2.19 Ayodhyakanda - Ekonavimsha Sargah

ॐ

2.19 ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡ - ಏಕೋನವಿಂಶ ಸರ್ಗಃ

Valmiki Kannada

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ಏಕೋನವಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ತದಪ್ರಿಯಮಮಿತ್ರಘ್ನೋ ವಚನಂ ಮರಣೋಪಮಮ್ ।

ಶ್ರುತ್ವಾ ನ ವಿವ್ಯಥೇ ರಾಮಃ ಕೈಕೇಯೀಂ ಚೇದಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 1 ॥

ಏವಮಸ್ತು ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ ವನಂ ವಸ್ತುಮಹಂ ತ್ವಿತಃ ।

ಜಟಾಜಿನಧರೋ ರಾಜ್ಞಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಮನುಪಾಲಯನ್ ॥ 2 ॥

ಇದಂ ತು ಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಕಿಮರ್ಥಂ ಮಾಂ ಮಹೀಪತಿಃ ।

ನಾಭಿನನ್ದತಿ ದುರ್ಧರ್ಷೋ ಯಥಾಪೂರ್ವಮರಿನ್ದಮಃ ॥ 3 ॥

ಮನ್ಯುರ್ನ ಚ ತ್ವಯಾ ಕಾರ್ಯೋ ದೇವಿ ಬ್ರೂಮಿ ತವಾಗ್ರತಃ ।

ಯಾಸ್ಯಾಮಿ ಭವ ಸುಪ್ರೀತಾ ವನಂ ಚೀರಜಟಾಧರಃ ॥ 4 ॥

ಹಿತೇನ ಗುರುಣಾ ಪಿತ್ರಾ ಕೃತಜ್ಞೇನ ನೃಪೇಣ ಚ ।

ನಿಯುಜ್ಯಮಾನೋ ವಿಸ್ರಬ್ಧಃ ಕಿಂ ನ ಕುರ್ಯಾಮಹಂ ಪ್ರಿಯಮ್ ॥ 5 ॥

ಅಲೀಕಂ ಮಾನಸಂ ತ್ವೇಕಂ ಹೃದಯಂ ದಹತೀವ ಮೇ ।

ಸ್ವಯಂ ಯನ್ನಾಹ ಮಾಂ ರಾಜಾ ಭರತಸ್ಯಾಭಿಷೇಚನಮ್ ॥ 6 ॥

ಅಹಂ ಹಿ ಸೀತಾಂ ರಾಜ್ಯಂ ಚ ಪ್ರಾಣಾನಿಷ್ಟಾನ್ಧನಾನಿ ಚ ।

ಹೃಷ್ಟೋ ಭ್ರಾತ್ರೇ ಸ್ವಯಂ ದದ್ಯಾಂ ಭರತಾಯಾಪ್ರಚೋದಿತಃ ॥ 7 ॥

ಕಿಂ ಪುನರ್ಮನುಜೇನ್ದ್ರೇಣ ಸ್ವಯಂ ಪಿತ್ರಾ ಪ್ರಚೋದಿತಃ ।

ತವ ಚ ಪ್ರಿಯಕಾಮಾರ್ಥಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಮನುಪಾಲಯನ್ ॥ 8 ॥

ತದಾಶ್ವಾಸಯ ಹೀಮಂ ತ್ವಂ ಕಿನ್ವಿದಂ ಯನ್ಮಹೀಪತಿಃ ।

ವಸುಧಾಸಕ್ತನಯನೋ ಮನ್ದಮಶ್ರೂಣಿ ಮುಞ್ಚತಿ ॥ 9 ॥

ಗಚ್ಛನ್ತು ಚೈವಾನಯಿತುಂ ದೂತಾಶ್ಶ್ರೀಘ್ರಜವೈರ್ಹಯೈಃ ।

ಭರತಂ ಮಾತುಲಕುಲಾದದ್ಯೈವ ನೃಪಶಾಸನಾತ್ ॥ 10 ॥

ದಣ್ಡಕಾರಣ್ಯಮೇಷೋಽಹಮಿತೋ ಗಚ್ಛಾಮಿ ಸತ್ವರಃ ।

ಅವಿಚಾರ್ಯ ಪಿತುರ್ವಾಕ್ಯಂ ಸಮಾ ವಸ್ತುಂ ಚತುರ್ದಶ ॥ 11 ॥

ಸಾ ಹೃಷ್ಟಾ ತಸ್ಯ ತದ್ವಾಕ್ಯಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾಮಸ್ಯ ಕೈಕಯೀ ।

ಪ್ರಸ್ಥಾನಂ ಶ್ರದ್ಧಧಾನಾ ಹಿ ತ್ವರಯಾಮಾಸ ರಾಘವಮ್ ॥ 12 ॥

ಏವಂ ಭವತು ಯಾಸ್ಯನ್ತಿ ದೂತಾ ಶ್ಶೀಘ್ರಜವೈರ್ಹಯೈಃ ।

ಭರತಂ ಮಾತುಲಕುಲಾದುಪಾವರ್ತಯಿತುಂ ನರಾಃ ॥ 13 ॥

ತವ ತ್ವಹಂ ಕ್ಷಮಂ ಮನ್ಯೇ ನೋತ್ಸುಕಸ್ಯ ವಿಲಮ್ಬನಮ್ ।

ರಾಮ ತಸ್ಮಾದಿತ ಶ್ಶೀಘ್ರಂ ವನಂ ತ್ವಂ ಗನ್ತುಮರ್ಹಸಿ ॥ 14 ॥

ವ್ರೀಡಾನ್ವಿತ ಸ್ಸ್ವಯಂ ಯಚ್ಚ ನೃಪಸ್ತ್ವಾಂ ನಾಭಿಭಾಷತೇ ।

ನೈತತ್ಕಿಞ್ಚಿನ್ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನ್ಯುರೇಷೋಽಪನೀಯತಾಮ್ ॥ 15 ॥

ಯಾವತ್ತ್ವಂ ನ ವನಂ ಯಾತಃ ಪುರಾದಸ್ಮಾದಭಿತ್ವರನ್ ।

ಪಿತಾ ತಾವನ್ನ ತೇ ರಾಮ ಸ್ನಾಸ್ಯತೇ ಭೋಕ್ಷ್ಯತೇಽಪಿ ವಾ ॥ 16 ॥

ಧಿಕ್ಕಷ್ಟಮಿತಿ ನಿಃಶ್ವಸ್ಯ ರಾಜಾ ಶೋಕಪರಿಪ್ಲುತಃ ।

ಮೂರ್ಛಿತೋ ನ್ಯಪತತ್ತಸ್ಮಿನ್ಪರ್ಯಙ್ಕೇ ಹೇಮಭೂಷಿತೇ ॥ 17 ॥

ರಾಮೋಽಪ್ಯುತ್ಥಾಪ್ಯ ರಾಜಾನಂ ಕೈಕೇಯ್ಯಾಭಿಪ್ರಚೋದಿತಃ ।

ಕಶಯೇವಾಹತೋ ವಾಜೀ ವನಂ ಗನ್ತುಂ ಕೃತತ್ವರಃ ॥ 18 ॥

ತದಪ್ರಿಯಮನಾರ್ಯಾಯಾ ವಚನಂ ದಾರುಣೋದಯಮ್ ।

ಶ್ರುತ್ವಾ ಗತವ್ಯಥೋ ರಾಮಃ ಕೈಕೇಯೀಂ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 19 ॥

ನಾಹಮರ್ಥಪರೋ ದೇವಿ ಲೋಕಮಾವಸ್ತುಮುತ್ಸಹೇ ।

ವಿದ್ಧಿಮಾಮೃಷಿಭಿಸ್ತುಲ್ಯಂ ಕೇವಲಂ ಧರ್ಮಮಾಸ್ಥಿತಮ್ ॥ 20 ॥

ಯದತ್ರ ಭವತಃ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಕ್ಯಂ ಕರ್ತುಂ ಪ್ರಿಯಂ ಮಯಾ ।

ಪ್ರಾಣಾನಪಿ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಸರ್ವಥಾ ಕೃತಮೇವ ತತ್ ॥ 21 ॥

ನ ಹ್ಯತೋ ಧರ್ಮಚರಣಂ ಕಿಞ್ಚಿದಸ್ತಿ ಮಹತ್ತರಮ್ ।

ಯಥಾ ಪಿತರಿಶುಶ್ರೂಷಾ ತಸ್ಯ ವಾ ವಚನಕ್ರಿಯಾ ॥ 22 ॥

ಅನುಕ್ತೋಽಪ್ಯತ್ರಭವತಾ ಭವತ್ಯಾ ವಚನಾದಹಮ್ ।

ವನೇ ವತ್ಸ್ಯಾಮಿ ವಿಜನೇ ವರ್ಷಾಣೀಹ ಚತುರ್ದಶ ॥ 23 ॥

ನ ನೂನಂ ಮಯಿ ಕೈಕಯಿ ಕಿಞ್ಚಿದಾಶಂಸಸೇ ಗುಣಮ್ ।

ಯದ್ರಾಜಾನಮವೋಚಸ್ತ್ವಂ ಮಮೇಶ್ವರತರಾ ಸತೀ ॥ 24 ॥

ಯಾವನ್ಮಾತರಮಾಪ್ನಚ್ಛೇ ಸೀತಾಂ ಚಾನುನಯಾಮ್ಯಹಮ್ ।

ತತೋಽದ್ಯೈವ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ ದಣ್ಡಕಾನಾಂ ಮಹದ್ವನಮ್ ॥ 25 ॥

ಭರತಃ ಪಾಲಯೇದ್ರಾಜ್ಯಂ ಶುಶ್ರೂಷೇಚ್ಚ ಪಿತುರ್ಯಥಾ ।

ತಥಾ ಭವತ್ಯಾ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಸ ಹಿ ಧರ್ಮ ಸ್ಸನಾತನಃ ॥ 26 ॥

ಸ ರಾಮಸ್ಯ ವಚಶ್ಶ್ರೃತ್ವಾ ಭೃಶಂ ದುಃಖಹತಃ ಪಿತಾ ।

ಶೋಕಾದಶಕ್ನುವನ್ವಕತುಂ ಪ್ರರುರೋದ ಮಹಾಸ್ವನಮ್ ॥ 27 ॥

ವನ್ದಿತ್ವಾ ಚರಣೌ ರಾಮೋ ವಿಸಞ್ಜ್ಞಸ್ಯ ಪಿತುಸ್ತಥಾ ।

ಕೈಕೇಯ್ಯಾಶ್ಚಾಪ್ಯನಾರ್ಯಾಯಾಃ ನಿಷ್ಪಪಾತ ಮಹಾದ್ಯುತಿಃ ॥ 28 ॥

ಸ ರಾಮಃ ಪಿತರಂ ಕೃತ್ವಾ ಕೈಕೇಯೀಂ ಚ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮ್ ।

ನಿಷ್ಕ್ರಮ್ಯಾನ್ತಃಪುರಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ವಂ ದದರ್ಶ ಸುಹೃಜ್ಜನಮ್ ॥ 29 ॥

ತಂ ಬಾಷ್ಪಪರಿಪೂರ್ಣಾಕ್ಷಃ ಪೃಷ್ಠತೋಽನುಜಗಾಮ ಹ ।

ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ಪರಮಕ್ಕೃಧ್ದಃ ಸ್ಸುಮಿತ್ರಾನನ್ದವರ್ಧನಃ ॥ 30 ॥

ಅಭಿಷೇಚನಿಕಂ ಭಾಣ್ಡಂ ಕೃತ್ವಾ ರಾಮಃ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮ್ ।

ಶನೈರ್ಜಗಾಮ ಸಾಪೇಕ್ಷೋ ದೃಷ್ಟಿಂ ತತ್ರಾವಿಚಾಲಯನ್ ॥ 31 ॥

ನ ಚಾಸ್ಯ ಮಹತೀಂ ಲಕ್ಷ್ಮೀಂ ರಾಜ್ಯನಾಶೋಽಪಕರ್ಷತಿ ।

ಲೋಕಕಾನ್ತಸ್ಯ ಕಾನ್ತತ್ವಾಚ್ಛೀತರಶ್ಮೇರಿವ ಕ್ಷಪಾ ॥ 32 ॥

ನ ವನಂ ಗನ್ತುಕಾಮಸ್ಯ ತ್ಯಜತಶ್ಚ ವಸುನ್ಧರಾಮ್ ।

ಸರ್ವಲೋಕಾತಿಗಸ್ಯೇವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಚಿತ್ತವಿಕ್ರಿಯಾ ॥ 33 ॥

ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯ ಶುಭಂ ಛತ್ರಂ ವ್ಯಜನೇ ಚ ಸ್ವಲಙ್ಕೃತೇ ।

ವಿಸರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಸ್ವಜನಂ ರಥಂ ಪೌರಾಂಸ್ತಥಾ ಜನಾನ್ ॥ 34 ॥

ಧಾರಯನ್ ಮನಸಾ ದುಃಖಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ನಿಗೃಹ್ಯ ಚ ।

ಪ್ರವಿವೇಶಾತ್ಮವಾನ್ವೇಶ್ಮ ಮಾತುರಪ್ರಿಯಶಂಸಿವಾನ್ ॥ 35 ॥

ಸರ್ವೋಹ್ಯಭಿಜನಶ್ಶ್ರೀಮಾನ್ ಶ್ರೀಮತಸ್ಸತ್ಯವಾದಿನಃ ।

ನಾಲಕ್ಷಯತ ರಾಮಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿದಾಕಾರಮಾನನೇ ॥ 36 ॥

ಉಚಿತಂ ಚ ಮಹಾಬಾಹುರ್ನಜಹೌಹರ್ಷಮಾತ್ಮನಃ ।

ಶಾರದ ಸ್ಸಮುದೀರ್ಣಾಂಶುಶ್ಚನ್ದ್ರಸ್ತೇಜ ಇವಾತ್ಮಜಮ್ ॥ 37 ॥

ವಾಚಾ ಮಧುರಯಾ ರಾಮಸ್ಸರ್ವಂ ಸಮ್ಮಾನಯಞ್ಜನಮ್ ।

ಮಾತುಸ್ಸಮೀಪಂ ಧೀರಾತ್ಮಾ ಪ್ರವಿವೇಶ ಮಹಾಯಶಾಃ ॥ 38 ॥

ತಂ ಗುಣೈಸ್ಸಮತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಭ್ರಾತಾ ವಿಪುಲವಿಕ್ರಮಃ ।

ಸೌಮಿತ್ರಿರನುವವ್ರಾಜ ಧಾರಯನ್ದುಃಖಮಾತ್ಮಜಮ್ ॥ 39 ॥

ಪ್ರವಿಶ್ಯ ವೇಶ್ಮಾತಿಭೃಶಂ ಮುದಾಽನ್ವಿತಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ತಾಂ ಚಾರ್ಥವಿಪತ್ತಿಮಾಗತಾಮ್ ।

ನ ಚೈವ ರಾಮೋಽತ್ರಜಗಾಮವಿಕ್ರಿಯಾಂ ಸುಹೃಜ್ಜನಸ್ಯಾತ್ಮವಿಪತ್ತಿಶಙ್ಕಯಾ ॥ 40 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ಏಕೋನವಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekonaviṃśassargaḥ |

tadapriyamamitraghno vacanaṃ maraṇopamam |

śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt || 1 ||

evamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvitaḥ |

jaṭājinadharo rājñaḥ pratijñāmanupālayan || 2 ||

idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ |

nābhinandati durdharṣo yathāpūrvamarindamaḥ || 3 ||

manyurna ca tvayā kāryo devi brūmi tavāgrataḥ |

yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ || 4 ||

hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca |

niyujyamāno visrabdhaḥ kiṃ na kuryāmahaṃ priyam || 5 ||

alīkaṃ mānasaṃ tvekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me |

svayaṃ yannāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam || 6 ||

ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇāniṣṭāndhanāni ca |

hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ || 7 ||

kiṃ punarmanujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ |

tava ca priyakāmārthaṃ pratijñāmanupālayan || 8 ||

tadāśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kinvidaṃ yanmahīpatiḥ |

vasudhāsaktanayano mandamaśrūṇi muñcati || 9 ||

gacchantu caivānayituṃ dūtāśśrīghrajavairhayaiḥ |

bharataṃ mātulakulādadyaiva nṛpaśāsanāt || 10 ||

daṇḍakāraṇyameṣo'hamito gacchāmi satvaraḥ |

avicārya piturvākyaṃ samā vastuṃ caturdaśa || 11 ||

sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī |

prasthānaṃ śraddhadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam || 12 ||

evaṃ bhavatu yāsyanti dūtā śśīghrajavairhayaiḥ |

bharataṃ mātulakulādupāvartayituṃ narāḥ || 13 ||

tava tvahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam |

rāma tasmādita śśīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantumarhasi || 14 ||

vrīḍānvita ssvayaṃ yacca nṛpastvāṃ nābhibhāṣate |

naitatkiñcinnaraśreṣṭha manyureṣo'panīyatām || 15 ||

yāvattvaṃ na vanaṃ yātaḥ purādasmādabhitvaran |

pitā tāvanna te rāma snāsyate bhokṣyate'pi vā || 16 ||

dhikkaṣṭamiti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ |

mūrchito nyapatattasminparyaṅke hemabhūṣite || 17 ||

rāmo'pyutthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ |

kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ || 18 ||

tadapriyamanāryāyā vacanaṃ dāruṇodayam |

śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyamabravīt || 19 ||

nāhamarthaparo devi lokamāvastumutsahe |

viddhimāmṛṣibhistulyaṃ kevalaṃ dharmamāsthitam || 20 ||

yadatra bhavataḥ kiñcicchakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā |

prāṇānapi parityajya sarvathā kṛtameva tat || 21 ||

na hyato dharmacaraṇaṃ kiñcidasti mahattaram |

yathā pitariśuśrūṣā tasya vā vacanakriyā || 22 ||

anukto'pyatrabhavatā bhavatyā vacanādaham |

vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa || 23 ||

na nūnaṃ mayi kaikayi kiñcidāśaṃsase guṇam |

yadrājānamavocastvaṃ mameśvaratarā satī || 24 ||

yāvanmātaramāpnacche sītāṃ cānunayāmyaham |

tato'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahadvanam || 25 ||

bharataḥ pālayedrājyaṃ śuśrūṣecca pituryathā |

tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharma ssanātanaḥ || 26 ||

sa rāmasya vacaśśrṛtvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā |

śokādaśaknuvanvakatuṃ praruroda mahāsvanam || 27 ||

vanditvā caraṇau rāmo visañjñasya pitustathā |

kaikeyyāścāpyanāryāyāḥ niṣpapāta mahādyutiḥ || 28 ||

sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam |

niṣkramyāntaḥpurāttasmātsvaṃ dadarśa suhṛjjanam || 29 ||

taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato'nujagāma ha |

lakṣmaṇaḥ paramakkṛdhdaḥ ssumitrānandavardhanaḥ || 30 ||

abhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam |

śanairjagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan || 31 ||

na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo'pakarṣati |

lokakāntasya kāntatvācchītaraśmeriva kṣapā || 32 ||

na vanaṃ gantukāmasya tyajataśca vasundharām |

sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā || 33 ||

pratiṣidhya śubhaṃ chatraṃ vyajane ca svalaṅkṛte |

visarjayitvā svajanaṃ rathaṃ paurāṃstathā janān || 34 ||

dhārayan manasā duḥkhamindriyāṇi nigṛhya ca |

praviveśātmavānveśma māturapriyaśaṃsivān || 35 ||

sarvohyabhijanaśśrīmān śrīmatassatyavādinaḥ |

nālakṣayata rāmasya kiñcidākāramānane || 36 ||

ucitaṃ ca mahābāhurnajahauharṣamātmanaḥ |

śārada ssamudīrṇāṃśuścandrasteja ivātmajam || 37 ||

vācā madhurayā rāmassarvaṃ sammānayañjanam |

mātussamīpaṃ dhīrātmā praviveśa mahāyaśāḥ || 38 ||

taṃ guṇaissamatāṃ prāpto bhrātā vipulavikramaḥ |

saumitriranuvavrāja dhārayanduḥkhamātmajam || 39 ||

praviśya veśmātibhṛśaṃ mudā'nvitaṃ samīkṣya tāṃ cārthavipattimāgatām |

na caiva rāmo'trajagāmavikriyāṃ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā || 40 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaviṃśassargaḥ ||