2.92 Ayodhyakanda - Dvinavatitama Sargah

ॐ

2.92 ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡ - ದ್ವಿನವತಿತಮ ಸರ್ಗಃ

Valmiki Kannada

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ದ್ವಿನವತಿತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ತತಸ್ತಾಂ ರಜನೀಮುಷ್ಯ ಭರತಸ್ಸಪರಿಚ್ಛದಃ ।

ಕೃತಾತಿಥ್ಯೋ ಭರದ್ವಾಜಂ ಕಾಮಾದಭಿಜಗಾಮ ಹ ॥ 1 ॥

ತಂ ಋಷಿಃ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರಂ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿಂ ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ಚಾಽಗತಮ್ ।

ಹುತಾಗ್ನಿಹೋತ್ರೋ ಭರತಂ ಭರದ್ವಾಜೋಽಭ್ಯಭಾಷತ ॥ 2 ॥

ಕಚ್ಚಿದತ್ರ ಸುಖಾ ರಾತ್ರಿಸ್ತವಾಸ್ಮದ್ವಿಷಯೇ ಗತಾ ।

ಸಮಗ್ರಸ್ತೇ ಜನಃ ಕಚ್ಚಿದಾತಿಥ್ಯೇ ಶಂಸ ಮೇಽನಘ ॥ 3 ॥

ತಮುವಾಚಾಞ್ಜಲಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಭರತೋಽಭಿಪ್ರಣಮ್ಯ ಚ ।

ಆಶ್ರಮಾದಭಿನಿಷ್ಕ್ರಾನ್ತಮೃಷಿಮುತ್ತಮತೇಜಸಮ್ ॥ 4 ॥

ಸಸುಖೋಷಿತೋಽಸ್ಮಿ ಭಗವನ್ಸಮಗ್ರಬಲವಾಹನಃ ।

ತರ್ಪಿತಸ್ಸರ್ವಕಾಮೈಶ್ಚ ಸಾಮಾತ್ಯೋ ಬಲವತ್ತ್ವಯಾ ॥ 5 ॥

ಅಪೇತಕ್ಲಮಸನ್ತಾಪಾ ಸ್ಸುಭಿಕ್ಷಾಸ್ಸುಪ್ರತಿಶ್ರಯಾಃ ।

ಅಪಿ ಪ್ರೇಷ್ಯಾನುಪಾದಾಯ ಸರ್ವೇ ಸ್ಮ ಸುಸುಖೋಷಿತಾಃ ॥ 6 ॥

ಆಮನ್ತ್ರಯೇಽಹಂ ಭಗವನ್ ಕಾಮಂ ತ್ವಾಮೃಷಿಸತ್ತಮಃ ।

ಸಮೀಪಂ ಪ್ರಸ್ಥಿತಂ ಭ್ರಾತುರ್ಮೈತ್ರೇಣೇಕ್ಷಸ್ವ ಚಕ್ಷುಷಾ ॥ 7 ॥

ಆಶ್ರಮಂ ತಸ್ಯ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಧಾರ್ಮಿಕಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।

ಆಚಕ್ಷ್ವ ಕತಮೋ ಮಾರ್ಗಃ ಕಿಯಾನಿತಿ ಚ ಶಂಸ ಮೇ ॥ 8 ॥

ಇತಿ ಪೃಷ್ಟಸ್ತು ಭರತಂ ಭ್ರಾತೃದರ್ಶನಲಾಲಸಮ್ ।

ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಮಹಾತೇಜಾ ಭರದ್ವಾಜೋ ಮಹಾತಪಾಃ ॥ 9 ॥

ಭರತಾರ್ಧತೃತೀಯೇಷು ಯೋಜನೇಷ್ವಜನೇ ವನೇ ।

ಚಿತ್ರಕೂಟೋ ಗಿರಿಸ್ತತ್ರ ರಮ್ಯನಿರ್ಝರಕಾನನಃ ॥ 10 ॥

ಉತ್ತರಂ ಪಾರ್ಶ್ವಮಾಸಾದ್ಯ ತಸ್ಯ ಮನ್ದಾಕಿನೀ ನದೀ ।

ಪುಷ್ಪಿತದ್ರುಮಸಞ್ಛನ್ನಾ ರಮ್ಯಪುಷ್ಪಿತಕಾನನಾ ॥ 11 ॥

ಅನನ್ತರಂ ತತ್ಸರಿತಶ್ಚಿತ್ರಕೂಟಶ್ಚ ಪರ್ವತಃ ।

ತಯೋಃ ಪರ್ಣಕುಟೀ ತಾತ ತತ್ರ ತೌ ವಸತೋ ಧ್ರುವಮ್ ॥ 12 ॥

ದಕ್ಷಿಣೇನೈವ ಮಾರ್ಗೇಣ ಸವ್ಯದಕ್ಷಿಣಮೇವ ವಾ ।

ಗಜವಾಜಿರಥಾಕೀರ್ಣಾಂ ವಾಹಿನೀಂ ವಾಹಿನೀಪತೇ ॥ 13 ॥

ವಾಹಯಸ್ವ ಮಹಾಭಾಗ ತತೋ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ ರಾಘವಮ್ ।

ಪ್ರಯಾಣಮಿತಿ ತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ರಜರಾಜಸ್ಯ ಯೋಷಿತಃ ।

ಹಿತ್ವಾ ಯಾನಾನಿ ಯಾನಾರ್ಹಾಃ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಪರ್ಯವಾರಯನ್ ॥ 14 ॥

ವೇಪಮಾನಾ ಕೃಶಾ ದೀನಾ ಸಹ ದೇವ್ಯಾ ಸುಮಿತ್ರಯಾ ।

ಕೌಸಲ್ಯಾ ತತ್ರ ಜಗ್ರಾಹ ಕರಾಭ್ಯಾಂ ಚರಣೌ ಮುನೇಃ ॥ 15 ॥

ಅಸಮೃದ್ಧೇನ ಕಾಮೇನ ಸರ್ವಲೋಕಸ್ಯ ಗರ್ಹಿತಾ ।

ಕೈಕೇಯೀ ತಸ್ಯ ಜಗ್ರಾಹ ಚರಣೌ ಸವ್ಯಪತ್ರಪಾ ॥ 16 ॥

ತಂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮಾಗಮ್ಯ ಭಗವನ್ತಂ ಮಹಾಮುನಿಮ್ ।

ಅದೂರಾರ್ಭರತಸ್ಯೈವ ತಸ್ಥೌ ದೀನಮನಾಸ್ತದಾ ॥ 17 ॥

ತತಃ ಪಪ್ರಚ್ಛ ಭರತಂ ಭರದ್ವಾಜೋ ದೃಢವ್ರತಃ ।

ವಿಶೇಷಂ ಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಮಾತ್ರೂಣಾಂ ತವ ರಾಘವ ॥ 18 ॥

ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ಭರತೋ ಭರದ್ವಾಜೇನ ಧೀಮತಾ ।

ಉವಾಚ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರ್ಭೂತ್ವಾ ವಾಕ್ಯಂ ವಚನಕೋವಿದಃ ॥ 19 ॥

ಯಾಮಿಮಾಂ ಭಗವನ್ ದೀನಾಂ ಶೋಕಾನಶನಕರ್ಶಿತಾಮ್ ।

ಪಿತುರ್ಹಿ ಮಹಿಷೀಂ ದೇವೀಂ ದೇವತಾಮಿವ ಪಶ್ಯಸಿ ॥ 20 ॥

ಏಷಾ ತಂ ಪುರಷವ್ಯಾಘ್ರಂ ಸಿಂಹವಿಕ್ರಾನ್ತಗಾಮಿನಮ್ ।

ಕೌಸಲ್ಯಾ ಸುಷುವೇ ರಾಮಂ ಧಾತಾರಮದಿತಿರ್ಯಥಾ ॥ 21 ॥

ಅಸ್ಯಾ ವಾಮಭುಜಂ ಶ್ಲಿಷ್ಟಾ ಯೈಷಾ ತಿಷ್ಠತಿ ದುರ್ಮನಾಃ ।

ಕರ್ಣಿಕಾರಸ್ಯ ಶಾಖೇವ ಶೀರ್ಣಪುಷ್ಪಾ ವನಾನ್ತರೇ ॥ 22 ॥

ಏತಸ್ಯಾಸ್ತು ಸುತೌ ದೇವ್ಯಾಃ ಕುಮಾರೌ ದೇವವರ್ಣಿನೌ ।

ಉಭೌ ಲಕ್ಷ್ಮಣಶತ್ರುಘ್ನೌ ವೀರೌ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮೌ ॥ 23 ॥

ಯಸ್ಯಾಃ ಕೃತೇ ನರವ್ಯಾಘ್ರೌ ಜೀವನಾಶಮಿತೋ ಗತೌ ।

ರಾಜಪುತ್ರವಿಹೀನಶ್ಚ ಸ್ವರ್ಗಂ ದಶರಥೋ ಗತಃ ॥ 24 ॥

ಕ್ರೋಧನಾಮಕೃತಪ್ರಜ್ಞಾಂ ದೃಪ್ತಾಂ ಸುಭಗಮಾನಿನೀಮ್ ।

ಐಶ್ವರ್ಯಕಾಮಾಂ ಕೈಕೇಯೀಮನಾರ್ಯಾಮಾರ್ಯಾರೂಪಿಣೀಮ್ ॥ 25 ॥

ಮಮೈತಾಂ ಮಾತರಂ ವಿದ್ಧಿ ನೃಶಂಸಾಂ ಪಾಪನಿಶ್ಚಯಾಮ್ ।

ಯತೋಮೂಲಂ ಹಿ ಪಶ್ಯಾಮಿ ವ್ಯಸನಂ ಮಹದಾತ್ಮನಃ ॥ 26 ॥

ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ನರಶಾರ್ದೂಲೋ ಬಾಷ್ಪಗದ್ಗದಯಾ ಗಿರಾ ।

ಸ ನಿಶ್ಸ್ವಾಸ ತಾಮ್ರಾಕ್ಷೋ ನಾಗಃ ಕೃದ್ಧ ಇವ ಶ್ವಸನ್ ॥ 27 ॥

ಭರದ್ವಾಜೋ ಮಹರ್ಷಿಸ್ತಂ ಬ್ರುವನ್ತಂ ಭರತಂ ತಥಾ ।

ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಮಹಾಬುದ್ಧಿರಿದಂ ವಚನಮರ್ಥವತ್ ॥ 28 ॥

ನ ದೋಷೇಣಾವಗನ್ತವ್ಯಾ ಕೈಕೇಯೀ ಭರತ ತ್ವಯಾ ।

ರಾಮಪ್ರವ್ರಾಜನಂ ಹ್ಯೇತತ್ಸುಖೋದರ್ಕಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ ॥ 29 ॥

ದೇವಾನಾಂ ದಾನವಾನಾಂ ಚ ಋಷೀಣಾಂ ಭಾವಿತಾತ್ಮನಾಮ್ ।

ಹಿತಮೇವ ಭವಿಷ್ಯದ್ಧಿ ರಾಮಪ್ರವ್ರಾಜನಾದಿಹ ॥ 30 ॥

ಅಭಿವಾದ್ಯ ತು ಸಂಸಿದ್ಧಃ ಕೃತ್ವಾ ಚೈನಂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮ್ ।

ಆಮನ್ತ್ರ್ಯ ಭರತ ಸ್ಸೈನ್ಯಂ ಯುಜ್ಯತಾಮಿತ್ಯಚೋದಯತ್ ॥ 31 ॥

ತತೋ ವಾಜಿರಥಾನ್ಯುಕ್ತಾನ್ ದಿವ್ಯಾನ್ಹೇಮಪರಿಷ್ಕೃತಾನ್ ।

ಅಧ್ಯಾರೋಹತ್ಪ್ರಯಾಣಾರ್ಥೀ ಬಹೂನ್ಬಹುವಿಧೋ ಜನಃ ॥ 32 ॥

ಗಜಕನ್ಯಾ ಗಜಾಶ್ಚೈವ ಹೇಮಕಕ್ಷ್ಯಾಃ ಪತಾಕಿನಃ ।

ಜೀಮೂತಾ ಇವ ಘರ್ಮಾನ್ತೇ ಸಘೋಷಾಸ್ಸಮ್ಪ್ರತಸ್ಥಿರೇ ॥ 33 ॥

ವಿವಿಧಾನ್ಯಪಿ ಯಾನಾನಿ ಮಹನ್ತಿ ಚ ಲಘೂನಿ ಚ ।

ಪ್ರಯಯು ಸ್ಸುಮಹಾರ್ಹಾಣಿ ಪಾದೈ ರೇವ ಪದಾತಯಃ ॥ 34 ॥

ಅಥ ಯಾನಪ್ರವೇಕೈಸ್ತು ಕೌಸಲ್ಯಾಪ್ರಮುಖಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ।

ರಾಮದರ್ಶನಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣ್ಯಃ ಪ್ರಯಯುರ್ಮುದಿತಾಸ್ತದಾ ॥ 35 ॥

ಚನ್ದ್ರಾರ್ಕತರುಣಾಭಾಸಾಂ ನಿರ್ಯುಕ್ತಾಂ ಶಿಬಿಕಾಂ ಶುಭಾಮ್ ।

ಆಸ್ಥಾಯ ಪ್ರಯಯೌ ಶ್ರೀಮಾನ್ಭರತ ಸ್ಸಪರಿಚ್ಛದಃ ॥ 36 ॥

ಸಾ ಪ್ರಯಾತಾ ಮಹಾಸೇನಾ ಗಜವಾಜಿರಥಾಕುಲಾ ।

ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಮಾವೃತ್ಯ ಮಹಾಮೇಘ ಇವೋತ್ಥಿತಃ ॥ 37 ॥

ವನಾನಿ ತು ವ್ಯತಿಕ್ರಮ್ಯ ಜುಷ್ಟಾನಿ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಭಿಃ ।

ಗಙ್ಗಾಯಾಃ ಪರವೇಲಾಯಾಂ ಗಿರಿಷ್ವಪಿ ನದೀಷು ಚ ॥ 38 ॥

ಸಾ ಸಮ್ಪ್ರಹೃಷ್ಟದ್ವಿಪವಾಜಿಯೋಧಾ ವಿತ್ರಾಸಯನ್ತೀ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಸಙ್ಘಾನ್ ।

ಮಹದ್ವನಂ ತತ್ಪ್ರತಿಗಾಹಮಾನಾ ರರಾಜ ಸೇನಾ ಭರತಸ್ಯ ತತ್ರ ॥ 39 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ದ್ವಿನವತಿತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvinavatitamassargaḥ |

tatastāṃ rajanīmuṣya bharatassaparicchadaḥ |

kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha || 1 ||

taṃ ṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prāñjaliṃ prekṣya cā'gatam |

hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo'bhyabhāṣata || 2 ||

kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā |

samagraste janaḥ kaccidātithye śaṃsa me'nagha || 3 ||

tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato'bhipraṇamya ca |

āśramādabhiniṣkrāntamṛṣimuttamatejasam || 4 ||

sasukhoṣito'smi bhagavansamagrabalavāhanaḥ |

tarpitassarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā || 5 ||

apetaklamasantāpā ssubhikṣāssupratiśrayāḥ |

api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitāḥ || 6 ||

āmantraye'haṃ bhagavan kāmaṃ tvāmṛṣisattamaḥ |

samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaitreṇekṣasva cakṣuṣā || 7 ||

āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ |

ācakṣva katamo mārgaḥ kiyāniti ca śaṃsa me || 8 ||

iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasam |

pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ || 9 ||

bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane |

citrakūṭo giristatra ramyanirjharakānanaḥ || 10 ||

uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī |

puṣpitadrumasañchannā ramyapuṣpitakānanā || 11 ||

anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvataḥ |

tayoḥ parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam || 12 ||

dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva vā |

gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate || 13 ||

vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam |

prayāṇamiti tacchrutvā rajarājasya yoṣitaḥ |

hitvā yānāni yānārhāḥ brāhmaṇaṃ paryavārayan || 14 ||

vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumitrayā |

kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ || 15 ||

asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā |

kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā || 16 ||

taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim |

adūrārbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā || 17 ||

tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ |

viśeṣaṃ jñātumicchāmi mātrūṇāṃ tava rāghava || 18 ||

evamuktastu bharato bharadvājena dhīmatā |

uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ || 19 ||

yāmimāṃ bhagavan dīnāṃ śokānaśanakarśitām |

piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi || 20 ||

eṣā taṃ puraṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam |

kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā || 21 ||

asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ |

karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare || 22 ||

etasyāstu sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau |

ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau || 23 ||

yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau |

rājaputravihīnaśca svargaṃ daśaratho gataḥ || 24 ||

krodhanāmakṛtaprajñāṃ dṛptāṃ subhagamāninīm |

aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryāmāryārūpiṇīm || 25 ||

mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |

yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ || 26 ||

ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā |

sa niśsvāsa tāmrākṣo nāgaḥ kṛddha iva śvasan || 27 ||

bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tathā |

pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat || 28 ||

na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā |

rāmapravrājanaṃ hyetatsukhodarkaṃ bhaviṣyati || 29 ||

devānāṃ dānavānāṃ ca ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |

hitameva bhaviṣyaddhi rāmapravrājanādiha || 30 ||

abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |

āmantrya bharata ssainyaṃ yujyatāmityacodayat || 31 ||

tato vājirathānyuktān divyānhemapariṣkṛtān |

adhyārohatprayāṇārthī bahūnbahuvidho janaḥ || 32 ||

gajakanyā gajāścaiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ |

jīmūtā iva gharmānte saghoṣāssampratasthire || 33 ||

vividhānyapi yānāni mahanti ca laghūni ca |

prayayu ssumahārhāṇi pādai reva padātayaḥ || 34 ||

atha yānapravekaistu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ |

rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayurmuditāstadā || 35 ||

candrārkataruṇābhāsāṃ niryuktāṃ śibikāṃ śubhām |

āsthāya prayayau śrīmānbharata ssaparicchadaḥ || 36 ||

sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā |

dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ || 37 ||

vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ |

gaṅgāyāḥ paravelāyāṃ giriṣvapi nadīṣu ca || 38 ||

sā samprahṛṣṭadvipavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṅghān |

mahadvanaṃ tatpratigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra || 39 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvinavatitamassargaḥ ||