4.33 Kishkindhakanda - Trayastrimsha Sargah

ॐ

4.33 ಕಿಷ್ಕಿನ್ಧಾಕಾಣ್ಡ - ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶ ಸರ್ಗಃ

Valmiki Kannada

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಕಿಷ್ಕಿನ್ಧಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ಅಥ ಪ್ರತಿಸಮಾದಿಷ್ಟೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ಪರವೀರಹಾ ।

ಪ್ರವಿವೇಶ ಗುಹಾಂ ಘೋರಾಂ ಕಿಷ್ಕಿನ್ಧಾಂ ರಾಮಶಾಸನಾತ್ ॥ 1 ॥

ದ್ವಾರಸ್ಥಾ ಹರಯಸ್ತತ್ರ ಮಹಾಕಾಯಾ ಮಹಾಬಲಾಃ ।

ಬಭೂವುರ್ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸರ್ವೇ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಯ ಸ್ಥಿತಾಃ ॥ 2 ॥

ನಿಶ್ವಸನ್ತಂ ತು ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕ್ರುದ್ಧಂ ದಶರಥಾತ್ಮಜಮ್ ।

ಬಭೂವುರ್ಹರಯಸ್ತ್ರಸ್ತಾ ನ ಚೈನಂ ಪರ್ಯವಾರಯನ್ ॥ 3 ॥

ಸ ತಾಂ ರತ್ನಮಯೀಂ ಶ್ರೀಮಾನ್ದಿವ್ಯಾಂ ಪುಷ್ಪಿತಕಾನನಾಮ್ ।

ರಮ್ಯಾಂ ರತ್ನಸಮಾಕೀರ್ಣಾಂ ದದರ್ಶ ಮಹತೀಂ ಗುಹಾಮ್ ॥ 4 ॥

ಹರ್ಮ್ಯಪ್ರಾಸಾದಸಮ್ಬಾಧಾಂ ನಾನಾಪಣ್ಯೋಪಶೋಭಿತಾಮ್ ।

ಸರ್ವಕಾಮಫಲೈರ್ವೃಕ್ಷೈಃ ಪುಷ್ಪಿತೈರುಪಶೋಭಿತಾಮ್ ॥ 5 ॥

ದೇವಗನ್ಧರ್ವಪುತ್ರೈಶ್ಚ ವಾನರೈಃ ಕಾಮರೂಪಿಭಿಃ ।

ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಾಮ್ಬರಧರೈ ಶ್ಶೋಭಿತಾಂ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನೈಃ ॥ 6 ॥

ಚನ್ದನಾಗರುಪದ್ಮಾನಾಂ ಗನ್ಧೈಸ್ಸುರಭಿಗನ್ಧಿನಾಮ್ ।

ಮೈರೇಯಾಣಾಂ ಮಧೂನಾಂ ಚ ಸಮ್ಮೋದಿತಮಹಾಪಥಾಮ್ ॥ 7 ॥

ವಿನ್ಧ್ಯಮೇರುಗಿರಿಪ್ರಖ್ಯೈಃ ಪ್ರಾಸಾದೈರ್ನೈಕಭೂಮಿಭಿಃ ।

ದದರ್ಶ ಗಿರಿನದ್ಯಶ್ಚ ವಿಮಲಾಸ್ತತ್ರ ರಾಘವಃ ॥ 8 ॥

ಅಙ್ಗದಸ್ಯ ಗೃಹಂ ರಮ್ಯಂ ಮೈನ್ದಸ್ಯ ದ್ವಿವಿಧಸ್ಯ ಚ ।

ಗವಯಸ್ಯ ಗವಾಕ್ಷಸ್ಯ ಗಜಸ್ಯ ಶರಭಸ್ಯ ಚ ॥ 9 ॥

ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲೇಶ್ಚ ಸಮ್ಪಾತೇ ಸ್ಸೂರ್ಯಾಕ್ಷಸ್ಯ ಹನೂಮತಃ ।

ವೀರಬಾಹೋ ಸ್ಸುಬಾಹೋಶ್ಚ ನಲಸ್ಯ ಚ ಮಹಾತ್ಮನಃ ॥ 10 ॥

ಕುಮುದಸ್ಯ ಸುಷೇಣಸ್ಯ ತಾರಜಾಮ್ಬವತೋಸ್ತಥಾ ।

ದಧಿವಕ್ತ್ರಸ್ಯ ನೀಲಸ್ಯ ಸುಪಾಟಲಸುನೇತ್ರಯೋಃ ॥ 11 ॥

ಏತೇಷಾಂ ಕಪಿಮುಖ್ಯಾನಾಂ ರಾಜಮಾರ್ಗೇ ಮಹಾತ್ಮನಾಮ್ ।

ದದರ್ಶ ಗೃಹಮುಖ್ಯಾನಿ ಮಹಾಸಾರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ॥ 12 ॥

ಪಾಣ್ಡುರಾಭ್ರಪ್ರಕಾಶಾನಿ ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಯುತಾನಿ ಚ ।

ಪ್ರಭೂತಧನಧಾನ್ಯಾನಿ ಸ್ತ್ರೀರತ್ನೈ ಶ್ಶೋಭಿತಾನಿ ಚ ॥ 13 ॥

ಪಾಣ್ಡುರೇಣ ತು ಸಾಲೇನ ಪರಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ದುರಾಸದಮ್ ।

ವಾನರೇನ್ದ್ರಗೃಹಂ ರಮ್ಯಂ ಮಹೇನ್ದ್ರಸದನೋಪಮಮ್ ॥ 14 ॥

ಶುಕ್ಲೈಃ ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರೈಃ ಕೈಲಾಸಶಿಖರೋಪಮೈಃ ।

ಸರ್ವಕಾಮಫಲೈರ್ವೃಕ್ಷೈಃ ಪುಷ್ಪಿತೈರುಪಶೋಭಿತಮ್ ॥ 15 ॥

ಮಹೇನ್ದ್ರದತ್ತೈಶ್ಶ್ರೀಮದ್ಭಿರ್ನೀಲಜೀಮೂತಸನ್ನಿಭೈಃ ।

ದಿವ್ಯಪುಷ್ಪಫಲೈರ್ವೃಕ್ಷೈಶೀತಚ್ಛಾಯೈರ್ಮನೋರಮೈಃ ॥ 16 ॥

ಹರಿಭಿಸ್ಸಂವೃತದ್ವಾರಂ ಬಲಿಭಿಶ್ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಿಭಿಃ ।

ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಾವೃತಂ ಶುಭ್ರಂ ತಪ್ತಕಾಞ್ಚನತೋರಣಮ್ ॥ 17 ॥

ಸುಗ್ರೀವಸ್ಯ ಗೃಹಂ ರಮ್ಯಂ ಪ್ರವಿವೇಶ ಮಹಾಬಲಃ ।

ಅವಾರ್ಯಮಾಣಸ್ಸೌಮಿತ್ರಿರ್ಮಹಾಭ್ರಮಿವ ಭಾಸ್ಕರಃ ॥ 18 ॥

ಸ ಸಪ್ತ ಕಕ್ಷ್ಯಾ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ನಾನಾಜನಸಮಾಕುಲಾಃ ।

ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಸುಮಹದ್ಗಗುಪ್ತಂ ದದರ್ಶಾನ್ತಃಪುರಂ ಮಹತ್ ॥ 19 ॥

ಹೈಮರಾಜತಪರ್ಯಙ್ಕೈರ್ಬಹುಭಿಶ್ಚ ವರಾಸನೈಃ ।

ಮಹಾರ್ಹಾಸ್ತರಣೋಪೇತೈಸ್ತತ್ರ ತತ್ರೋಪಶೋಭಿತಮ್ ॥ 20 ॥

ಪ್ರವಿಶನ್ನೇವ ಸತತಂ ಶುಶ್ರಾವ ಮಧುರಸ್ವರಮ್ ।

ತನ್ತ್ರೀಗೀತಸಮಾಕೀರ್ಣಂ ಸಮಗೀತಪದಾಕ್ಷರಮ್ ॥ 21 ॥

ಬಹ್ವೀಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಕಾರಾ ರೂಪಯೌವನಗರ್ವಿತಾಃ ।

ಸ್ತ್ರಿಯಸ್ಸುಗ್ರೀವಭವನೇ ದದರ್ಶ ಸುಮಹಾಬಲಃ ॥ 22 ॥

ದೃಷ್ಟ್ವಾಽಭಿಜನಸಮ್ಪನ್ನಾಶ್ಚಿತ್ರಮಾಲ್ಯಕೃತಸ್ರಜಃ ।

ಫಲಮಾಲ್ಯಕೃತವ್ಯಗ್ರಾ ಭೂಷಣೋತ್ತಮಭೂಷಿತಾಃ ॥ 23 ॥

ನಾತೃಪ್ತಾನ್ನಾಪಿ ಚಾವ್ಯಗ್ರಾನ್ನಾನುದಾತ್ತಪರಿಚ್ಛದಾನ್ ।

ಸುಗ್ರೀವಾನುಚರಾಂಶ್ಚಾಪಿ ಲಕ್ಷಯಾಮಾಸ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ॥ 24 ॥

ಕೂಜಿತಂ ನೂಪುರಾಣಾಂ ಚ ಕಾಞ್ಚೀನಾಂ ನಿನದಂ ತಥಾ ।

ಸನ್ನಿಶಮ್ಯ ತತ ಶ್ರೀಮಾನ್ಸೌಮಿತ್ರಿರ್ಲಜ್ಜಿತೋಽಭವತ್ ॥ 25 ॥

ರೋಷವೇಗಪ್ರಕುಪಿತಶಶ್ರುತ್ವಾ ಚಾಭರಣಸ್ವನಮ್ ।

ಚಕಾರ ಜ್ಯಾಸ್ವನಂ ವೀರೋ ದಿಶಶ್ಶಬ್ದೇನ ಪೂರಯನ್ ॥ 26 ॥

ಚಾರಿತ್ರೇಣ ಮಹಾಬಾಹುರಪಕೃಷ್ಟ ಸ್ಸಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ।

ತಸ್ಥಾವೇಕಾನ್ತಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ರಾಮಕೋಪಸಮನ್ವಿತಃ ॥ 27 ॥

ತೇನ ಚಾಪಸ್ವನೇನಾಥ ಸುಗ್ರೀವಃ ಪ್ಲವಗಾಧಿಪಃ ।

ವಿಜ್ಞಾಯಾಽಗಮನಂ ತ್ರಸ್ತ ಸ್ಸಞ್ಚಚಾಲ ವರಾಸನಾತ್ ॥ 28 ॥

ಅಙ್ಗದೇನ ಯಥಾ ಮಹ್ಯಂ ಪುರಸ್ತಾತ್ಪ್ರತಿವೇದಿತಮ್ ।

ಸುವ್ಯಕ್ತಮೇಷ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಸ್ಸೌಮಿತ್ರಿರ್ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲಃ ॥ 29 ॥

ಅಙ್ಗದೇನ ಸಮಾಖ್ಯಾತಂ ಜ್ಯಾಸ್ವನೇನ ಚ ವಾನರಃ ।

ಬುಬುಧೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಮುಖಂ ಚಾಸ್ಯವ್ಯಶುಷ್ಯತ ॥ 30 ॥

ತತಸ್ತಾರಾಂ ಹರಿಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ಸುಗ್ರೀವಃ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಾಮ್ ।

ಉವಾಚ ಹಿತಮವ್ಯಗ್ರಸ್ತ್ರಾಸ ಸಮ್ಭ್ರಾನ್ತಮಾನಸಃ ॥ 31 ॥

ಕಿನ್ನು ತತ್ಕಾರಣಂ ಸುಭ್ರು ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಮೃದುಮಾನಸಃ ।

ಸರೋಷ ಇವ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಯೇನಾಯಂ ರಾಘವಾನುಜಃ ॥ 32 ॥

ಕಿಂ ಪಶ್ಯಸಿ ಕುಮಾರಸ್ಯ ರೋಷಸ್ಥಾನಮನಿನ್ದಿತೇ ।

ನ ಖಲ್ವಕಾರಣೇ ಕೋಪಮಾಹರೇನ್ನರಸತ್ತಮಃ ॥ 33 ॥

ಯದಸ್ಯ ಕೃತಮಸ್ಮಾಭಿರ್ಬುಧ್ಯಸೇ ಕಿಞ್ಚಿದಪ್ರಿಯಮ್ ।

ತದಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸಮ್ಪ್ರಧಾರ್ಯಾಶು ಕ್ಷಿಪ್ರಮರ್ಹಸಿ ಭಾಷಿತುಮ್ ॥ 34 ॥

ಅಥವಾ ಸ್ವಯಮೇವೈನಂ ದ್ರಷ್ಟುಮರ್ಹಸಿ ಭಾಮಿನಿ ।

ವಚನೈ ಸ್ಸಾನ್ತ್ವಯುಕ್ತೈಶ್ಚ ಪ್ರಸಾದಯಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥ 35 ॥

ತ್ವದ್ದರ್ಶನ ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ ನ ಸ ಕೋಪಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ ।

ನ ಹಿ ಸ್ತ್ರೀಷು ಮಹಾತ್ಮಾನಃ ಕ್ವಚಿತ್ಕುರ್ವನ್ತಿ ದಾರುಣಮ್ ॥ 36 ॥

ತ್ವಯಾ ಸಾನ್ತ್ವೈರುಪಕ್ರಾನ್ತಂ ಪ್ರಸನ್ನೇನ್ದ್ರಿಯಮಾನಸಮ್ ।

ತತಃ ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷಂ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಹಮರಿನ್ದಮಮ್ ॥ 37 ॥

ಸಾ ಪ್ರಸ್ಖಲನ್ತೀ ಮದವಿಹ್ವಲಾಕ್ಷೀ ಪ್ರಲಮ್ಬಕಾಞ್ಚೀಗುಣ ಹೇಮಸೂತ್ರಾ ।

ಸಲಕ್ಷಣಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸನ್ನಿಧಾನಂ ಜಗಾಮ ತಾರಾ ನಮಿತಾಙ್ಗಯಷ್ಟಿಃ ॥ 38 ॥

ಸ ತಾಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯೈವ ಹರೀಶಪನ್ತೀಂ ತಸ್ಥಾವುದಾಸೀನತಯಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ।

ಅವಾಙ್ಮುಖೋಽಭೂನ್ಮನುಜೇನ್ದ್ರಪುತ್ರಃ ಸ್ತ್ರೀಸನ್ನಿಕರ್ಷಾದ್ವಿನಿವೃತ್ತಕೋಪಃ ॥ 39 ॥

ಸಾ ಪಾನಯೋಗಾದ್ವಿನಿವೃತ್ತಲಜ್ಜಾ ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದಾಚ್ಚ ನರೇನ್ದ್ರಸೂನೋಃ ।

ಉವಾಚ ತಾರಾ ಪ್ರಣಯಪ್ರಗಲ್ಭಂ ವಾಕ್ಯಂ ಮಹಾರ್ಥಂ ಪರಿಸಾನ್ತ್ವಪೂರ್ವಮ್ ॥ 40 ॥

ಕಿಂ ಕೋಪಮೂಲಂ ಮನುಜೇನ್ದ್ರಪುತ್ರ ಕಸ್ತೇ ನ ಸನ್ತಿಷ್ಠತಿ ವಾಙ್ನಿದೇಶೇ ।

ಕ ಶ್ಶುಷ್ಕವೃಕ್ಷಂ ವನಮಾಪತನ್ತಂ ದವಾಗ್ನಿಮಾಸೀದತಿ ನಿರ್ವಿಶಙ್ಕಃ ॥ 41 ॥

ಸ ತಸ್ಯಾ ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸಾನ್ತ್ವಪೂರ್ವಮಶಙ್ಕಿತಮ್ ।

ಭೂಯಃ ಪ್ರಣಯದೃಷ್ಟಾರ್ಥಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣೋ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 42 ॥

ಕಿಮಯಂ ಕಾಮವೃತ್ತಸ್ತೇ ಲುಪ್ತಧರ್ಮಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಃ ।

ಭರ್ತಾ ಭರ್ತೃಹಿತೇ ಯುಕ್ತೇ ನ ಚೈನಮವಬುದ್ಧ್ಯಸೇ ॥ 43 ॥

ನ ಚಿನ್ತಯತಿ ರಾಜ್ಯಾರ್ಥಂ ನಾಸ್ಮಾನ್ ಶೋಕಪರಾಯಣಾನ್ ।

ಸಾಮಾತ್ಯಪರಿಷತ್ತಾರೇ ಪಾನಮೇವೋಪಸೇವತೇ ॥ 44 ॥

ಸ ಮಾಸಾಂಶ್ಚತುರಃ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಮಾಣಂ ಪ್ಲವಗೇಶ್ವರಃ ।

ವ್ಯತೀತಾಂ ಸ್ತಾನ್ಮದವ್ಯಗ್ರೋ ವಿಹರನ್ನಾವಬುಧ್ಯತೇ ॥ 45 ॥

ನ ಹಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಪಾನಮೇವಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ।

ಪಾನಾದರ್ಥಶ್ಚ ಧರ್ಮಶ್ಚ ಕಾಮಶ್ಚ ಪರಿಹೀಯತೇ ॥ 46 ॥

ಧರ್ಮಲೋಪೋ ಮಹಾಂಸ್ತಾವತ್ಕೃತೇ ಹ್ಯಪ್ರತಿಕುರ್ವತಃ ।

ಅರ್ಥಲೋಪಶ್ಚ ಮಿತ್ರಸ್ಯ ನಾಶೇ ಗುಣವತೋ ಮಹಾನ್ ॥ 47 ॥

ಮಿತ್ರಂ ಹ್ಯರ್ಥಗುಣಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಸತ್ಯಧರ್ಮಪರಾಯಣಮ್ ।

ತದ್ದ್ವಯಂ ತು ಪರಿತ್ಯಕ್ತಂ ನ ತು ಧರ್ಮೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ ॥ 48 ॥

ತದೇವಂ ಪ್ರಸ್ತುತೇ ಕಾರ್ಯೇ ಕಾರ್ಯಮಸ್ಮಾಭಿರುತ್ತರಮ್ ।

ಯತ್ಕಾರ್ಯಂ ಕಾರ್ಯತತ್ತ್ವಜ್ಞೇ ತದುದಾಹರ್ತುಮರ್ಹಸಿ ॥ 49 ॥

ಸಾ ತಸ್ಯ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಮಾಧಿಯುಕ್ತಂ ನಿಶಮ್ಯ ವಾಕ್ಯಂ ಮಧುರಸ್ವಭಾವಮ್ ।

ತಾರಾ ಗತಾರ್ಥೇ ಮನುಜೇನ್ದ್ರಕಾರ್ಯೇ ವಿಶ್ವಾಸಯುಕ್ತಂ ತಮುವಾಚ ಭೂಯಃ ॥ 50 ॥

ನ ಕೋಪಕಾಲಃ ಕ್ಷಿತಿಪಾಲಪುತ್ರ ನ ಚಾತಿ ಕೋಪ ಸ್ಸ್ವಜನೇ ವಿಧೇಯಃ ।

ತ್ವದರ್ಥಕಾಮಸ್ಯ ಜನಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಮಾದಮಪ್ಯರ್ಹಸಿ ವೀರ ಸೋಢುಮ್ ॥ 51 ॥

ಕೋಪಂ ಕಥಂ ನಾಮ ಗುಣಪ್ರಕೃಷ್ಟಃ ಕುಮಾರ ಕುರ್ಯಾದಪಕೃಷ್ಟಸತ್ತ್ವೇ ।

ಕಸ್ತ್ವದ್ವಿಧಃ ಕೋಪವಶಂ ಹಿ ಗಚ್ಛೇ ತ್ಸತ್ತ್ವಾವರುದ್ಧಸ್ತಪಸಃ ಪ್ರಸೂತಿಃ ॥ 52 ॥

ಜಾನಾಮಿ ರೋಷಂ ಹರಿವೀರಬನ್ಧೋ ರ್ಜಾನಾಮಿ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಚ ಕಾಲಸಙ್ಗಮ್ ।

ಜಾನಾಮಿ ಕಾರ್ಯಂ ತ್ವಯಿ ಯತ್ಕೃತಂ ನ ಸ್ತಚ್ಚಾಪಿ ಜಾನಾಮಿ ಯದತ್ರ ಕಾರ್ಯಮ್ ॥ 53 ॥

ತಚ್ಚಾಪಿ ಜಾನಾಮಿ ಯಥವಿಷಹ್ಯಂ ಬಲಂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶರೀರಜಸ್ಯ ।

ಜಾನಾಮಿ ಯಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಜನೇಽವಬದ್ಧಂ ಕಾಮೇನ ಸುಗ್ರೀವಮಸಕ್ತಮದ್ಯ ॥ 54 ॥

ನ ಕಾಮತನ್ತ್ರೇ ತವ ಬುದ್ಧಿರಸ್ತಿ ತ್ವಂ ವೈ ಯಥಾ ಮನ್ಯುವಶಂ ಪ್ರಪನ್ನಃ ।

ನ ದೇಶಕಾಲೌ ಹಿ ನ ಚಾರ್ಥಧರ್ಮಾ ವವೇಕ್ಷತೇ ಕಾಮರತಿರ್ಮನುಷ್ಯಃ ॥ 55 ॥

ತಂ ಕಾಮವೃತ್ತಂ ಮಮ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಂ ಕಾಮಾಭಿಯೋಗಾಚ್ಚ ನಿವೃತ್ತಲಜ್ಜಮ್ ।

ಕ್ಷಮಸ್ವ ತಾವತ್ಪರವೀರಹನ್ತ ಸ್ತ್ವದ್ಭ್ರಾತರಂ ವಾನರವಂಶನಾಥಮ್ ॥ 56 ॥

ಮಹರ್ಷಯೋ ಧರ್ಮತಪೋಽಭಿಕಾಮಾಃ ಕಾಮಾನುಕಾಮಾಃ ಪ್ರತಿಬದ್ಧಮೋಹಾಃ ।

ಅಯಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಚಪಲಃ ಕಪಿಸ್ತು ಕಥಂ ನ ಸಜ್ಜೇತ ಸುಖೇಷು ರಾಜಾ ॥ 57 ॥

ಇತ್ಯೇವಮುಕ್ತ್ವಾ ವಚನಂ ಮಹಾರ್ಥಂ ಸಾ ವಾನರೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣಮಪ್ರಮೇಯಮ್ ।

ಪುನ ಸ್ಸಖೇದಂ ಮದವಿಹ್ವಲಞ್ಚ ಭರ್ತುರ್ಹಿತಂ ವಾಕ್ಯಮಿದಂ ಬಭಾಷೇ ॥ 58 ॥

ಉದ್ಯೋಗಸ್ತು ಚಿರಾಜ್ಞಪ್ತ ಸ್ಸುಗ್ರೀವೇಣ ನರೋತ್ತಮ ।

ಕಾಮಸ್ಯಾಪಿ ವಿಧೇಯೇನ ತವಾರ್ಥಪ್ರತಿಸಾಧನೇ ॥ 59 ॥

ಆಗತಾ ಹಿ ಮಹಾವೀರ್ಯಾ ಹರಯಃ ಕಾಮರೂಪಿಣಃ ।

ಕೋಟೀಶತಸಹಸ್ರಾಣಿ ನಾನಾನಗನಿವಾಸಿನಃ ॥ 60 ॥

ತದಾಗಚ್ಛ ಮಹಾಬಾಹೋ ಚಾರಿತ್ರಂ ರಕ್ಷಿತಂ ತ್ವಯಾ ।

ಅಚ್ಛಲಂ ಮಿತ್ರಭಾವೇನ ಸತಾಂ ದಾರಾವಲೋಕನಮ್ ॥ 61 ॥

ತಾರಯಾ ಚಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾತಸ್ತ್ವರಯಾ ಚಾಪಿ ಚೋದಿತಃ ।

ಪ್ರವಿವೇಶ ಮಹಾಬಾಹುರಭ್ಯನ್ತರಮರಿನ್ದಮಃ ॥ 62 ॥

ತತ ಸ್ಸುಗ್ರೀವಮಾಸೀನಂ ಕಾಞ್ಚನೇ ಪರಮಾಸನೇ ।

ಮಹಾರ್ಹಾಸ್ತರಣೋಪೇತೇ ದದರ್ಶಾದಿತ್ಯಸನ್ನಿಭಮ್ ॥ 63 ॥

ದಿವ್ಯಾಭಣಚಿತ್ರಾಙ್ಗಂ ದಿವ್ಯರೂಪಂ ಯಶಸ್ವಿನಮ್ ।

ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಾಮ್ಬರಧರಂ ಮಹೇನ್ದ್ರಮಿವ ದುರ್ಜಯಮ್ ॥ 64 ॥

ದಿವ್ಯಾಭರಣಮಾಲಾಭಿಃ ಪ್ರಮದಾಭಿ ಸ್ಸಮಾವೃತಮ್ ।

ಸಂರಬ್ಧತರರಕ್ತಾಕ್ಷೋ ಬಭೂವಾನ್ತಕಸನ್ನಿಭಃ ॥ 65 ॥

ರುಮಾಂ ತು ವೀರ ಪರಿರಭ್ಯ ಗಾಢಂ ವರಾಸನಸ್ಥೋ ವರಹೇಮವರ್ಣಃ ।

ದದರ್ಶ ಸೌಮಿತ್ರಿಮದೀನಸತ್ತ್ವಂ ವಿಶಾಲನೇತ್ರಸ್ಸುವಿಶಾಲನೇತ್ರಮ್ ॥ 66 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಕಿಷ್ಕಿನ್ಧಾಕಾಣ್ಡೇ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha trayastriṃśassargaḥ |

atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā |

praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt || 1 ||

dvārasthā harayastatra mahākāyā mahābalāḥ |

babhūvurlakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalaya sthitāḥ || 2 ||

niśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam |

babhūvurharayastrastā na cainaṃ paryavārayan || 3 ||

sa tāṃ ratnamayīṃ śrīmāndivyāṃ puṣpitakānanām |

ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām || 4 ||

harmyaprāsādasambādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām |

sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām || 5 ||

devagandharvaputraiśca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |

divyamālyāmbaradharai śśobhitāṃ priyadarśanaiḥ || 6 ||

candanāgarupadmānāṃ gandhaissurabhigandhinām |

maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca sammoditamahāpathām || 7 ||

vindhyamerugiriprakhyaiḥ prāsādairnaikabhūmibhiḥ |

dadarśa girinadyaśca vimalāstatra rāghavaḥ || 8 ||

aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividhasya ca |

gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca || 9 ||

vidyunmāleśca sampāte ssūryākṣasya hanūmataḥ |

vīrabāho ssubāhośca nalasya ca mahātmanaḥ || 10 ||

kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatostathā |

dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ || 11 ||

eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām |

dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ || 12 ||

pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca |

prabhūtadhanadhānyāni strīratnai śśobhitāni ca || 13 ||

pāṇḍureṇa tu sālena parikṣiptaṃ durāsadam |

vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam || 14 ||

śuklaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |

sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitam || 15 ||

mahendradattaiśśrīmadbhirnīlajīmūtasannibhaiḥ |

divyapuṣpaphalairvṛkṣaiśītacchāyairmanoramaiḥ || 16 ||

haribhissaṃvṛtadvāraṃ balibhiśśastrapāṇibhiḥ |

divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam || 17 ||

sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |

avāryamāṇassaumitrirmahābhramiva bhāskaraḥ || 18 ||

sa sapta kakṣyā dharmātmā nānājanasamākulāḥ |

praviśya sumahadgaguptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat || 19 ||

haimarājataparyaṅkairbahubhiśca varāsanaiḥ |

mahārhāstaraṇopetaistatra tatropaśobhitam || 20 ||

praviśanneva satataṃ śuśrāva madhurasvaram |

tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram || 21 ||

bahvīśca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ |

striyassugrīvabhavane dadarśa sumahābalaḥ || 22 ||

dṛṣṭvā'bhijanasampannāścitramālyakṛtasrajaḥ |

phalamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 23 ||

nātṛptānnāpi cāvyagrānnānudāttaparicchadān |

sugrīvānucarāṃścāpi lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 24 ||

kūjitaṃ nūpurāṇāṃ ca kāñcīnāṃ ninadaṃ tathā |

sanniśamya tata śrīmānsaumitrirlajjito'bhavat || 25 ||

roṣavegaprakupitaśaśrutvā cābharaṇasvanam |

cakāra jyāsvanaṃ vīro diśaśśabdena pūrayan || 26 ||

cāritreṇa mahābāhurapakṛṣṭa ssalakṣmaṇaḥ |

tasthāvekāntamāśritya rāmakopasamanvitaḥ || 27 ||

tena cāpasvanenātha sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |

vijñāyā'gamanaṃ trasta ssañcacāla varāsanāt || 28 ||

aṅgadena yathā mahyaṃ purastātprativeditam |

suvyaktameṣa samprāpta ssaumitrirbhrātṛvatsalaḥ || 29 ||

aṅgadena samākhyātaṃ jyāsvanena ca vānaraḥ |

bubudhe lakṣmaṇaṃ prāptaṃ mukhaṃ cāsyavyaśuṣyata || 30 ||

tatastārāṃ hariśreṣṭhassugrīvaḥ priyadarśanām |

uvāca hitamavyagrastrāsa sambhrāntamānasaḥ || 31 ||

kinnu tatkāraṇaṃ subhru prakṛtyā mṛdumānasaḥ |

saroṣa iva samprāpto yenāyaṃ rāghavānujaḥ || 32 ||

kiṃ paśyasi kumārasya roṣasthānamanindite |

na khalvakāraṇe kopamāharennarasattamaḥ || 33 ||

yadasya kṛtamasmābhirbudhyase kiñcidapriyam |

tadabuddhyā sampradhāryāśu kṣipramarhasi bhāṣitum || 34 ||

athavā svayamevainaṃ draṣṭumarhasi bhāmini |

vacanai ssāntvayuktaiśca prasādayitumarhasi || 35 ||

tvaddarśana viśuddhātmā na sa kopaṃ kariṣyati |

na hi strīṣu mahātmānaḥ kvacitkurvanti dāruṇam || 36 ||

tvayā sāntvairupakrāntaṃ prasannendriyamānasam |

tataḥ kamalapatrākṣaṃ drakṣyāmyahamarindamam || 37 ||

sā praskhalantī madavihvalākṣī pralambakāñcīguṇa hemasūtrā |

salakṣaṇā lakṣmaṇasannidhānaṃ jagāma tārā namitāṅgayaṣṭiḥ || 38 ||

sa tāṃ samīkṣyaiva harīśapantīṃ tasthāvudāsīnatayā mahātmā |

avāṅmukho'bhūnmanujendraputraḥ strīsannikarṣādvinivṛttakopaḥ || 39 ||

sā pānayogādvinivṛttalajjā dṛṣṭiprasādācca narendrasūnoḥ |

uvāca tārā praṇayapragalbhaṃ vākyaṃ mahārthaṃ parisāntvapūrvam || 40 ||

kiṃ kopamūlaṃ manujendraputra kaste na santiṣṭhati vāṅnideśe |

ka śśuṣkavṛkṣaṃ vanamāpatantaṃ davāgnimāsīdati nirviśaṅkaḥ || 41 ||

sa tasyā vacanaṃ śrutvā sāntvapūrvamaśaṅkitam |

bhūyaḥ praṇayadṛṣṭārthaṃ lakṣmaṇo vākyamabravīt || 42 ||

kimayaṃ kāmavṛttaste luptadharmārthasaṅgrahaḥ |

bhartā bhartṛhite yukte na cainamavabuddhyase || 43 ||

na cintayati rājyārthaṃ nāsmān śokaparāyaṇān |

sāmātyapariṣattāre pānamevopasevate || 44 ||

sa māsāṃścaturaḥ kṛtvā pramāṇaṃ plavageśvaraḥ |

vyatītāṃ stānmadavyagro viharannāvabudhyate || 45 ||

na hi dharmārthasiddhyarthaṃ pānamevaṃ praśasyate |

pānādarthaśca dharmaśca kāmaśca parihīyate || 46 ||

dharmalopo mahāṃstāvatkṛte hyapratikurvataḥ |

arthalopaśca mitrasya nāśe guṇavato mahān || 47 ||

mitraṃ hyarthaguṇaśreṣṭhaṃ satyadharmaparāyaṇam |

taddvayaṃ tu parityaktaṃ na tu dharme vyavasthitam || 48 ||

tadevaṃ prastute kārye kāryamasmābhiruttaram |

yatkāryaṃ kāryatattvajñe tadudāhartumarhasi || 49 ||

sā tasya dharmārthasamādhiyuktaṃ niśamya vākyaṃ madhurasvabhāvam |

tārā gatārthe manujendrakārye viśvāsayuktaṃ tamuvāca bhūyaḥ || 50 ||

na kopakālaḥ kṣitipālaputra na cāti kopa ssvajane vidheyaḥ |

tvadarthakāmasya janasya tasya pramādamapyarhasi vīra soḍhum || 51 ||

kopaṃ kathaṃ nāma guṇaprakṛṣṭaḥ kumāra kuryādapakṛṣṭasattve |

kastvadvidhaḥ kopavaśaṃ hi gacche tsattvāvaruddhastapasaḥ prasūtiḥ || 52 ||

jānāmi roṣaṃ harivīrabandho rjānāmi kāryasya ca kālasaṅgam |

jānāmi kāryaṃ tvayi yatkṛtaṃ na staccāpi jānāmi yadatra kāryam || 53 ||

taccāpi jānāmi yathaviṣahyaṃ balaṃ naraśreṣṭha śarīrajasya |

jānāmi yasmiṃśca jane'vabaddhaṃ kāmena sugrīvamasaktamadya || 54 ||

na kāmatantre tava buddhirasti tvaṃ vai yathā manyuvaśaṃ prapannaḥ |

na deśakālau hi na cārthadharmā vavekṣate kāmaratirmanuṣyaḥ || 55 ||

taṃ kāmavṛttaṃ mama sannikṛṣṭaṃ kāmābhiyogācca nivṛttalajjam |

kṣamasva tāvatparavīrahanta stvadbhrātaraṃ vānaravaṃśanātham || 56 ||

maharṣayo dharmatapo'bhikāmāḥ kāmānukāmāḥ pratibaddhamohāḥ |

ayaṃ prakṛtyā capalaḥ kapistu kathaṃ na sajjeta sukheṣu rājā || 57 ||

ityevamuktvā vacanaṃ mahārthaṃ sā vānarī lakṣmaṇamaprameyam |

puna ssakhedaṃ madavihvalañca bharturhitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 58 ||

udyogastu cirājñapta ssugrīveṇa narottama |

kāmasyāpi vidheyena tavārthapratisādhane || 59 ||

āgatā hi mahāvīryā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ |

koṭīśatasahasrāṇi nānānaganivāsinaḥ || 60 ||

tadāgaccha mahābāho cāritraṃ rakṣitaṃ tvayā |

acchalaṃ mitrabhāvena satāṃ dārāvalokanam || 61 ||

tārayā cābhyanujñātastvarayā cāpi coditaḥ |

praviveśa mahābāhurabhyantaramarindamaḥ || 62 ||

tata ssugrīvamāsīnaṃ kāñcane paramāsane |

mahārhāstaraṇopete dadarśādityasannibham || 63 ||

divyābhaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam |

divyamālyāmbaradharaṃ mahendramiva durjayam || 64 ||

divyābharaṇamālābhiḥ pramadābhi ssamāvṛtam |

saṃrabdhatararaktākṣo babhūvāntakasannibhaḥ || 65 ||

rumāṃ tu vīra parirabhya gāḍhaṃ varāsanastho varahemavarṇaḥ |

dadarśa saumitrimadīnasattvaṃ viśālanetrassuviśālanetram || 66 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe trayastriṃśassargaḥ ||