2.64 Ayodhyakanda - Chatuhshashtitama Sargah

ॐ

2.64 ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡ - ಚತುಃಷಷ್ಟಿತಮ ಸರ್ಗಃ

Valmiki Kannada

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ಚತುಃಷಷ್ಟಿತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ವಧಮಪ್ರತಿರೂಪಂ ತು ಮಹರ್ಷೇಸ್ತಸ್ಯ ರಾಘವಃ ।

ವಿಲಪನ್ನೇವ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಪುನರಬ್ರವೀತ್ ॥ 1 ॥

ತದಜ್ಞಾನಾನ್ಮಹತ್ಪಾಪಂ ಕೃತ್ವಾಹಂ ಸಙ್ಕುಲೇನ್ದ್ರಿಯಃ ।

ಏಕಸ್ತ್ವಚಿನ್ತಯಂ ಬುಧ್ಯಾ ಕಥಂ ನು ಸುಕೃತಂ ಭವೇತ್ ॥ 2 ॥

ತತಸ್ತಂ ಘಟಮಾದಾಯ ಪೂರ್ಣಂ ಪರಮವಾರಿಣಾ ।

ಆಶ್ರಮಂ ತಮಹಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಯಥಾಽಖ್ಯಾತಪಥಂ ಗತಃ ॥ 3 ॥

ತತ್ರಾಹಂ ದುರ್ಬಲಾವನ್ಧೌ ವೃದ್ಧಾವಪರಿಣಾಯಕೌ ।

ಅಪಶ್ಯಂ ತಸ್ಯ ಪಿತರೌ ಲೂನಪಕ್ಷಾವಿವ ದ್ವಿಜೌ ॥ 4 ॥

ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾಭಿರಾಸೀನೌ ಕಥಾಭಿರಪರಿಶ್ರಮೌ ।

ತಾಮಾಶಾಂ ಮತ್ಕೃತೇ ಹೀನಾವುದಾಸೀನಾವನಾಥವತ್ ॥ 5 ॥

ಶೋಕೋಪಹತಚಿತ್ತಶ್ಚ ಭಯಸನ್ತ್ರಸ್ತಚೇತನಃ ।

ತಚ್ಚಾಽಶ್ರಮಪದಂ ಗತ್ವಾ ಭೂಯಶ್ಶೋಕಮಹಂ ಗತಃ ॥ 6 ॥

ಪದಶಬ್ದಂ ತು ಮೇ ಶ್ರುತ್ವಾ ಮುನಿರ್ವಾಕ್ಯಮಭಾಷತ ।

ಕಿಂ ಚಿರಾಯಸಿ ಮೇ ಪುತ್ರ ಪಾನೀಯಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾನಯ ॥ 7 ॥

ಯನ್ನಿಮಿತ್ತಮಿದಂ ತಾತ ಸಲಿಲೇ ಕ್ರೀಡಿತಂ ತ್ವಯಾ ।

ಉತ್ಕಣ್ಠಿತಾ ತೇ ಮಾತೇಯಂ ಪ್ರವಿಶ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾಶ್ರಮಮ್ ॥ 8 ॥

ಯದ್ವ್ಯಲೀಕಂ ಕೃತಂ ಪುತ್ರ ಮಾತ್ರಾ ತೇ ಯದಿ ವಾ ಮಯಾ ।

ನ ತನ್ಮನಸಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತ್ವಯಾ ತಾತ ತಪಸ್ವಿನಾ ॥ 9 ॥

ತ್ವಂ ಗತಿಸ್ತ್ವಗತೀನಾಂ ಚಕ್ಷುಸ್ತ್ವಂ ಹೀನಚಕ್ಷುಷಾಮ್ ।

ಸಮಾಸಕ್ತಾಸ್ತ್ವಯಿ ಪ್ರಾಣಾಃ ಕಿಂ ತ್ವಂ ನೋ ನಾಭಿಭಾಷಸೇ ॥ 10 ॥

ಮುನಿಮವ್ಯಕ್ತಯಾ ವಾಚಾ ತಮಹಂ ಸಜ್ಜಮಾನಯಾ ।

ಹೀನವ್ಯಞ್ಜನಯಾ ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ಭೀತಚಿತ್ತ ಇವಾಬ್ರುವಮ್ ॥ 11 ॥

ಮನಸಃ ಕರ್ಮ ಚೇಷ್ಟಾಭಿರಭಿಸಂಸ್ತಭ್ಯ ವಾಗ್ಬಲಮ್ ।

ಆಚಚಕ್ಷೇ ತ್ವಹಂ ತಸ್ಮೈ ಪುತ್ರವ್ಯಸನಜಂ ಭಯಮ್ ॥ 12 ॥

ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಽಹಂ ದಶರಥೋ ನಾಹಂ ಪುತ್ರೋ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।

ಸಜ್ಜನಾವಮತಂ ದುಃಖಮಿದಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಸ್ವಕರ್ಮಜಮ್ ॥ 13 ॥

ಭಗವಂಶ್ಚಾಪಹಸ್ತೋಽಹಂ ಸರಯೂತೀರಮಾಗತಃ ।

ಜಿಘಾಂಸುಶ್ಶ್ವಾಪದಂ ಕಞ್ಚಿನ್ನಿಪಾನೇ ಚಾಽಗತಂ ಗಜಮ್ ॥ 14 ॥

ತತಶ್ಶ್ರುತೋ ಮಯಾ ಶಬ್ದೋ ಜಲೇ ಕುಮ್ಭಸ್ಯ ಪೂರ್ಯತಃ ।

ದ್ವಿಪೋಽಯಮಿತಿ ಮತ್ವಾಽಯಂ ಬಾಣೇನಾಭಿಹತೋ ಮಯಾ ॥ 15 ॥

ಗತ್ವಾ ನದ್ಯಾಸ್ತತ ಸ್ತೀರಮಪಶ್ಯಮಿಷುಣಾ ಹೃದಿ ।

ವಿನಿರ್ಭಿನ್ನಂ ಗತಪ್ರಾಣಂ ಶಯಾನಂ ಭುವಿ ತಾಪಸಮ್ ॥ 16 ॥

ಭಗವಚ್ಛಶಬ್ದಮಾಲಕ್ಷ್ಯ ಮಯಾ ಗಜಜಿಘಾಂಸುನಾ ।

ವಿಸೃಪ್ಟೋಽಮ್ಭಸಿ ನಾರಾಚಸ್ತೇನ ತೇ ನಿಹತಸ್ಸುತಃ ॥ 17 ॥

ತತಸ್ತಸ್ಯೈವ ವಚನಾದುಪೇತ್ಯ ಪರಿತಪ್ಯತಃ ।

ಸ ಮಯಾ ಸಹಸಾ ಬಾಣ ಉಧೃತೋ ಮರ್ಮತಸ್ತದಾ ॥ 18 ॥

ಸ ಚೋಧೃತೇನ ಬಾಣೇನ ತತ್ರೈವ ಸ್ವರ್ಗಮಾಸ್ಥಿತಃ ।

ಭವನ್ತೌ ಪಿತರೌ ಶೋಚನ್ನನ್ಧಾವಿತಿ ವಿಲಪ್ಯ ಚ ॥ 19 ॥

ಅಜ್ಞಾನಾದ್ಭವತಃ ಪುತ್ರ ಸ್ಸಹಸಾಽಭಿಹತೋ ಮಯಾ ।

ಶೇಷಮೇವಂ ಗತೇ ಯತ್ಸ್ಯಾತ್ತತ್ಪ್ರಸೀದತು ಮೇ ಮುನಿಃ ॥ 20 ॥

ಸ ತಚ್ಚ್ರುತ್ವಾ ವಚಃ ಕ್ರೂರಂ ಮಯೋಕ್ತಮಘಶಂಸಿನಾ ।

ನಾಶಕತ್ತೀವ್ರಮಾಯಾಸಮಕರ್ತುಂ ಭಗವಾನೃಷಿಃ ॥ 21 ॥

ಸ ಬಾಷ್ಪಪೂರ್ಣವದನೋ ನಿಶ್ಶ್ವಸನ್ಶೋಕಕರ್ಶಿತಃ ।

ಮಾಮುವಾಚ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಕೃತಾಞ್ಜಲಿಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ ॥ 22 ॥

ಯದ್ಯೇತದಶುಭಂ ಕರ್ಮ ನ ತ್ವಂ ಮೇ ಕಥಯೇಸ್ಸ್ವಯಮ್ ।

ಫಲೇನ್ಮೂರ್ಧಾ ಸ್ಮ ತೇ ರಾಜನ್ ಸದ್ಯ ಶ್ಶತಸಹಸ್ರಧಾ ॥ 23 ॥

ಕ್ಷತ್ರಿಯೇಣ ವಧೋ ರಾಜನ್ ವಾನಪ್ರಸ್ಥೇ ವಿಶೇಷತಃ ।

ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಂ ಕೃತ ಸ್ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯಾವಯೇದಪಿ ವಜ್ರಿಣಮ್ ॥ 24 ॥

ಸಪ್ತಧಾ ತು ಫಲೇನ್ಮೂರ್ಧಾ ಮುನೌ ತಪಸಿ ತಿಷ್ಠತಿ ।

ಜ್ಞಾನಾದ್ವಿಸೃಜತಶ್ಶಸ್ತ್ರಂ ತಾದೃಶೇ ಬ್ರಹ್ಮಾವಾದಿನಿ ॥ 25 ॥

ಅಜ್ಞಾನಾದ್ಧಿಕೃತಂ ಯಸ್ಮಾದಿದಂ ತೇನೈವ ಜವಸಿ ।

ಅಪಿ ಹ್ಯದ್ಯ ಕುಲಂ ನ ಸ್ಯಾದಿಕ್ಷ್ವಾಕೂಣಾಂ ಕುತೋ ಭವಾನ್ ॥ 26 ॥

ನಯ ನೌ ನೃಪ ತಂ ದೇಶಮಿತಿ ಮಾಂ ಚಾಭ್ಯಭಾಷತ ।

ಅದ್ಯ ತಂ ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛಾವಃ ಪುತ್ರಂ ಪಶ್ಚಿಮದರ್ಶನಮ್ ॥ 27 ॥

ರುಧಿರೇಣಾವಸಿಕ್ತಾಙ್ಗಂ ಪ್ರಕೀರ್ಣಾಜಿನವಾಸಸಮ್ ।

ಶಯಾನಂ ಭುವಿ ನಿಸ್ಸಞ್ಜ್ಞಂ ಧರ್ಮ ರಾಜವಶಂ ಗತಮ್ ॥ 28 ॥

ಅಥಾಹಮೇಕಸ್ತಂ ದೇಶಂ ನೀತ್ವಾ ತೌ ಭೃಶದುಃಖಿತೌ ।

ಅಸ್ಪರ್ಶಯಮಹಂ ಪುತ್ರಂ ತಂ ಮುನಿಂ ಸಹ ಭಾರ್ಯಯಾ ॥ 29 ॥

ನಾಭಿವಾದಯಸೇ ಮಾದ್ಯ ನ ಚ ಮಾಽಮಭಿಭಾಷಸೇ ।

ಕಿಂ ನು ಶೇಷೇ ತು ಭೂಮೌ ತ್ವಂ ವತ್ಸ ಕಿಂ ಕುಪಿತೋ ಹ್ಯಸಿ ॥ 30 ॥

ನ ತ್ವಹಂ ತೇ ಪ್ರಿಯಂ ಪುತ್ರ ಮಾತರಂ ಪಶ್ಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ।

ಕಿಂ ನು ನಾಲಿಙ್ಗಸೇ ಪುತ್ರ ಸುಕುಮಾರ ವಚೋ ವದ ॥ 31 ॥

ಕಸ್ಯ ವಾ¶ರಾತ್ರೇಽಹಂ ಶ್ರೋಷ್ಯಾಮಿ ಹೃದಯಙ್ಗಮಮ್ ।

ಅಧೀಯಾನಸ್ಯ ಮಧುರಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ವಾನ್ಯದ್ವಿಶೇಷತಃ ॥ 32 ॥

ಕೋ ಮಾಂ ಸನ್ದ್ಯಾಮುಪಾಸ್ಯೈವ ಸ್ನಾತ್ವಾ ಹುತಹುತಾಶನಃ ।

ಶ್ಲಾಘಯಿಷ್ಯತ್ಯುಪಾಸೀನಃ ಪುತ್ರ ಶೋಕಭಯಾರ್ದಿತಮ್ ॥ 33 ॥

ಕನ್ದಮೂಲಫಲಂ ಹೃತ್ವಾ ಕೋ ಮಾಂ ಪ್ರಿಯಮಿವಾತಿಥಿಮ್ ।

ಭೋಜಯಿಷ್ಯತ್ಯಕರ್ಮಣ್ಯಮಪ್ರಗ್ರಹಮನಾಯಕಮ್ ॥ 34 ॥

ಇಮಾಮನ್ಧಾಂ ಚ ವೃದ್ಧಾಂ ಚ ಮಾತರಂ ತೇ ತಪಸ್ವಿನೀಮ್ ।

ಕಥಂ ವತ್ಸ ಭರಿಷ್ಯಾಮಿ ಕೃಪಣಾಂ ಪುತ್ರಗರ್ಧಿನೀಮ್ ॥ 35 ॥

ತಿಷ್ಠ ಮಾಂ ಮಾಗಮಃ ಪುತ್ರ ಯಮಸ್ಯ ಸದನಂ ಪ್ರತಿ ।

ಶ್ವೋ ಮಯಾ ಸಹ ಗನ್ತಾಸಿ ಜನನ್ಯಾ ಚ ಸಮೇಧಿತಃ ॥ 36 ॥

ತತೋ ವೈವಸ್ವತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭಾರತೀಮ್ ।

ಕ್ಷಮತಾಂ ಧರ್ಮರಾಜೋ ಮೇ ಬಿಭೃಯಾತ್ಪಿತರಾವಯಮ್ ॥ 37 ॥

ದಾತುಮರ್ಹತಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಲೋಕಪಾಲೋ ಮಹಾಯಶಾಃ ।

ಈದೃಶಸ್ಯ ಮಮಾಕ್ಷಯ್ಯಾ ಮೇಕಾಮಭಯದಕ್ಷಿಣಾಮ್ ॥ 38 ॥

ಅಪಾಪೋಽಸಿ ಯದಾ ಪುತ್ರ ನಿಹತಃ ಪಾಪಕರ್ಮಣಾ ।

ತೇನ ಸತ್ಯೇನ ಗಚ್ಛಾಽಽಶು ಯೇ ಲೋಕಾಶ್ಶಸ್ತ್ರಯೋಧಿನಾಮ್ ॥ 39 ॥

ಯಾನ್ತಿ ಶೂರಾ ಗತಿಂ ಯಾಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಾಮೇಷ್ವನಿವರ್ತಿನಃ ।

ಹತಾಸ್ತ್ವಭಿಮುಖಾಃ ಪುತ್ರ ಗತಿಂ ತಾಂ ಪರಮಾಂ ವ್ರಜ ॥ 40 ॥

ಯಾಂ ಗತಿಂ ಸಗರಶ್ಶೈಬ್ಯೋ ದಿಲೀಪೋ ಜನಮೇಜಯಃ ।

ನಹುಷೋ ದುನ್ದುಮಾರಶ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ತಾಸ್ತಾಂ ಗಚ್ಛ ಪುತ್ರಕ ॥ 41 ॥

ಯಾ ಗತಿ ಸ್ಸರ್ವಸಾಧೂನಾಂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾತ್ತಪಸಾಚ ಯಾ ।

ಯಾ ಭೂಮಿದಸ್ಯಾಹಿಽತಾಗ್ನೇರೇಕಪತ್ನೀ ವ್ರತಸ್ಯ ಚ ॥ 42 ॥

ಗೋಸಹಸ್ರಪ್ರದಾತೃಣಾಂ ಯಾ ಯಾ ಗುರುಭೃತಾಮಪಿ ।

ದೇಹನ್ಯಾಸಕೃತಾಂ ಯಾ ಚ ತಾಂ ಗತಿಂ ಗಚ್ಛ ಪುತ್ರಕ ॥ 43 ॥

ನ ಹಿ ತ್ವಸ್ಮಿನ್ಕುಲೇ ಜಾತೋ ಗಚ್ಛತ್ಯಕುಶಲಾಂ ಗತಿಮ್ ।

ಸ ತು ಯಾಸ್ಯತಿ ಯೇನ ತ್ವಂ ನಿಹತೋ ಮಮ ಬಾನ್ಧವಃ ॥ 44 ॥

ಏವಂ ಸ ಕೃಪಣಂ ತತ್ರ ಪರ್ಯದೇವಯತಾಸಕೃತ್ ।

ತತೋಽಸ್ಮೈ ಕರ್ತುಮುದಕಂ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಸಹಭಾರ್ಯಯಾ ॥ 45 ॥

ಸ ತು ದಿವ್ಯೇನ ರೂಪೇಣ ಮುನಿಪುತ್ರಸ್ಸ್ವಕರ್ಮಭಿಃ ।

ಸ್ವರ್ಗಮಧ್ಯಾರುಹತ್ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಶಕ್ರೇಣ ಸಹ ಧರ್ಮವಿತ್ ॥ 46 ॥

ಆಬಭಾಷೇ ಚ ವೃದ್ಧೌ ತೌ ಸಹ ಶಕ್ರೇಣ ತಾಪಸಃ ।

ಆಶ್ವಾಸ್ಯಚ ಮುಹೂರ್ತಂ ತು ಪಿತರೌ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 47 ॥

ಸ್ಥಾನಮಸ್ಮಿ ಮಹತ್ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಭವತೋಃ ಪರಿಚಾರಣಾತ್ ।

ಭವನ್ತಾವಪಿ ಚ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮಮ ಮೂಲಮುಪೈಷ್ಯತಃ ॥ 48 ॥

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ತು ದಿವ್ಯೇನ ವಿಮಾನೇನ ವಪುಷ್ಮತಾ ।

ಆರುರೋಹ ದಿವಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮುನಿಪುತ್ರೋ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ॥ 49 ॥

ಸ ಕೃತ್ವಾ ತೂದಕಂ ತೂರ್ಣಂ ತಾಪಸ ಸ್ಸಹ ಭಾರ್ಯಯಾ ।

ಮಾಮುವಾಚ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಕೃತಾಞ್ಜಲಿಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ ॥ 50 ॥

ಅದ್ಯೈವ ಜಹಿಂ ಮಾಂ ರಾಜನ್ಮರಣೇ ನಾಸ್ತಿ ಮೇ ವ್ಯಥಾ ।

ಯಚ್ಛರೇಣೈಕಪುತ್ರಂ ಮಾಂ ತ್ವಮಕರ್ಷೀರಪುತ್ರಕಮ್ ॥ 51 ॥

ತ್ವಯಾ ತು ಯದವಿಜ್ಞಾನಾನ್ನಿಹತೋ ಮೇ ಸುತಶ್ಶುಚಿಃ ।

ತೇನ ತ್ವಾಮಭಿಶಪ್ಸ್ಯಾಮಿ ಸುದುಃಖಮತಿದಾರುಣಮ್ ॥ 52 ॥

ಪುತ್ರವ್ಯಸನಜಂ ದುಃಖಂ ಯದೇತನ್ಮಮ ಸಾಮ್ಪ್ರತಮ್ ।

ಏವಂ ತ್ವಂ ಪುತ್ರಶೋಕೇನ ರಾಜನ್ಕಾಲಂ ಕರಿಷ್ಯಸಿ ॥ 53 ॥

ಅಜ್ಞಾನಾತ್ತು ಹತೋ ಯಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷತ್ರಿಯೇಣ ತ್ವಯಾ ಮುನಿಃ ।

ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಾಂ ನಾವಿಶತ್ಯಾಶು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ನರಾಧಿಪ ॥ 54 ॥

ತ್ವಾಮಪ್ಯೇತಾದೃಶೋ ಭಾವಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ಗಮಿಷ್ಯತಿ ।

ಜೀವಿತಾನ್ತಕರೋ ಘೋರೋ ದಾತಾರಮಿವ ದಕ್ಷಿಣಾ ॥ 55 ॥

ಏವಂ ಶಾಪಂ ಮಯಿ ನ್ಯಸ್ಯ ವಿಲಪ್ಯ ಕರುಣಂ ಬಹು ।

ಚಿತಾಮಾರೋಪ್ಯ ದೇಹಂ ತನ್ಮಿಥುನಂ ಸ್ವರ್ಗಮಭ್ಯಯಾತ್ ॥ 56 ॥

ತದೇತಚ್ಛಿನ್ತಯಾನೇನ ಸ್ಮೃತಂ ಪಾಪಂ ಮಯಾ ಸ್ವಯಮ್ ।

ತದಾ ಬಾಲ್ಯಾತ್ಕೃತಂ ದೇವಿ ಶಬ್ದವೇಧ್ಯನುಶಿಕ್ಷಿಣಾ ॥ 57 ॥

ತಸ್ಯಾಯಂ ಕರ್ಮಣೋ ದೇವಿ ವಿಪಾಕಸ್ಸಮುಪಸ್ಥಿತಃ ।

ಅಪಥ್ಯೈಸ್ಸಹಮ್ಭುಕ್ತೇ ವ್ಯಾಧಿರನ್ನರಸೇ ಯಥಾ ॥ 58 ॥

ತಸ್ಮಾನ್ಮಾಮಾಗತಂ ಭದ್ರೇ ತಸ್ಯೋದಾರಸ್ಯ ತದ್ವಚಃ ।

ಯದಹಂ ಪುತ್ರಶೋಕೇನ ಸನ್ತ್ಯಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯದ್ಯ ಜೀವಿತಮ್ ॥ 59 ॥

ಚಕ್ಷುಭ್ಯಾಂ ತ್ವಾಂ ನ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಕೌಸಲ್ಯೇ ಸಾಧು ಮಾಂ ಸ್ಫೃಶ ।

ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಸ ರುದಂಸ್ತ್ರಸ್ತೋ ಭಾರ್ಯಾಮಾಹ ಚ ಭೂಮಿಪಃ ॥ 60 ॥

ಏತನ್ಮೇ ಸದೃಶಂ ದೇವಿ ಯನ್ಮಯಾ ರಾಘವೇ ಕೃತಮ್ ।

ಸದೃಶಂ ತತ್ತು ತಸ್ಯೈವ ಯದನೇನ ಕೃತಂ ಮಯಿ ॥ 61 ॥

ದುರ್ವೃತ್ತಮಪಿ ಕಃ ಪುತ್ರಂ ತ್ಯಜೇದ್ಭುವಿ ವಿಚಕ್ಷಣಃ ।

ಕಶ್ಚ ಪ್ರವ್ರಾಜ್ಯಮಾನೋ ವಾ ನಾಸೂಯೇತ್ಪಿತರಂ ಸುತಃ ॥ 62 ॥

ಯದಿ ಮಾಂ ಸಂಸ್ಪೃಶೇದ್ರಾಮಸ್ಸಕೃದದ್ಯ ಲಭೇತ ವಾ ।

ಯಮಕ್ಷಯಮನುಪ್ರಾಪ್ತಾ ದ್ರಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ ನ ಹಿ ಮಾನವಾಃ ॥ 63 ॥

ಚಕ್ಷುಷಾ ತ್ವಾಂ ನ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಸ್ಮೃತಿರ್ಮಮ ವಿಲುಪ್ಯತೇ ।

ದೂತಾ ವೈವಸ್ವತಸ್ಯೈತೇ ಕೌಸಲ್ಯೇ ತ್ವರಯನ್ತಿ ಮಾಮ್ ॥ 64 ॥

ಅತಸ್ತು ಕಿಂ ದುಃಖತರಂ ಯದಹಂ ಜೀವಿತಕ್ಷಯೇ ।

ನ ಹಿ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಧರ್ಮಜ್ಞಂ ರಾಮಂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಮ್ ॥ 65 ॥

ತಸ್ಯಾದರ್ಶನಜಶ್ಶೋಕಸ್ಸುತಸ್ಯಾಪ್ರತಿಕರ್ಮಣಃ ।

ಉಚ್ಛೋಷಯತಿ ಮೇ ಪ್ರಾಣಾನ್ವಾರಿಸ್ತೋಕಮಿವಾತಪಃ ॥ 66 ॥

ನ ತೇ ಮನುಷ್ಯಾ ದೇವಾಸ್ತೇ ಯೇ ಚಾರುಶುಭಕುಣ್ಡಲಮ್ ।

ಮುಖಂ ದ್ರಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ ರಾಮಸ್ಯ ವರ್ಷೇ ಪಞ್ಚದಶೇ ಪುನಃ ॥ 67 ॥

ಪದ್ಮಪತ್ರೇಕ್ಷಣಂ ಸುಭ್ರು ಸುದಂಷ್ಟ್ರಂ ಚಾರುನಾಸಿಕಮ್ ।

ಧನ್ಯಾ ದ್ರಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ ರಾಮಸ್ಯ ತಾರಾಧಿಪನಿಭಂ ಮುಖಮ್ ॥ 68 ॥

ಸದೃಶಂ ಶಾರದಸ್ಯೇನ್ದೋಃ ಪುಲ್ಲಸ್ಯ ಕಮಲಸ್ಯ ಚ ।

ಸುಗನ್ಧಿ ಮಮ ನಾಥಸ್ಯ ಧನ್ಯಾ ದ್ರಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ ತನ್ಮುಖಮ್ ॥ 69 ॥

ನಿವೃತ್ತವನವಾಸಂ ತಮಯೋಧ್ಯಾಂ ಪುನರಾಗತಮ್ ।

ದ್ರಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ ಸುಖಿನೋ ರಾಮಂ ಶುಕ್ರಂ ಮಾರ್ಗಗತಂ ಯಥಾ ॥ 70 ॥

ಕೌಸಲ್ಯೇ ಚಿತ್ತಮೋಹೇನ ಹೃದಯಂ ಸೀದತೀವ ಮೇ ।

ವೇದಯೇ ನ ಚ ಸಂಯುಕ್ತಾನ್ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರಸಾನಹಮ್ ॥ 71 ॥

ಚಿತ್ತನಾಶಾದ್ವಿಪದ್ಯನ್ತೇ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಮೇ ।

ಕ್ಷೀಣಸ್ನೇಹಸ್ಯ ದೀಪಸ್ಯ ಸಂಸಕ್ತಾ ರಶ್ಮಯೋ ಯಥಾ ॥ 72 ॥

ಅಯಮಾತ್ಮಭವಶ್ಶೋಕೋ ಮಾಮನಾಥಮಚೇತನಮ್ ।

ಸಂಸಾದಯತಿ ವೇಗೇನ ಯಥಾ ಕೂಲಂ ನದೀರಯಃ ॥ 73 ॥

ಹಾ ರಾಘವ ಮಹಾಬಾಹೋ ಹಾ ಮಮಾಽಯಾಸನಾಶನ ।

ಹಾ ಪಿತೃಪ್ರಿಯ ಮೇ ನಾಥ ಹಾಽದ್ಯ ಕ್ವಾಸಿ ಗತಸ್ಸುತ ॥ 74 ॥

ಹಾ ಕೌಸಲ್ಯೇ ನಶಿಷ್ಯಾಮಿ ಹಾ ಸುಮಿತ್ರೇ ತಪಸ್ವಿನಿ ।

ಹಾ ನೃಶಂಸೇ ಮಮಾಮಿತ್ರೇ ಕೈಕೇಯಿ ಕುಲಪಾಂಸನಿ ॥ 75 ॥

ಇತಿ ರಾಮಸ್ಯ ಮಾತುಶ್ಚ ಸುಮಿತ್ರಾಯಾಶ್ಚ ಸನ್ನಿಧೌ ।

ರಾಜಾ ದಶರಥ ಶ್ಶೋಚಞ್ಜೀವಿತಾನ್ತಮುಪಾಗಮತ್ ॥ 76 ॥

ಯದಾ ತು ದೀನಂ ಕಥಯನ್ನರಾಧಿಪಃ ಪ್ರಿಯಸ್ಯ ಪುತ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿವಾಸನಾತುರಃ ।

ಗತೇಽರ್ಧರಾತ್ರೇ ಭೃಶದುಃಖಪೀಡಿತಸ್ತದಾ ಜಹೌ ಪ್ರಾಣಮುದಾರದರ್ಶನಃ ॥ 77 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ಚತುಃಷಷ್ಟಿತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |

vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ |

vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||

tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ |

ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||

tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |

āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||

tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |

apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||

tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau |

tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||

śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ |

taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||

padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |

kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||

yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |

utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||

yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |

na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||

tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |

samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||

munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |

hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||

manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |

ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||

kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |

sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||

bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |

jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||

tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |

dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||

gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |

vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||

bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |

visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||

tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |

sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||

sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |

bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||

ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā |

śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||

sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā |

nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||

sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ |

māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||

yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam |

phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||

kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |

jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||

saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |

jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||

ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi |

api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||

naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |

adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||

rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam |

śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||

athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |

asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||

nābhivādayase mādya na ca mā'mabhibhāṣase |

kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||

na tvahaṃ te priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika |

kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||

kasya vā¶rātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṅgamam |

adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||

ko māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |

ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||

kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |

bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||

imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |

kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||

tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |

śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||

tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |

kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||

dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |

īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||

apāpo'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |

tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||

yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |

hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||

yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyo dilīpo janamejayaḥ |

nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||

yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasāca yā |

yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||

gosahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |

dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||

na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim |

sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||

evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |

tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||

sa tu divyena rūpeṇa muniputrassvakarmabhiḥ |

svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||

ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |

āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||

sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |

bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||

evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |

āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||

sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā |

māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||

adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |

yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||

tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaśśuciḥ |

tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||

putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |

evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||

ajñānāttu hato yasmātkṣatriyeṇa tvayā muniḥ |

tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||

tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |

jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||

evaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu |

citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||

tadetacchintayānena smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam |

tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||

tasyāyaṃ karmaṇo devi vipākassamupasthitaḥ |

apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||

tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |

yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||

cakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalye sādhu māṃ sphṛśa |

ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||

etanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam |

sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||

durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |

kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||

yadi māṃ saṃspṛśedrāmassakṛdadya labheta vā |

yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||

cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |

dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||

atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |

na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||

tasyādarśanajaśśokassutasyāpratikarmaṇaḥ |

ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||

na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |

mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||

padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |

dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||

sadṛśaṃ śāradasyendoḥ pullasya kamalasya ca |

sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||

nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |

drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||

kausalye cittamohena hṛdayaṃ sīdatīva me |

vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||

cittanāśādvipadyante sarvāṇyendriyāṇi me |

kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||

ayamātmabhavaśśoko māmanāthamacetanam |

saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||

hā rāghava mahābāho hā mamā'yāsanāśana |

hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||

hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |

hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||

iti rāmasya mātuśca sumitrāyāśca sannidhau |

rājā daśaratha śśocañjīvitāntamupāgamat || 76 ||

yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ |

gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||