം തത്സദിതി ശ്രീമദ്ഭഗവദ്ഗീതാസു ഉപനിഷത്സു ബ്രഹ്മവിദ്യായാം

യോഗശാസ്ത്രേ ശ്രീകൃഷ്ണാര്ജുനസംവാദേ ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞവിഭാഗയോഗോ നാമ ത്രയോദശോഽധ്യായഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

oṃ śrī paramātmane namaḥ

atha trayodaśo'dhyāyaḥ

kṣetrakṣetrajñavibhāgayogaḥ

arjuna uvāca

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca |

etat veditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ||0||

śrī bhagavānuvāca

idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |

etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||1||

kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |

kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||2||

tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |

sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu ||3||

ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |

brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||4||

mahābhūtānyahaṅkāraḥ buddhiravyaktameva ca |

indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||5||

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |

etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||6||

amānitvamadambhitvam ahiṃsā kṣāntirārjavam |

ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||7||

indriyārtheṣu vairāgyam anahaṅkāra eva ca |

janmamṛtyujarāvyādhi-duḥkhadoṣānudarśanam ||8||

asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |

nityaṃ ca samacittatvam iṣṭāniṣṭopapattiṣu ||9||

mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |

viviktadeśasevitvam aratirjanasaṃsadi ||10||

adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |

etajjñānamiti proktam ajñānaṃ yadato'nyathā ||11||

jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvā'mṛtamaśnute |

anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||12||

sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato'kṣiśiromukham |

sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||13||

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |

asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||14||

bahirantaśca bhūtānām acaraṃ carameva ca |

sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||15||

avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |

bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||16||

jyotiṣāmapi tajjyotiḥ tamasaḥ paramucyate |

jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||17||

iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |

madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||18||

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |

vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ||19||

kāryakaraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |

puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||20||

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |

kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu ||21||

upadraṣṭā'numantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |

paramātmeti cāpyuktaḥ dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ ||22||

ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |

sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate ||23||

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |

anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ||24||

anye tvevamajānantaḥ śrutvā'nyebhya upāsate |

te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||25||

yāvatsañjāyate kiñcit sattvaṃ sthāvarajaṅgamam |

kṣetrakṣetrajñasaṃyogāt tadviddhi bharatarṣabha ||26||

samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |

vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||27||

samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |

na hinastyātmanā''tmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||28||

prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |

yaḥ paśyati tathā''tmānam akartāraṃ sa paśyati ||29||

yadā bhūtapṛthagbhāvam ekasthamanupaśyati |

tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā ||30||

anāditvānnirguṇatvāt paramātmāyamavyayaḥ |

śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate ||31||

yathā sarvagataṃ saukṣmyāt ākāśaṃ nopalipyate |

sarvatrāvasthito dehe tathā''tmā nopalipyate ||32||

yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ |

kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata ||33||

kṣetrakṣetrajñayorevam antaraṃ jñānacakṣuṣā |

bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param ||34||

|| oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsu upaniṣatsu brahmavidyāyāṃ

yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde kṣetrakṣetrajñavibhāgayogo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||