2.24 Ayodhyakanda - Chaturvimsha Sargah

ॐ

2.24 ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡ - ಚತುರ್ವಿಂಶ ಸರ್ಗಃ

Valmiki Kannada

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ಚತುರ್ವಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ತಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ತ್ವವಹಿತಂ ಪಿತುರ್ನಿರ್ದೇಶ ಪಾಲನೇ ।

ಕೌಶಲ್ಯಾ ಬಾಷ್ಪಸಂರುದ್ಧಾ ವಚೋ ಧರ್ಮಿಷ್ಠಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 1 ॥

ಅದೃಷ್ಟದುಃಖೋ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಭೂತಪ್ರಿಯಂವದಃ ।

ಮಯಿ ಜಾತೋ ದಶರಥಾತ್ಕಥಮುಞ್ಛೇನ ವರ್ತಯೇತ್ ॥ 2 ॥

ಯಸ್ಯ ಭೃತ್ಯಾಶ್ಚ ದಾಸಾಶ್ಚ ಮೃಷ್ಟಾನ್ಯನ್ನಾನಿ ಭುಞ್ಜತೇ ।

ಕಥಂ ಸ ಭೋಕ್ಷ್ಯತೇಽನಾಥೋ ವನೇ ಮೂಲಫಲಾನ್ಯಯಮ್ ॥ 3 ॥

ಕಃ ಏತಚ್ಛ್ರದ್ದಧೇಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಕಸ್ಯ ವಾ ನ ಭವೇದ್ಭಯಮ್ ।

ಗುಣವಾನ್ದಯಿತೋ ರಾಜ್ಞಾ ರಾಘವೋ ಯದ್ವಿವಾಸ್ಯತೇ ॥ 4 ॥

ನೂನಂ ತು ಬಲವಾನ್ ಲೋಕೇ ಕೃತಾನ್ತಸ್ಸರ್ವಮಾದಿಶನ್ ।

ಲೋಕೇ ರಾಮಾಭಿರಾಮಸ್ತ್ವಂ ವನಂ ಯತ್ರ ಗಮಿಷ್ಯಸಿ ॥ 5 ॥

ಅಯಂ ತು ಮಾಮಾತ್ಮಭವ ಸ್ತವಾದರ್ಶನಮಾರುತಃ ।

ವಿಲಾಪದುಃಖಸಮಿಧೋ ರುದಿತಾಶ್ರುಹುತಾಹುತಿಃ ॥ 6 ॥

ಚಿನ್ತಾಬಾಷ್ಪಮಹಾಧೂಮಸ್ತವಾಗಮನಚಿತ್ತಜಃ ।

ಕರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಭೃಶಂ ಪುತ್ರ ನಿಶ್ವಾಸಾಯಾಸಸಮ್ಭವಃ ॥ 7 ॥

ತ್ವಯಾ ವಿಹೀನಾಮಿಹ ಮಾಂ ಶೋಕಾಗ್ನಿರತುಲೋ ಮಹಾನ್ ।

ಪ್ರಧಕ್ಷ್ಯತಿ ಯಥಾ ಕಕ್ಷಂ ಚಿತ್ರಭಾನುರ್ಹಿಮಾತ್ಯಯೇ ॥ 8 ॥

ಕಥಂ ಹಿ ಧೇನು ಸ್ಸ್ವಂ ವತ್ಸಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ನಾನುಗಚ್ಛತಿ ।

ಅಹಂ ತ್ವಾಽನುಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ ಯತ್ರ ಪುತ್ರ ಗಮಿಷ್ಯಸಿ ॥ 9 ॥

. ।

ತಥಾ ನಿಗದಿತಂ ಮಾತ್ರಾ ತದ್ವಾಕ್ಯಂ ಪುರುಷರ್ಷಭಃ ।

ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾಮೋಽಬ್ರವೀದ್ವಾಕ್ಯಂ ಮಾತರಂ ಭೃಶದುಃಖಿತಾಮ್ ॥ 10 ॥

ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ವಞ್ಚಿತೋ ರಾಜಾ ಮಯಿ ಚಾರಣ್ಯಮಾಶ್ರಿತೇ ।

ಭವತ್ಯಾ ಚ ಪರಿತ್ಯಕ್ತೋ ನ ನೂನಂ ವರ್ತಯಿಷ್ಯತಿ ॥ 11 ॥

ಭರ್ತುಃ ಕಿಲ ಪರಿತ್ಯಾಗೋ ನೃಶಂಸಃ ಕೇವಲಂ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ।

ಸ ಭವತ್ಯಾ ನ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಮನಸಾಽಪಿ ವಿಗರ್ಹಿತಃ ॥ 12 ॥

ಯಾವಜ್ಜೀವತಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಃ ಪಿತಾ ಮೇ ಜಗತೀಪತಿಃ ।

ಶುಶ್ರೂಷಾ ಕ್ರಿಯತಾಂ ತಾವತ್ಸಹಿ ಧರ್ಮಸ್ಸನಾತನಃ ॥ 13 ॥

ಏವಮುಕ್ತಾ ತು ರಾಮೇಣ ಕೌಶಲ್ಯಾ ಶುಭದರ್ಶನಾ ।

ತಥೇತ್ಯುವಾಚ ಸುಪ್ರೀತಾ ರಾಮಮಕ್ಲಿಷ್ಟಕಾರಿಣಮ್ ॥ 14 ॥

ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ವಚನಂ ರಾಮೋ ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ವರಃ ।

ಭೂಯಸ್ತಾಮಬ್ರವೀದ್ವಾಕ್ಯಂ ಮಾತರಂ ಭೃಶದುಃಖಿತಾಮ್ ॥ 15 ॥

ಮಯಾ ಚೈವ ಭವತ್ಯಾ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಂ ವಚನಂ ಪಿತುಃ ।

ರಾಜಾ ಭರ್ತಾ ಗುರು ಶ್ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ಸರ್ವೇಷಾಮೀಶ್ವರಃ ಪ್ರಭುಃ ॥ 16 ॥

ಇಮಾನಿ ತು ಮಹಾರಣ್ಯೇ ವಿಹೃತ್ಯ ನವ ಪಞ್ಚ ಚ ।

ವರ್ಷಾಣಿ ಪರಮಪ್ರೀತಃ ಸ್ಥಾಸ್ಯಾಮಿ ವಚನೇ ತವ ॥ 17 ॥

ಏವಮುಕ್ತಾ ಪ್ರಿಯಂ ಪುತ್ರಂ ಬಾಷ್ಪಪೂರ್ಣಾನನಾ ತದಾ ।

ಉವಾಚ ಪರಮಾರ್ತಾ ತು ಕೌಶಲ್ಯಾ ಪುತ್ರವತ್ಸಲಾ ॥ 18 ॥

ಆಸಾಂ ರಾಮ ಸಪತ್ನೀನಾಂ ವಸ್ತುಂ ಮಧ್ಯೇ ನ ಮೇ ಕ್ಷಮಮ್ ।

ನಯ ಮಾಮಪಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ವನಂ ವನ್ಯಾಂ ಮೃಗೀಂ ಯಥಾ ॥ 19 ॥

ಯದಿ ತೇ ಗಮನೇ ಬುದ್ಧಿಃ ಕೃತಾ ಪಿತುರಪೇಕ್ಷಯಾ ।

ತಾಂ ತಥಾ ರುದತೀಂ ರಾಮೋ ರುದನ್ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 20 ॥

ಜೀವನ್ತ್ಯಾ ಹಿ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಭರ್ತಾ ದೈವತಂ ಪ್ರಭುರೇವ ಚ ಭವತ್ಯಾ ಮಮ ಚೈವಾದ್ಯ ರಾಜಾ ಪ್ರಭವತಿ ಪ್ರಭುಃ ।

ನ ಹ್ಯನಾಥಾ ವಯಂ ರಾಜ್ಞಾ ಲೋಕನಾಥೇನ ಧೀಮತಾ ॥ 21 ॥

ಭರತಶ್ಚಾಪಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಭೂತಪ್ರಿಯಂವದಃ ।

ಭವತೀಮನುವರ್ತೇತ ಸ ಹಿ ಧರ್ಮರತಸ್ಸದಾ ॥ 22 ॥

ಯಥಾ ಮಯಿ ತು ನಿಷ್ಕ್ರಾನ್ತೇ ಪುತ್ರಶೋಕೇನ ಪಾರ್ಥಿವಃ ।

ಶ್ರಮಂ ನಾವಾಪ್ನುಯಾತ್ಕಿಞ್ಚಿದಪ್ರಮತ್ತಾ ತಥಾ ಕುರು ॥ 23 ॥

ದಾರುಣಶ್ಚಾಪ್ಯಯಂ ಶೋಕೋ ಯಥೈನಂ ನ ವಿನಾಶಯೇತ್ ।

ರಾಜ್ಞೋ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಸತತಂ ಹಿತಂ ಚರ ಸಮಾಹಿತಾ ॥ 24 ॥

ವ್ರತೋಪವಾಸನಿರತಾ ಯಾ ನಾರೀ ಪರಮೋತ್ತಮಾ ।

ಭರ್ತಾರಂ ನಾನುವರ್ತೇತ ಸಾ ತು ಪಾಪಗತಿರ್ಭವೇತ್ ॥ 25 ॥

ಭರ್ತು ಶ್ಶುಶ್ರೂಷಯಾ ನಾರೀ ಲಭತೇ ಸ್ವರ್ಗಮುತ್ತಮಮ್ ।

ಅಪಿ ಯಾ ನಿರ್ನಮಸ್ಕಾರಾ ನಿವೃತ್ತಾ ದೇವಪೂಜನಾತ್ ॥ 26 ॥

ಶುಶ್ರೂಷಾಮೇವ ಕುರ್ವೀತ ಭರ್ತುಃ ಪ್ರಿಯಹಿತೇ ರತಾ ।

ಏಷ ಧರ್ಮಃ ಪುರಾ ದೃಷ್ಟೋ ಲೋಕೇ ವೇದೇ ಶ್ರುತಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ 27 ॥

ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯೇಷು ಚ ಸದಾ ಸುಮನೋಭಿಶ್ಚ ದೇವತಾಃ ।

ಪೂಜ್ಯಾಸ್ತೇ ಮತ್ಕೃತೇ ದೇವಿ ಬಾಹ್ಮಣಾಶ್ಚೈವ ಸುವ್ರತಾಃ ॥ 28 ॥

ಏವಂ ಕಾಲಂ ಪ್ರತೀಕ್ಷಸ್ವ ಮಮಾಗಮನಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣೀ ।

ನಿಯತಾ ನಿಯತಾಹಾರಾ ಭರ್ತೃಶುಶ್ರೂಷಣೇ ರತಾ ॥ 29 ॥

ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸೇ ಪರಮಂ ಕಾಮಂ ಮಯಿ ಪ್ರತ್ಯಾಗತೇ ಸತಿ ।

ಯದಿ ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಧಾರಯಿಷ್ಯತಿ ಜೀವಿತಮ್ ॥ 30 ॥

ಏವಮುಕ್ತಾ ತು ರಾಮೇಣ ಬಾಷ್ಪಪರ್ಯಾಕುಲೇಕ್ಷಣಾ ।

ಕೌಶಲ್ಯಾ ಪುತ್ರಶೋಕಾರ್ತಾ ರಾಮಂ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 31 ॥

ಗಮನೇ ಸುಕೃತಾಂ ಬುದ್ಧಿಂ ನ ತೇ ಶಕ್ನೋಮಿ ಪುತ್ರಕ ।

ವಿನಿವರ್ತಯಿತುಂ ವೀರ ನೂನಂ ಕಾಲೋ ದುರತ್ಯಯಃ ॥ 32 ॥

ಗಚ್ಛ ಪುತ್ರ ತ್ವಮೇಕಾಗ್ರೋ ಭದ್ರಂ ತೇಽಸ್ತು ಸದಾ ವಿಭುಃ ।

ಪುನಸ್ತ್ವಯಿ ನಿವೃತ್ತೇ ತು ಭವಿಷ್ಯಾಮಿ ಗತವ್ಯಥಾ ॥ 33 ॥

ಪ್ರತ್ಯಾಗತೇ ಮಹಾಭಾಗೇ ಕೃತಾರ್ಥೇ ಚರಿತವ್ರತೇ ।

ಪಿತುರಾನೃಣ್ಯತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತ್ವಯಿ ಲಪ್ಸ್ಯೇ ಪರಂ ಸುಖಮ್ ॥ 34 ॥

ಕೃತಾನ್ತಸ್ಯ ಗತಿಃ ಪುತ್ರ ದುರ್ವಿಭಾವ್ಯಾ ಸದಾ ಭುವಿ ।

ಯಸ್ತ್ವಾಂ ಸಞ್ಚೋದಯತಿ ಮೇ ವಚ ಆಚ್ಛಿದ್ಯ ರಾಘವ ॥ 35 ॥

ಗಚ್ಛೇದಾನೀಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕ್ಷೇಮೇಣ ಪುನರಾಗತಃ ।

ನನ್ದಯಿಷ್ಯಸಿ ಮಾಂ ಪುತ್ರ ಸಾಮ್ನಾ ವಾಕ್ಯೇನ ಚಾರುಣಾ ॥ 36 ॥

ಅಪೀದಾನೀಂ ಸ ಕಾಲಸ್ಸ್ಯಾದ್ವನಾತ್ಪ್ರತ್ಯಾಗತಂ ಪುನಃ ।

ಯತ್ತ್ವಾಂ ಪುತ್ರಕ ಪಶ್ಯೇಯಂ ಜಟಾವಲ್ಕಲಧಾರಿಣಮ್ ॥ 37 ॥

ತಥಾ ಹಿ ರಾಮಂ ವನವಾಸನಿಶ್ಚಿತಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ದೇವೀ ಪರಮೇಣ ಚೇತಸಾ ।

ಉವಾಚ ರಾಮಂ ಶುಭಲಕ್ಷಣಂ ವಚೋ ಬಭೂವ ಚ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣೀ ॥ 38 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ಚತುರ್ವಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha caturviṃśassargaḥ |

taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśa pālane |

kauśalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt || 1 ||

adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |

mayi jāto daśarathātkathamuñchena vartayet || 2 ||

yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate |

kathaṃ sa bhokṣyate'nātho vane mūlaphalānyayam || 3 ||

kaḥ etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam |

guṇavāndayito rājñā rāghavo yadvivāsyate || 4 ||

nūnaṃ tu balavān loke kṛtāntassarvamādiśan |

loke rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi || 5 ||

ayaṃ tu māmātmabhava stavādarśanamārutaḥ |

vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ || 6 ||

cintābāṣpamahādhūmastavāgamanacittajaḥ |

karśayitvā bhṛśaṃ putra niśvāsāyāsasambhavaḥ || 7 ||

tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān |

pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye || 8 ||

kathaṃ hi dhenu ssvaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati |

ahaṃ tvā'nugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi || 9 ||

. |

tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |

śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 10 ||

kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite |

bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati || 11 ||

bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ |

sa bhavatyā na kartavyo manasā'pi vigarhitaḥ || 12 ||

yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ |

śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsahi dharmassanātanaḥ || 13 ||

evamuktā tu rāmeṇa kauśalyā śubhadarśanā |

tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam || 14 ||

evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |

bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 15 ||

mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |

rājā bhartā guru śśreṣṭhassarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ || 16 ||

imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca |

varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava || 17 ||

evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā |

uvāca paramārtā tu kauśalyā putravatsalā || 18 ||

āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam |

naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā || 19 ||

yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā |

tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudanvacanamabravīt || 20 ||

jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ |

na hyanāthā vayaṃ rājñā lokanāthena dhīmatā || 21 ||

bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |

bhavatīmanuvarteta sa hi dharmaratassadā || 22 ||

yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ |

śramaṃ nāvāpnuyātkiñcidapramattā tathā kuru || 23 ||

dāruṇaścāpyayaṃ śoko yathainaṃ na vināśayet |

rājño vṛddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā || 24 ||

vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā |

bhartāraṃ nānuvarteta sā tu pāpagatirbhavet || 25 ||

bhartu śśuśrūṣayā nārī labhate svargamuttamam |

api yā nirnamaskārā nivṛttā devapūjanāt || 26 ||

śuśrūṣāmeva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā |

eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ || 27 ||

agnikāryeṣu ca sadā sumanobhiśca devatāḥ |

pūjyāste matkṛte devi bāhmaṇāścaiva suvratāḥ || 28 ||

evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī |

niyatā niyatāhārā bhartṛśuśrūṣaṇe ratā || 29 ||

prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati |

yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam || 30 ||

evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā |

kauśalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt || 31 ||

gamane sukṛtāṃ buddhiṃ na te śaknomi putraka |

vinivartayituṃ vīra nūnaṃ kālo duratyayaḥ || 32 ||

gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibhuḥ |

punastvayi nivṛtte tu bhaviṣyāmi gatavyathā || 33 ||

pratyāgate mahābhāge kṛtārthe caritavrate |

piturānṛṇyatāṃ prāpte tvayi lapsye paraṃ sukham || 34 ||

kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi |

yastvāṃ sañcodayati me vaca ācchidya rāghava || 35 ||

gacchedānīṃ mahābāho kṣemeṇa punarāgataḥ |

nandayiṣyasi māṃ putra sāmnā vākyena cāruṇā || 36 ||

apīdānīṃ sa kālassyādvanātpratyāgataṃ punaḥ |

yattvāṃ putraka paśyeyaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam || 37 ||

tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā |

uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī || 38 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe caturviṃśassargaḥ ||