4.26 Kishkindhakanda - Shadvimsha Sargah

ॐ

4.26 ಕಿಷ್ಕಿನ್ಧಾಕಾಣ್ಡ - ಷಡ್ವಿಂಶ ಸರ್ಗಃ

Valmiki Kannada

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಕಿಷ್ಕಿನ್ಧಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ಷಡ್ವಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ತತಶ್ಶೋಕಾಭಿಸನ್ತಪ್ತಂ ಸುಗ್ರೀವಂ ಕ್ಲಿನ್ನವಾಸಸಮ್ ।

ಶಾಖಾಮೃಗಮಹಾಮಾತ್ರಾಃ ಪರಿವಾರ್ಯೋಪತಸ್ಥಿರೇ ॥ 1 ॥

ಅಭಿಗಮ್ಯ ಮಹಾಬಾಹುಂ ರಾಮಮಕ್ಲಿಷ್ಟಕಾರಿಣಮ್ ।

ಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಯಸ್ಸರ್ವೇ ಪಿತಾಮಹಮಿವರ್ಷಯಃ ॥ 2 ॥

ತತಃ ಕಾಞ್ಚನಶೈಲಾಭ ಸ್ತರುಣಾರ್ಕನಿಭಾನನಃ ।

ಅಬ್ರವೀತ್ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರ್ವಾಕ್ಯಂ ಹನೂಮಾನ್ಮಾರುತಾತ್ಮಜಃ ॥ 3 ॥

ಭವತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ಸುಗ್ರೀವಃ ಪಿತೃಪೈತಾಮಹಂ ಮಹತ್ ।

ವಾನರಾಣಾಂ ಸುದುಷ್ಪ್ರಾಪಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ರಾಜ್ಯಮಿದಂ ಪ್ರಭೋ ॥ 4 ॥

ಭವತಾ ಸಮನುಜ್ಞಾತಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ನಗರಂ ಶುಭಮ್ ॥ 5 ॥

ಸಂವಿಧಾಸ್ಯತಿ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಸುಹೃಜ್ಜನಃ ।

ಸ್ನಾತೋಽಯಂ ವಿವಿಧೈರ್ಗನ್ಧೈರೌಷಧೈಶ್ಚ ಯಥಾವಿಧಿ ॥ 6 ॥

ಅರ್ಚಯಿಷ್ಯತಿ ರತ್ನೈಶ್ಚ ಮಾಲ್ಯೈಶ್ಚ ತ್ವಾಂ ವಿಶೇಷತಃ ।

ಇಮಾಂ ಗಿರಿಗುಹಾಂ ರಮ್ಯಾಮಭಿಗನ್ತುಮಿತೋಽರ್ಹಸಿ ॥ 7 ॥

ಕುರುಷ್ವ ಸ್ವಾಮಿಸಮ್ಬನ್ಧಂ ವಾನರಾನ್ಸಮ್ಪ್ರಹರ್ಷಯ ।

ಏವಮುಕ್ತೋ ಹನುಮತಾ ರಾಘವಃ ಪರವೀರಹಾ ॥ 8 ॥

ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಹನೂಮನ್ತಂ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ವಾಕ್ಯಕೋವಿದಃ ।

ಚತುರ್ದಶ ಸಮಾಸ್ಸೌಮ್ಯ ಗ್ರಾಮಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಪುರಮ್ ॥ 9 ॥

ನ ಪ್ರವೇಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹನುಮನ್ಪಿತುರ್ನಿರ್ದೇಶಪಾಲಕಃ ।

ಸುಸಮೃದ್ಧಾಂ ಗುಹಾಂ ರಮ್ಯಾಂ ಸುಗ್ರೀವೋ ವಾನರರ್ಷಭಃ ॥ 10 ॥

ಪ್ರವಿಷ್ಟೋ ವಿಧಿವದ್ವೀರಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ರಾಜ್ಯೇಽಭಿಷಿಚ್ಯತಾಮ್ ।

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಹನೂಮನ್ತಂ ರಾಮಸ್ಸುಗ್ರೀವಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 11 ॥

ವೃತ್ತಜ್ಞೋ ವೃತ್ತಸಮ್ಪನ್ನಮುದಾರಬಲವಿಕ್ರಮಮ್ ।

ಇಮಮಪ್ಯಙ್ಗದಂ ವೀರ ಯೌವರಾಜ್ಯೇಽಭಿಷೇಚಯ ॥ 12 ॥

ಜ್ಯೇಷ್ಠಸ್ಯ ಸ ಸುತೋ ಜ್ಯೇಷ್ಠಸ್ಸದೃಶೋ ವಿಕ್ರಮೇಣ ತೇ ।

ಅಙ್ಗದೋಽಯಮದೀನಾತ್ಮಾ ಯೌವರಾಜ್ಯಸ್ಯ ಭಾಜನಮ್ ॥ 13 ॥

ಪೂರ್ವೋಽಯಂ ವಾರ್ಷಿಕೋ ಮಾಸಃ ಶ್ರಾವಣಸ್ಸಲಿಲಾಗಮಃ ।

ಪ್ರವೃತ್ತಾಸ್ಸೌಮ್ಯ ಚತ್ವಾರೋ ಮಾಸಾ ವಾರ್ಷಿಕಸಜ್ಞಿಕಾಃ ॥ 14 ॥

ನಾಯಮುದ್ಯೋಗಸಮಯಃ ಪ್ರವಿಶ ತ್ವಂ ಪುರೀಂ ಶುಭಾಮ್ ।

ಅಸ್ಮಿನ್ವತ್ಸ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ಸೌಮ್ಯ ಪರ್ವತೇ ಸಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ॥ 15 ॥

ಇಯಂ ಗಿರಿಗುಹಾ ರಮ್ಯಾ ವಿಶಾಲಾ ಯುಕ್ತಮಾರುತಾ ।

ಪ್ರಭೂತಸಲಿಲಾ ಸೌಮ್ಯ ಪ್ರಭೂತಕಮಲೋತ್ಪಲಾ ॥ 16 ॥

ಕಾರ್ತಿಕೇ ಸಮನುಪ್ರಾಪ್ತೇ ತ್ವಂ ರಾವಣವಧೇ ಯತ ।

ಏಷ ನಸ್ಸಮಯಸ್ಸೌಮ್ಯ ಪ್ರವಿಶ ತ್ವಂ ಸ್ವಮಾಲಯಮ್ ॥ 17 ॥

ಅಭಿಷಿಕ್ತಸ್ವ ರಾಜ್ಯೇ ಚ ಸುಹೃದಸ್ಸಮ್ಪ್ರಹರ್ಷಯ ।

ಇತಿ ರಾಮಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾತಸ್ಸುಗ್ರೀವೋ ವಾನರಾಧಿಪಃ ॥ 18 ॥

ಪ್ರವಿವೇಶ ಪುರೀಂ ರಮ್ಯಾಂ ಕಿಷ್ಕಿನ್ಧಾಂ ವಾಲಿಪಾಲಿತಾಮ್ ।

ತಂ ವಾನರಸಹಸ್ರಾಣಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ವಾನರೇಶ್ವರಮ್ ॥ 19 ॥

ಅಭಿವಾದ್ಯ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾನಿ ಸರ್ವತಃ ಪರ್ಯವಾರಯನ್ ।

ತತಃ ಪ್ರಕೃತಯಸ್ಸರ್ವಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಹರಿಗಣೇಶ್ವರಮ್ ॥ 20 ॥

ಪ್ರಣಮ್ಯ ಮೂರ್ಧ್ನಾ ಪತಿತಾ ವಸುಧಾಯಾಂ ಸಮಾಹಿತಾಃ ।

ಸುಗ್ರೀವಃ ಪ್ರಕೃತೀಸ್ಸರ್ವಾಸ್ಸಮ್ಭಾಷ್ಯೋತ್ಥಾಪ್ಯ ವೀರ್ಯವಾನ್ ॥ 21 ॥

ಭ್ರಾತುರನ್ತಃಪುರಂ ಸೌಮ್ಯಂ ಪ್ರವಿವೇಶ ಮಹಾಬಲಃ ।

ಪ್ರವಿಶ್ಯ ತ್ವಭಿನಿಷ್ಕ್ರಾನ್ತಂ ಸುಗ್ರೀವಂ ಪ್ಲವಗೇಶ್ವರಮ್ ॥ 22 ॥

ಅಭ್ಯಷಿಞ್ಚನ್ತ ಸುಹೃದಸ್ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಮಿವಾಮರಾಃ ।

ತಸ್ಯ ಪಾಣ್ಡುರಮಾಜಹ್ರುಶ್ಛತ್ರಂ ಹೇಮಪರಿಷ್ಕೃತಮ್ ॥ 23 ॥

ಶುಕ್ಲೇ ಚ ವಾಲವ್ಯಜನೇ ಹೇಮದಣ್ಡೇ ಯಶಸ್ಕರೇ ।

ತಥಾ ಸರ್ವಾಣಿ ರತ್ನಾನಿ ಸರ್ವಬೀಜೌಷಧೀರಪಿ ॥ 24 ॥

ಸಕ್ಷೀರಾಣಾಂ ಚ ವೃಕ್ಷಾಣಾಂ ಪ್ರರೋಹಾನ್ಕುಸುಮಾನಿ ಚ ।

ಶುಕ್ಲಾನಿ ಚೈವ ವಸ್ತ್ರಾಣಿ ಶ್ವೇತಂ ಚೈವಾನುಲೇಪನಮ್ ॥ 25 ॥

ಸುಗನ್ಧೀನಿ ಚ ಮಾಲ್ಯಾನಿ ಸ್ಥಲಜಾನ್ಯಮ್ಬುಜಾನಿ ಚ ।

ಚನ್ದನಾನಿ ಚ ದಿವ್ಯಾನಿ ಗನ್ಧಾಂಶ್ಚ ವಿವಿಧಾನ್ಬಹೂನ್ ॥ 26 ॥

ಅಕ್ಷತಂ ಜಾತರೂಪಂ ಚ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಮಧುಸರ್ಪಿಷೀ ।

ದಧಿ ಚರ್ಮ ಚ ವೈಯಾಘ್ರಂ ವಾರಾಹೀ ಚಾಪ್ಯುಪಾನಹೌ ॥ 27 ॥

ಸಮಾಲಮ್ಭನಮಾದಾಯ ರೋಚನಾಂ ಸಮನಶ್ಶಿಲಾಮ್ ।

ಆಗ್ಮುಸ್ತತ್ರ ಮುದಿತಾ ವರಾಃ ಕನ್ಯಾಸ್ತು ಷೋಡಶ ॥ 28 ॥

ತತಸ್ತೇ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಯಥಾಕಾಲಂ ಯಥಾವಿಧಿ ।

ರತ್ನೈರ್ವಸ್ತ್ರೈಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯೈಶ್ಚ ತೋಷಯಿತ್ವಾ ದ್ವಿಜರ್ಷಭಾನ್ ॥ 29 ॥

ತತಃ ಕುಶಪರಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ಸಮಿದ್ಧಂ ಜಾತವೇದಸಮ್ ।

ಮನ್ತ್ರಪೂತೇನ ಹವಿಷಾ ಹುತ್ವಾ ಮನ್ತ್ರವಿದೋ ಜನಾಃ ॥ 30 ॥

ತತೋ ಹೇಮಪ್ರತಿಷ್ಠಾನೇ ವರಾಸ್ತರಣಸಂವೃತೇ ।

ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರೇ ರಮ್ಯೇ ಚಿತ್ರಮಾಲ್ಯೋಪಶೋಭಿತೇ ॥ 31 ॥

ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಂ ವಿವಿಧೈರ್ಮನ್ತ್ರೈಃ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ವರಾಸನೇ ।

ನದೀನದೇಭ್ಯಸ್ಸಂಹೃತ್ಯ ತೀರ್ಥೇಭ್ಯಶ್ಚ ಸಮನ್ತತಃ ॥ 32 ॥

ಆಹೃತ್ಯ ಚ ಸಮುದ್ರೇಭ್ಯಸ್ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ವಾನರರ್ಷಭಾಃ ।

ಅಪಃ ಕನಕಕುಮ್ಭೇಷು ನಿಧಾಯ ವಿಮಲಾಶ್ಶುಭಾಃ ॥ 33 ॥

ಶುಭೈರ್ವೃಷಭಶೃಙ್ಗೈಶ್ಚ ಕಲಶೈಶ್ಚಾಪಿ ಕಾಞ್ಚನೈಃ ।

ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟೇನ ವಿಧಿನಾ ಮಹರ್ಷಿವಿಹಿತೇನ ಚ ॥ 34 ॥

ಗಜೋ ಗವಾಕ್ಷೋ ಗವಯಶ್ಶರಭೋ ಗನ್ಧಮಾದನಃ ।

ಮೈನ್ದಶ್ಚ ದ್ವಿವಿದಶ್ಚೈವ ಹನುಮಾನ್ಜಾಮ್ಬವಾನ್ನಲಃ ॥ 35 ॥

ಅಭ್ಯಷಿಞ್ಚನ್ತ ಸುಗ್ರೀವಂ ಪ್ರಸನ್ನೇನ ಸುಗನ್ಧಿನಾ ।

ಸಲಿಲೇನ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಂ ವಸವೋ ವಾಸವಂ ಯಥಾ ॥ 36 ॥

ಅಭಿಷಿಕ್ತೇ ತು ಸುಗ್ರೀವೇ ಸರ್ವೇ ವಾನರಪುಙ್ಗವಾಃ ।

ಪ್ರಚುಕ್ರುಶುರ್ಮಹಾತ್ಮಾನೋ ಹೃಷ್ಟಾ ಸ್ತತ್ರ ಸಹಸ್ರಶಃ ॥ 37 ॥

ರಾಮಸ್ಯ ತು ವಚಃ ಕುರ್ವನ್ಸುಗ್ರೀವೋ ಹರಿಪುಙ್ಗವಃ ।

ಅಙ್ಗದಂ ಸಮ್ಪರಿಷ್ವಜ್ಯ ಯೌವರಾಜ್ಯೇಽಭ್ಯಷೇಚಯತ್ ॥ 38 ॥

ಅಙ್ಗದೇ ಚಾಭಿಷಿಕ್ತೇ ತು ಸಾನುಕ್ರೋಶಾಃ ಪ್ಲವಙ್ಗಮಾಃ ।

ಸಾಧು ಸಾಧ್ವಿತಿ ಸುಗ್ರೀವಂ ಮಹಾತ್ಮಾನೋಽಭ್ಯಪೂಜಯನ್ ॥ 39 ॥

ರಾಮಂ ಚೈವ ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ ।

ಪ್ರೀತಾಶ್ಚ ತುಷ್ಟುವುಸ್ಸರ್ವೇ ತಾದೃಶೇ ತತ್ರ ವರ್ತಿತೇ ॥ 40 ॥

ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟಜನಾಕೀರ್ಣಾ ಪತಾಕಾಧ್ವಜಶೋಭಿತಾ ।

ಬಭೂವ ನಗರೀ ರಮ್ಯಾ ಕಿಷ್ಕಿನ್ಧಾ ಗಿರಿಗಹ್ವರೇ ॥ 41 ॥

ನಿವೇದ್ಯ ರಾಮಾಯ ತದಾ ಮಹಾತ್ಮನೇ ಮಹಾಭಿಷೇಕಂ ಕಪಿವಾಹಿನೀಪತಿಃ ।

ರುಮಾಂ ಚ ಭಾರ್ಯಂ ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ ವೀರ್ಯವಾ ನವಾಪ ರಾಜ್ಯಂ ತ್ರಿದಶಾಧಿಪೋ ಯಥಾ ॥ 42 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಕಿಷ್ಕಿನ್ಧಾಕಾಣ್ಡೇ ಷಡ್ವಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha ṣaḍviṃśassargaḥ |

tataśśokābhisantaptaṃ sugrīvaṃ klinnavāsasam |

śākhāmṛgamahāmātrāḥ parivāryopatasthire || 1 ||

abhigamya mahābāhuṃ rāmamakliṣṭakāriṇam |

sthitāḥ prāñjalayassarve pitāmahamivarṣayaḥ || 2 ||

tataḥ kāñcanaśailābha staruṇārkanibhānanaḥ |

abravītprāñjalirvākyaṃ hanūmānmārutātmajaḥ || 3 ||

bhavatprasādātsugrīvaḥ pitṛpaitāmahaṃ mahat |

vānarāṇāṃ suduṣprāpaṃ prāpto rājyamidaṃ prabho || 4 ||

bhavatā samanujñātaḥ praviśya nagaraṃ śubham || 5 ||

saṃvidhāsyati kāryāṇi sarvāṇi sasuhṛjjanaḥ |

snāto'yaṃ vividhairgandhairauṣadhaiśca yathāvidhi || 6 ||

arcayiṣyati ratnaiśca mālyaiśca tvāṃ viśeṣataḥ |

imāṃ giriguhāṃ ramyāmabhigantumito'rhasi || 7 ||

kuruṣva svāmisambandhaṃ vānarānsampraharṣaya |

evamukto hanumatā rāghavaḥ paravīrahā || 8 ||

pratyuvāca hanūmantaṃ buddhimānvākyakovidaḥ |

caturdaśa samāssaumya grāmaṃ vā yadi vā puram || 9 ||

na pravekṣyāmi hanumanpiturnirdeśapālakaḥ |

susamṛddhāṃ guhāṃ ramyāṃ sugrīvo vānararṣabhaḥ || 10 ||

praviṣṭo vidhivadvīraḥ kṣipraṃ rājye'bhiṣicyatām |

evamuktvā hanūmantaṃ rāmassugrīvamabravīt || 11 ||

vṛttajño vṛttasampannamudārabalavikramam |

imamapyaṅgadaṃ vīra yauvarājye'bhiṣecaya || 12 ||

jyeṣṭhasya sa suto jyeṣṭhassadṛśo vikrameṇa te |

aṅgado'yamadīnātmā yauvarājyasya bhājanam || 13 ||

pūrvo'yaṃ vārṣiko māsaḥ śrāvaṇassalilāgamaḥ |

pravṛttāssaumya catvāro māsā vārṣikasajñikāḥ || 14 ||

nāyamudyogasamayaḥ praviśa tvaṃ purīṃ śubhām |

asminvatsyāmyahaṃ saumya parvate saha lakṣmaṇaḥ || 15 ||

iyaṃ giriguhā ramyā viśālā yuktamārutā |

prabhūtasalilā saumya prabhūtakamalotpalā || 16 ||

kārtike samanuprāpte tvaṃ rāvaṇavadhe yata |

eṣa nassamayassaumya praviśa tvaṃ svamālayam || 17 ||

abhiṣiktasva rājye ca suhṛdassampraharṣaya |

iti rāmābhyanujñātassugrīvo vānarādhipaḥ || 18 ||

praviveśa purīṃ ramyāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām |

taṃ vānarasahasrāṇi praviṣṭaṃ vānareśvaram || 19 ||

abhivādya praviṣṭāni sarvataḥ paryavārayan |

tataḥ prakṛtayassarvā dṛṣṭvā harigaṇeśvaram || 20 ||

praṇamya mūrdhnā patitā vasudhāyāṃ samāhitāḥ |

sugrīvaḥ prakṛtīssarvāssambhāṣyotthāpya vīryavān || 21 ||

bhrāturantaḥpuraṃ saumyaṃ praviveśa mahābalaḥ |

praviśya tvabhiniṣkrāntaṃ sugrīvaṃ plavageśvaram || 22 ||

abhyaṣiñcanta suhṛdassahasrākṣamivāmarāḥ |

tasya pāṇḍuramājahruśchatraṃ hemapariṣkṛtam || 23 ||

śukle ca vālavyajane hemadaṇḍe yaśaskare |

tathā sarvāṇi ratnāni sarvabījauṣadhīrapi || 24 ||

sakṣīrāṇāṃ ca vṛkṣāṇāṃ prarohānkusumāni ca |

śuklāni caiva vastrāṇi śvetaṃ caivānulepanam || 25 ||

sugandhīni ca mālyāni sthalajānyambujāni ca |

candanāni ca divyāni gandhāṃśca vividhānbahūn || 26 ||

akṣataṃ jātarūpaṃ ca priyaṅgumadhusarpiṣī |

dadhi carma ca vaiyāghraṃ vārāhī cāpyupānahau || 27 ||

samālambhanamādāya rocanāṃ samanaśśilām |

āgmustatra muditā varāḥ kanyāstu ṣoḍaśa || 28 ||

tataste vānaraśreṣṭhaṃ yathākālaṃ yathāvidhi |

ratnairvastraiśca bhakṣyaiśca toṣayitvā dvijarṣabhān || 29 ||

tataḥ kuśaparistīrṇaṃ samiddhaṃ jātavedasam |

mantrapūtena haviṣā hutvā mantravido janāḥ || 30 ||

tato hemapratiṣṭhāne varāstaraṇasaṃvṛte |

prāsādaśikhare ramye citramālyopaśobhite || 31 ||

prāṅmukhaṃ vividhairmantraiḥ sthāpayitvā varāsane |

nadīnadebhyassaṃhṛtya tīrthebhyaśca samantataḥ || 32 ||

āhṛtya ca samudrebhyassarvebhyo vānararṣabhāḥ |

apaḥ kanakakumbheṣu nidhāya vimalāśśubhāḥ || 33 ||

śubhairvṛṣabhaśṛṅgaiśca kalaśaiścāpi kāñcanaiḥ |

śāstradṛṣṭena vidhinā maharṣivihitena ca || 34 ||

gajo gavākṣo gavayaśśarabho gandhamādanaḥ |

maindaśca dvividaścaiva hanumānjāmbavānnalaḥ || 35 ||

abhyaṣiñcanta sugrīvaṃ prasannena sugandhinā |

salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsavaṃ yathā || 36 ||

abhiṣikte tu sugrīve sarve vānarapuṅgavāḥ |

pracukruśurmahātmāno hṛṣṭā statra sahasraśaḥ || 37 ||

rāmasya tu vacaḥ kurvansugrīvo haripuṅgavaḥ |

aṅgadaṃ sampariṣvajya yauvarājye'bhyaṣecayat || 38 ||

aṅgade cābhiṣikte tu sānukrośāḥ plavaṅgamāḥ |

sādhu sādhviti sugrīvaṃ mahātmāno'bhyapūjayan || 39 ||

rāmaṃ caiva mahātmānaṃ lakṣmaṇaṃ ca punaḥ punaḥ |

prītāśca tuṣṭuvussarve tādṛśe tatra vartite || 40 ||

hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā patākādhvajaśobhitā |

babhūva nagarī ramyā kiṣkindhā girigahvare || 41 ||

nivedya rāmāya tadā mahātmane mahābhiṣekaṃ kapivāhinīpatiḥ |

rumāṃ ca bhāryaṃ pratilabhya vīryavā navāpa rājyaṃ tridaśādhipo yathā || 42 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ṣaḍviṃśassargaḥ ||