3.45 Aranyakanda - Panchachatvarimsha Sargah

ॐ

3.45 ಅರಣ್ಯಕಾಣ್ಡ - ಪಞ್ಚಚತ್ವಾರಿಂಶ ಸರ್ಗಃ

Valmiki Kannada

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅರಣ್ಯಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ಪಞ್ಚಚತ್ವಾರಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ಆರ್ತಸ್ವರಂ ತು ತಂ ಭರ್ತುರ್ವಿಜ್ಞಾಯ ಸದೃಶಂ ವನೇ ।

ಉವಾಚ ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಸೀತಾ ಗಚ್ಛ ಜೀನೀಹಿ ರಾಘವಮ್ ॥ 1 ॥

ನ ಹಿ ಮೇ ಹೃದಯಂ ಸ್ಥಾನೇ ಜೀವಿತಂ ವಾಽವತಿಷ್ಠತಿ ।

ಕ್ರೋಶತಃ ಪರಮಾರ್ತಸ್ಯ ಶ್ರುತಶ್ಶಬ್ದೋ ಮಯಾ ಭೃಶಮ್ ॥ 2 ॥

ಆಕ್ರನ್ದಮಾನಂ ತು ವನೇ ಭ್ರಾತರಂ ತ್ರಾತುಮರ್ಹಸಿ ।

ತಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಭಿಧಾವ ತ್ವಂ ಭ್ರಾತರಂ ಶರಣೈಷಿಣಮ್ ॥ 3 ॥

ರಕ್ಷಸಾಂ ವಶಮಾಪನ್ನಂ ಸಿಂಹಾನಾಮಿವ ಗೋವೃಷಮ್ ।

ನ ಜಗಾಮ ತಥೋಕ್ತಸ್ತು ಭ್ರಾತುರಾಜ್ಞಾಯ ಶಾಸನಮ್ ॥ 4 ॥

ತಮುವಾಚ ತತಸ್ತತ್ರ ಕುಪಿತಾ ಜನಕಾತ್ಮಜಾ ।

ಸೌಮಿತ್ರೇ ಮಿತ್ರರೂಪೇಣ ಭ್ರಾತುಸ್ತ್ವಮಸಿ ಶತ್ರುವತ್ ॥ 5 ॥

ಯಸ್ತ್ವಮಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಭ್ರಾತರಂ ನಾಭಿಪತ್ಸ್ಯಸೇ ।

ಇಚ್ಛಸಿ ತ್ವಂ ವಿನಶ್ಯನ್ತಂ ರಾಮಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ಕೃತೇ ॥ 6 ॥

ಲೋಭಾತ್ತ್ವಂ ಮತ್ಕೃತೇ ನೂನಂ ನಾನುಗಚ್ಛಸಿ ರಾಘವಮ್ ।

ವ್ಯಸನಂ ತೇ ಪ್ರಿಯಂ ಮನ್ಯೇ ಸ್ನೇಹೋ ಭ್ರಾತರಿನಾಸ್ತಿತೇ ॥ 7 ॥

ತೇನ ತಿಷ್ಠಸಿ ವಿಶ್ರಬ್ಧನ್ತಮಪಶ್ಯನ್ಮಹಾದ್ಯುತಿಮ್ ।

ಕಿಂ ಹಿ ಸಂಶಯಮಾಪನ್ನೇ ತಸ್ಮಿನ್ನಿಹ ಮಯಾ ಭವೇತ್ ॥ 8 ॥

ಕರ್ತವ್ಯಮಿಹ ತಿಷ್ಠನ್ತ್ಯಾ ಯತ್ಪ್ರಧಾನಸ್ತ್ವಮಾಗತಃ ।

ಇತಿ ಬ್ರುವಾಣಾಂ ವೈದೇಹೀಂ ಬಾಷ್ಪಶೋಕಪರಿಪ್ಲುತಾಮ್ ॥ 9 ॥

ಅಬ್ರವೀಲ್ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ತ್ರಸ್ತಾಂ ಸೀತಾಂ ಮೃಗವಧೂಮಿವ ।

ಪನ್ನಗಾಸುರಗನ್ಧರ್ವದೇವಮಾನುಷರಾಕ್ಷಸೈಃ ॥ 10 ॥

ಅಶಕ್ಯಸ್ತವ ವೈದೇಹಿ ಭರ್ತಾ ಜೇತುಂ ನ ಸಂಶಯಃ ।

ದೇವಿ ದೇವಮನುಷ್ಯೇಷು ಗನ್ಧರ್ವೇಷು ಪತತ್ರಿಷು ॥ 11 ॥

ರಾಕ್ಷಸೇಷು ಪಿಶಾಚೇಷು ಕಿನ್ನರೇಷು ಮೃಗೇಷು ಚ ।

ದಾನವೇಷು ಚ ಘೋರೇಷು ಸ ನ ವಿದ್ಯೇತ ಶೋಭನೇ ॥ 12 ॥

ಯೋ ರಾಮಂ ಪ್ರತಿಯುಧ್ಯೇತ ಸಮರೇ ವಾಸವೋಪಮಮ್ ।

ಅವಧ್ಯಸ್ಸಮರೇ ರಾಮೋ ನೈವಂ ತ್ವಂ ವಕ್ತುಮರ್ಹಸಿ ॥ 13 ॥

ನ ತ್ವಾಮಸ್ಮಿನ್ವನೇ ಹಾತುಮುತ್ಸಹೇ ರಾಘವಂ ವಿನಾ ।

ಅನಿವಾರ್ಯಂ ಬಲಂ ತಸ್ಯ ಬಲೈರ್ಬಲವತಾಮಪಿ ॥ 14 ॥

ತ್ರಿಭಿರ್ಲೋಕೈಸ್ಸಮುದ್ಯುಕ್ತೈಸ್ಸೇಶ್ವರೈರಪಿ ಸಾಮರೈಃ ।

ಹೃದಯಂ ನಿರ್ವೃತಂ ತೇಽಸ್ತುಸನ್ತಾಪಸ್ತ್ಯಜ್ಯತಾಮಯಮ್ ॥ 15 ॥

ಆಗಮಿಷ್ಯತಿ ತೇ ಭರ್ತಾ ಶ್ರೀಘ್ರಂ ಹತ್ವಾ ಮೃಗೋತ್ತಮಮ್ ।

ನ ಚ ತಸ್ಯ ಸ್ವರೋ ವ್ಯಕ್ತಂ ಮಾಯಯಾ ಕೇನ ಚಿತ್ಕೃತಃ ।

ಗನ್ಧರ್ವನಗರಪ್ರಖ್ಯಾ ಮಾಯಾ ಸಾ ತಸ್ಯ ರಕ್ಷಸಃ ॥ 16 ॥

ನ್ಯಾಸಭೂತಾಸಿ ವೈದೇಹಿ ನ್ಯಸ್ತಾ ಮಯಿ ಮಹಾತ್ಮನಾ ॥ 17 ॥

ರಾಮೇಣ ತ್ವಂ ವರಾರೋಹೇ ನ ತ್ವಾಂ ತ್ಯಕ್ತುಮಿಹೋತ್ಸಹೇ ।

ಕೃತವೈರಾಶ್ಚ ವೈದೇಹಿ ವಯಮೇತೈರ್ನಿಶಾಚರೈಃ ॥ 18 ॥

ಖರಸ್ಯ ನಿಧನಾದೇವ ಜನಸ್ಥಾನವಧಂ ಪ್ರತಿ ।

ರಾಕ್ಷಸಾ ವಿವಿಧಾ ವಾಚೋ ವಿಸೃಜನ್ತಿ ಮಹಾವನೇ ॥ 19 ॥

ಹಿಂಸಾವಿಹಾರಾ ವೈದೇಹಿ ನ ಚಿನ್ತಯಿತುಮರ್ಹಸಿ ।

ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನೈವಮುಕ್ತಾ ಸಾ ಕ್ರುದ್ಧಾ ಸಂರಕ್ತಲೋಚನಾ ॥ 20 ॥

ಅಬ್ರವೀತ್ಪರುಷಂ ವಾಕ್ಯಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಸತ್ಯವಾದಿನಮ್ ।

ಅನಾರ್ಯಾಕರಣಾರಮ್ಭ ನೃಶಂಸ ಕುಲಪಾಂಸನ ॥ 21 ॥

ಅಹಂ ತವ ಪ್ರಿಯಂ ಮನ್ಯೇ ರಾಮಸ್ಯ ವ್ಯಸನಂ ಮಹತ್ ।

ರಾಮಸ್ಯ ವ್ಯಸನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತೇನೈತಾನಿ ಪ್ರಭಾಷಸೇ ॥ 22 ॥

ನೈತಚ್ಚಿತ್ರಂ ಸಪತ್ನೇಷು ಪಾಪಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಯದ್ಭವೇತ್ ।

ತ್ವದ್ವಿಧೇಷು ನೃಶಂಸೇಷು ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಚಾರಿಷು ॥ 23 ॥

ಸುದುಷ್ಟಸ್ತ್ವಂ ವನೇ ರಾಮಮೇಕಮೇಕೋಽನುಗಚ್ಛಸಿ ।

ಮಮ ಹೇತೋಃ ಪ್ರತಿಚ್ಛನ್ನಃ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಭರತೇನ ವಾ ॥ 24 ॥

ತನ್ನಸಿಧ್ಯತಿ ಸೌಮಿತ್ರೇ ತವ ವಾ ಭರತಸ್ಯ ವಾ ।

ಕಥಮಿನ್ದೀವರಶ್ಯಾಮಂ ಪದ್ಮಪತ್ರನಿಭೇಕ್ಷಣಮ್ ॥ 25 ॥

ಉಪಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ಭರ್ತಾರಂ ಕಾಮಯೇಯಂ ಪೃಥಗ್ಜನಮ್ ।

ಸಮಕ್ಷಂ ತವ ಸೌಮಿತ್ರೇ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ಷೇ ನ ಸಂಶಯಃ ।

ರಾಮಂ ವಿನಾ ಕ್ಷಣಮಪಿ ನ ಹಿ ಜೀವಾಮಿ ಭೂತಲೇ ॥ 26 ॥

ಇತ್ಯುಕ್ತಃ ಪರುಷಂ ವಾಕ್ಯಂ ಸೀತಯಾ ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್ ॥ 27 ॥

ಅಬ್ರವೀಲ್ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಸೀತಾಂ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರ್ವಿಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ।

ಉತ್ತರಂ ನೋತ್ಸಹೇ ವಕ್ತುಂ ದೈವತಂ ಭವತೀ ಮಮ ॥ 28 ॥

ವಾಕ್ಯಮಪ್ರತಿರೂಪಂ ತು ನ ಚಿತ್ರಂ ಸ್ತ್ರೀಷು ಮೈಥಿಲಿ ।

ಸ್ವಭಾವಸ್ತ್ವೇಷ ನಾರೀಣಾಮೇವಂ ಲೋಕೇಷು ದೃಶ್ಯತೇ ॥ 29 ॥

ವಿಮುಕ್ತಧರ್ಮಾಶ್ಚಪಲಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ಭೇದಕರಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ।

ನ ಸಹೇ ಹೀದೃಶಂ ವಾಕ್ಯಂ ವೈದೇಹಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೇ ॥ 30 ॥

ಶ್ರೋತ್ರಯೋರುಭಯೋರ್ಮೇದ್ಯ ತಪ್ತನಾರಾಚಸನ್ನಿಭಮ್ ।

ಉಪಶೃಣ್ವನ್ತು ಮೇ ಸರ್ವೇ ಸಾಕ್ಷಿಭೂತಾ ವನೇಚರಾಃ ॥ 31 ॥

ನ್ಯಾಯವಾದೀ ಯಥಾನ್ಯಾಯಮುಕ್ತೋಽಹಂ ಪರುಷಂ ತ್ವಯಾ ।

ಧಿಕ್ತ್ವಾಮದ್ಯ ಪ್ರಣಶ್ಯ ತ್ವಂ ಯನ್ಮಾಮೇವಂ ವಿಶಙ್ಕಸೇ ।

ಸ್ತ್ರೀತ್ವಲದುಷ್ಟಂ ಸ್ವಭಾವೇನ ಗುರುವಾಕ್ಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ ॥ 32 ॥

ಗಮಿಷ್ಯೇ ಯತ್ರ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಸ್ವಸ್ತಿ ತೇಽಸ್ತು ವರಾನನೇ ॥ 33 ॥

ರಕ್ಷನ್ತು ತ್ವಾಂ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ಸಮಗ್ರಾ ವನದೇವತಾಃ ।

ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚ ಘೋರಾಣಿ ಯಾನಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತಿ ಮೇ ॥ 34 ॥

ಅಪಿ ತ್ವಾಂ ಸಹ ರಾಮೇಣ ಪಶ್ಯೇಯಂ ಪುನರಾಗತಃ ।

ನ ವೇತ್ಯೇತನ್ನ ಜಾನಾಮಿ ವೈದೇಹಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೇ ॥ 35 ॥

ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನೈವಮುಕ್ತಾ ಸಾ ರುದನ್ತೀ ಜನಕಾತ್ಮಜಾ ।

ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ತತೋ ವಾಕ್ಯಂ ತೀವ್ರಂ ಬಾಷ್ಪಪರಿಪ್ಲುತಾ ॥ 36 ॥

ಗೋದಾವರೀಂ ಪ್ರವೇಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವಿನಾ ರಾಮೇಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ।

ಅಬನ್ಧಿಷ್ಯೇಽಥವಾ ತ್ಯಕ್ಷ್ಯೇ ವಿಷಮೇ ದೇಹಮಾತ್ಮನಃ ॥ 37 ॥

ಪಿಬಾಮ್ಯಹಂ ವಿಷಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪ್ರವೇಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹುತಾಶನಮ್ ।

ನ ತ್ವಹಂ ರಾಘವಾದನ್ಯಂ ಪದಾಪಿ ಪುರುಷಂ ಸ್ಪೃಶೇ ॥ 38 ॥

ಇತಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಮಾಕ್ರುಶ್ಯ ಸೀತಾ ದುಃಖಸಮನ್ವಿತಾ ।

ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ರುದತೀ ದುಃಖಾದುದರಂ ಪ್ರಜಘಾನ ಹ ॥ 39 ॥

ತಾಮಾರ್ತರೂಪಾಂ ವಿಮನಾ ರುದನ್ತೀಂ ಸೌಮಿತ್ರಿರಾಲೋಕ್ಯ ವಿಶಾಲನೇತ್ರಾಮ್ ।

ಆಶ್ವಾಸಯಾಮಾಸ ನ ಚೈವ ಭರ್ತು ಸ್ತಂ ಭ್ರಾತರಙ್ಕಿಞ್ಚಿದುವಾಚ ಸೀತಾ ॥ 40 ॥

ತತಸ್ತು ಸೀತಾಮಭಿವಾದ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ಕೃತಾಞ್ಜಲಿಃ ಕಿಞ್ಚಿದಭಿಪ್ರಣಮ್ಯ ಚ ।

ಅನ್ವೀಕ್ಷಮಾಣೋ ಬಹುಶಶ್ಚ ಮೈಥಿಲೀಂ ಜಗಾಮ ರಾಮಸ್ಯ ಸಮೀಪಮಾತ್ಮವಾನ್ ॥ 41 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅರಣ್ಯಕಾಣ್ಡೇ ಪಞ್ಚಚತ್ವಾರಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha pañcacatvāriṃśassargaḥ |

ārtasvaraṃ tu taṃ bharturvijñāya sadṛśaṃ vane |

uvāca lakṣmaṇaṃ sītā gaccha jīnīhi rāghavam || 1 ||

na hi me hṛdayaṃ sthāne jīvitaṃ vā'vatiṣṭhati |

krośataḥ paramārtasya śrutaśśabdo mayā bhṛśam || 2 ||

ākrandamānaṃ tu vane bhrātaraṃ trātumarhasi |

taṃ kṣipramabhidhāva tvaṃ bhrātaraṃ śaraṇaiṣiṇam || 3 ||

rakṣasāṃ vaśamāpannaṃ siṃhānāmiva govṛṣam |

na jagāma tathoktastu bhrāturājñāya śāsanam || 4 ||

tamuvāca tatastatra kupitā janakātmajā |

saumitre mitrarūpeṇa bhrātustvamasi śatruvat || 5 ||

yastvamasyāmavasthāyāṃ bhrātaraṃ nābhipatsyase |

icchasi tvaṃ vinaśyantaṃ rāmaṃ lakṣmaṇa matkṛte || 6 ||

lobhāttvaṃ matkṛte nūnaṃ nānugacchasi rāghavam |

vyasanaṃ te priyaṃ manye sneho bhrātarināstite || 7 ||

tena tiṣṭhasi viśrabdhantamapaśyanmahādyutim |

kiṃ hi saṃśayamāpanne tasminniha mayā bhavet || 8 ||

kartavyamiha tiṣṭhantyā yatpradhānastvamāgataḥ |

iti bruvāṇāṃ vaidehīṃ bāṣpaśokapariplutām || 9 ||

abravīllakṣmaṇastrastāṃ sītāṃ mṛgavadhūmiva |

pannagāsuragandharvadevamānuṣarākṣasaiḥ || 10 ||

aśakyastava vaidehi bhartā jetuṃ na saṃśayaḥ |

devi devamanuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu || 11 ||

rākṣaseṣu piśāceṣu kinnareṣu mṛgeṣu ca |

dānaveṣu ca ghoreṣu sa na vidyeta śobhane || 12 ||

yo rāmaṃ pratiyudhyeta samare vāsavopamam |

avadhyassamare rāmo naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi || 13 ||

na tvāmasminvane hātumutsahe rāghavaṃ vinā |

anivāryaṃ balaṃ tasya balairbalavatāmapi || 14 ||

tribhirlokaissamudyuktaisseśvarairapi sāmaraiḥ |

hṛdayaṃ nirvṛtaṃ te'stusantāpastyajyatāmayam || 15 ||

āgamiṣyati te bhartā śrīghraṃ hatvā mṛgottamam |

na ca tasya svaro vyaktaṃ māyayā kena citkṛtaḥ |

gandharvanagaraprakhyā māyā sā tasya rakṣasaḥ || 16 ||

nyāsabhūtāsi vaidehi nyastā mayi mahātmanā || 17 ||

rāmeṇa tvaṃ varārohe na tvāṃ tyaktumihotsahe |

kṛtavairāśca vaidehi vayametairniśācaraiḥ || 18 ||

kharasya nidhanādeva janasthānavadhaṃ prati |

rākṣasā vividhā vāco visṛjanti mahāvane || 19 ||

hiṃsāvihārā vaidehi na cintayitumarhasi |

lakṣmaṇenaivamuktā sā kruddhā saṃraktalocanā || 20 ||

abravītparuṣaṃ vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavādinam |

anāryākaraṇārambha nṛśaṃsa kulapāṃsana || 21 ||

ahaṃ tava priyaṃ manye rāmasya vyasanaṃ mahat |

rāmasya vyasanaṃ dṛṣṭvā tenaitāni prabhāṣase || 22 ||

naitaccitraṃ sapatneṣu pāpaṃ lakṣmaṇa yadbhavet |

tvadvidheṣu nṛśaṃseṣu nityaṃ pracchannacāriṣu || 23 ||

suduṣṭastvaṃ vane rāmamekameko'nugacchasi |

mama hetoḥ praticchannaḥ prayuktobharatena vā || 24 ||

tannasidhyati saumitre tava vā bharatasya vā |

kathamindīvaraśyāmaṃ padmapatranibhekṣaṇam || 25 ||

upasaṃśritya bhartāraṃ kāmayeyaṃ pṛthagjanam |

samakṣaṃ tava saumitre prāṇāṃstyakṣe na saṃśayaḥ |

rāmaṃ vinā kṣaṇamapi na hi jīvāmi bhūtale || 26 ||

ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ sītayā romaharṣaṇam || 27 ||

abravīllakṣmaṇassītāṃ prāñjalirvijitendriyaḥ |

uttaraṃ notsahe vaktuṃ daivataṃ bhavatī mama || 28 ||

vākyamapratirūpaṃ tu na citraṃ strīṣu maithili |

svabhāvastveṣa nārīṇāmevaṃ lokeṣu dṛśyate || 29 ||

vimuktadharmāścapalāstīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ |

na sahe hīdṛśaṃ vākyaṃ vaidehi janakātmaje || 30 ||

śrotrayorubhayormedya taptanārācasannibham |

upaśṛṇvantu me sarve sākṣibhūtā vanecarāḥ || 31 ||

nyāyavādī yathānyāyamukto'haṃ paruṣaṃ tvayā |

dhiktvāmadya praṇaśya tvaṃ yanmāmevaṃ viśaṅkase |

strītvaladuṣṭaṃ svabhāvena guruvākye vyavasthitam || 32 ||

gamiṣye yatra kākutstha svasti te'stu varānane || 33 ||

rakṣantu tvāṃ viśālākṣi samagrā vanadevatāḥ |

nimittāni ca ghorāṇi yāni prādurbhavanti me || 34 ||

api tvāṃ saha rāmeṇa paśyeyaṃ punarāgataḥ |

na vetyetanna jānāmi vaidehi janakātmaje || 35 ||

lakṣmaṇenaivamuktā sā rudantī janakātmajā |

pratyuvāca tato vākyaṃ tīvraṃ bāṣpapariplutā || 36 ||

godāvarīṃ pravekṣyāmi vinā rāmeṇa lakṣmaṇa |

abandhiṣye'thavā tyakṣye viṣame dehamātmanaḥ || 37 ||

pibāmyahaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣyāmi hutāśanam |

na tvahaṃ rāghavādanyaṃ padāpi puruṣaṃ spṛśe || 38 ||

iti lakṣmaṇamākruśya sītā duḥkhasamanvitā |

pāṇibhyāṃ rudatī duḥkhādudaraṃ prajaghāna ha || 39 ||

tāmārtarūpāṃ vimanā rudantīṃ saumitrirālokya viśālanetrām |

āśvāsayāmāsa na caiva bhartu staṃ bhrātaraṅkiñciduvāca sītā || 40 ||

tatastu sītāmabhivādya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjaliḥ kiñcidabhipraṇamya ca |

anvīkṣamāṇo bahuśaśca maithilīṃ jagāma rāmasya samīpamātmavān || 41 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe pañcacatvāriṃśassargaḥ ||