2.114 Ayodhyakanda - Chaturdashadhikashatatama Sargah

ॐ

2.114 ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡ - ಚತುರ್ದಶಾಧಿಕಶತತಮ ಸರ್ಗಃ

Valmiki Kannada

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ಚತುರ್ದಶಾಧಿಕಶತತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ಸ್ನಿಗ್ಧಗಮ್ಭೀರಘೋಷೇಣ ಸ್ಯನ್ದನೇನೋಪಯಾನ್ಪ್ರಭುಃ ।

ಅಯೋಧ್ಯಾಂ ಭರತಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪ್ರವಿವೇಶ ಮಹಾಯಶಾಃ ॥ 1 ॥

ಬಿಡಾಲೋಲೂಕಚರಿತಾಮಾಲೀನನರವಾರಣಾಮ್ ।

ತಿಮಿರಾಭ್ಯಾಹತಾಂ ಕಾಲೀಮಪ್ರಕಾಶಾಂ ನಿಶಾಮಿವ ॥ 2 ॥

ರಾಹುಶತ್ರೋಃ ಪ್ರಿಯಾಂ ಪತ್ನೀಂ ಶ್ರಿಯಾ ಪ್ರಜ್ವಲಿತಪ್ರಭಾಮ್ ।

ಗ್ರಹೇಣಾಭ್ಯುತ್ಥಿತೇನೈಕಾಂ ರೋಹಿಣೀಮಿವ ಪೀಡಿತಾಮ್ ॥ 3 ॥

ಅಲ್ಪೋಷ್ಣಕ್ಷುಬ್ಧಸಲಿಲಾಂ ಘರ್ಮೋತ್ತಪ್ತವಿಹಙ್ಗಮಾಮ್ ।

ಲೀನಮೀನಝಷಗ್ರಾಹಾಂ ಕೃಶಾಂ ಗಿರಿನದೀಮಿವ ॥ 4 ॥

ವಿಧೂಮಾಮಿವ ಹೇಮಾಭಾಮಧ್ವರಾಗ್ನೇ ಸ್ಸಮುತ್ಥಿತಾಮ್ ।

ಹವಿರಭ್ಯುಕ್ಷಿತಾಂ ಪಶ್ಚಾಚ್ಛಿಖಾಂ ವಿಪ್ರಲಯಂ ಗತಾಮ್ ॥ 5 ॥

ವಿಧ್ವಸ್ತಕವಚಾಂ ರುಗ್ಣಗಜವಾಜಿರಥಧ್ವಜಾಮ್ ।

ಹತಪ್ರವೀರಾಮಾಪನ್ನಾಂ ಚಮೂಮಿವ ಮಹಾಹವೇ ॥ 6 ॥

ಸಫೇನಾಂ ಸಸ್ವನಾಂ ಭೂತ್ವಾ ಸಾಗರಸ್ಯ ಸಮುತ್ಥಿತಾಮ್ ।

ಪ್ರಶಾನ್ತಮಾರುತೋದ್ಧೂತಾಂ ಜಲೋರ್ಮಿಮಿವ ನಿಸ್ಸ್ವನಾಮ್ ॥ 7 ॥

ತ್ಯಕ್ತಾಂ ಯಜ್ಞಾಯುಧೈಃ ಸರ್ವೈರಭಿರೂಪೈಶ್ಚ ಯಾಜಕೈಃ ।

ಸುತ್ಯಾಕಾಲೇ ಸುನಿರ್ವೃತ್ತೇ ವೇದಿಂ ಗತರವಾಮಿವ ॥ 8 ॥

ಗೋಷ್ಠಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಾಮಾರ್ತಾಮಚರನ್ತೀಂ ತೃಣಂ ನವಮ್ ।

ಗೋವೃಷೇಣ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಾಂ ಗವಾಂ ಪಕ್ತಿಮಿವೋತ್ಸುಕಾಮ್ ॥ 9 ॥

ಪ್ರಭಾಕರಾದ್ಯೈ ಸ್ಸುಸ್ನಿಗ್ಧೈಃ ಪ್ರಜ್ವಲದ್ಭಿರಿವೋತ್ತಮೈಃ ।

ವಿಯುಕ್ತಾಂ ಮಣಿಭಿರ್ಜಾತ್ಯೈರ್ನವಾಂ ಮುಕ್ತಾವಲೀಮಿವ ॥ 10 ॥

ಸಹಸಾ ಚಲಿತಾಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ಮಹೀಂ ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯಾದ್ಗತಾಮ್ ।

ಸಂವೃತದ್ಯುತಿವಿಸ್ತಾರಾಂ ತಾರಾಮಿವ ದಿವಶ್ಚ್ಯುತಾಮ್ ॥ 11 ॥

ಪುಷ್ಪನದ್ಧಾಂ ವಸನ್ತಾನ್ತೇ ಮತ್ತಭ್ರಮರನಾದಿತಾಮ್ ।

ದ್ರುತದಾವಾಗ್ನಿ ವಿಪ್ಲುಷ್ಟಾಂ ಕ್ಲಾನ್ತಾಂ ವನಲತಾಮಿವ ॥ 12 ॥

ಸಮ್ಮೂಢನಿಗಮಾಂಸ್ತಬ್ಧಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತವಿಪಣಾಪಣಾಮ್ ।

ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಶಶಿನಕ್ಷತ್ರಾಂ ದ್ಯಾಮಿವಾಮ್ಬುಧರೈರ್ವೃತಾಮ್ ॥ 13 ॥

ಕ್ಷೀಣಪಾನೋತ್ತಮೈರ್ಭಗ್ನೈಃ ಶರಾವೈರಭಿಸಂವೃತಾಮ್ ।

ಹತಶೌಣ್ಡಾಮಿವ ಧ್ವಸ್ತಾಂಂ ಪಾನಭೂಮಿಮಸಂಸ್ಕೃತಾಮ್ ॥ 14 ॥

ವೃಕ್ಣಭೂಮಿತಲಾಂ ನಿಮ್ನಾಂ ವೃಕ್ಣಪಾತ್ರೈಸ್ಸಮಾವೃತಾಮ್ ।

ಉಪಯುಕ್ತೋದಕಾಂ ಭಗ್ನಾಂ ಪ್ರಪಾಂ ನಿಪತಿತಾಮಿವ ॥ 15 ॥

ವಿಪುಲಾಂ ವಿತತಾಂ ಚೈವ ಯುಕ್ತಪಾಶಾಂ ತರಸ್ವಿನಾಮ್ ।

ಭೂಮೌ ಬಾಣೈರ್ವಿನಿಷ್ಕೃತ್ತಾಂ ಪತಿತಾಂ ಜ್ಯಾಮಿವಾಯುಧಾತ್ ॥ 16 ॥

ಸಹಸಾ ಯುದ್ಧಶೌಣ್ಡೇನ ಹಯಾರೋಹೇಣ ವಾಹಿತಾಮ್ ।

ನಿಹತಾಂ ಪ್ರತಿಸೈನ್ಯೇನ ವಡವಾಮಿವ ಪಾತಿತಾಮ್ ॥ 17 ॥

ಶುಷ್ಕತೋಯಾಂ ಮಹಾಮತ್ಸ್ಯೈಃ ಕೂರ್ಮೈಶ್ಚ ಬಹುಭಿರ್ವೃತಾಮ್ ।

ಪ್ರಭಿನ್ನತಟವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಂ ವಾಪೀಮಿವ ಹೃತೋತ್ಪಲಾಮ್ ॥ 18 ॥

ಪುರುಷಸ್ಯಾಪ್ರಹೃಷ್ಟಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಾನುಲೇಪನಾಮ್ ।

ಸನ್ತಪ್ತಾಮಿವ ಶೋಕೇನ ಗಾತ್ರಯಷ್ಟಿಮಭೂಷಣಾಮ್ ॥ 19 ॥

ಪ್ರಾವೃಷಿ ಪ್ರವಿಗಾಢಾಯಾಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯಾಭ್ರಮಣ್ಡಲಮ್ ।

ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಾಂ ನೀಲಜೀಮೂತೈರ್ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ಪ್ರಭಾಮಿವ ॥ 20 ॥

ಭರತಸ್ತು ರಥಸ್ಥ ಸ್ಸನ್ ಶ್ರೀಮಾನ್ದಶರಥಾತ್ಮಜಃ ।

ವಾಹಯನ್ತಂ ರಥಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಸಾರಥಿಂ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 21 ॥

ಕಿಂ ನು ಖಲ್ವದ್ಯ ಗಮ್ಭೀರೋ ಮೂರ್ಛಿತೋ ನ ನಿಶಮ್ಯತೇ ।

ಯಥಾಪುರಮಯೋಧ್ಯಾಯಾಂ ಗೀತವಾದಿತ್ರನಿಸ್ವನಃ ॥ 22 ॥

ವಾರುಣೀಮದಗನ್ಧಶ್ಚ ಮಾಲ್ಯಗನ್ಧಶ್ಚ ಮೂರ್ಛಿತಃ ।

ಧೂಪಿತಾಗುರುಗನ್ಧಶ್ಚ ನ ಪ್ರವಾತಿ ಸಮನ್ತತಃ ॥ 23 ॥

ಯಾನಪ್ರವರಘೋಷಶ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಚ ಹಯನಿಸ್ವನಃ ।

ಪ್ರಮತ್ತಗಜನಾದಶ್ಚ ಮಹಾಂಶ್ಚ ರಥನಿಸ್ವನಃ ॥ 24 ॥

ನೇದಾನೀಂ ಶ್ರೂಯತೇ ಪುರ್ಯಾಮಸ್ಯಾಂ ರಾಮೇ ವಿವಾಸಿತೇ ।

ಚನ್ದನಾಗರುಗನ್ಧಾಂಶ್ಚ ಮಹಾರ್ಹಾಶ್ಚ ನವಸ್ರಜಃ ।

ಗತೇ ಹಿ ರಾಮೇ ತರುಣಾ ಸ್ಸನ್ತಪ್ತಾ ನೋಪಭುಞ್ಜತೇ ॥ 25 ॥

ಬಹಿರ್ಯಾತ್ರಾಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚಿತ್ರಮಾಲ್ಯಧರಾ ನರಾಃ ।

ನೋತ್ಸವಾ ಸ್ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ರಾಮಶೋಕಾರ್ದಿತೇ ಪುರೇ ॥ 26 ॥

ಸಹ ನೂನಂ ಮಮ ಭ್ರಾತ್ರಾ ಪುರಸ್ಯಾಸ್ಯ ದ್ಯುತಿರ್ಗತಾ ।

ನ ಹಿ ರಾಜತ್ಯಯೋಧ್ಯೇಯಂ ಸಾಸಾರೇವಾರ್ಜುನೀ ಕ್ಷಪಾ ॥ 27 ॥

ಕದಾ ನು ಖಲು ಮೇ ಭ್ರಾತಾ ಮಹೋತ್ಸವ ಇವಾಽಗತಃ ।

ಜನಯಿಷ್ಯತ್ಯಯೋಧ್ಯಾಯಾಂ ಹರ್ಷಂ ಗ್ರೀಷ್ಮ ಇವಾಮ್ಬುದಃ ॥ 28 ॥

ತರುಣೈಶ್ಚಾರುವೇಷೈಶ್ಚ ನರೈರುನ್ನತಗಾಮಿಭಿಃ ।

ಸಮ್ಪತದ್ಭಿರಯೋಧ್ಯಾಯಾಂ ನಾಭಿಭಾನ್ತಿ ಮಹಾಪಥಾಃ ॥ 29 ॥

ಏವಂ ಬಹುವಿಧಂ ಜಲ್ಪನ್ವಿವೇಶ ವಸತಿಂ ಪಿತುಃ ।

ತೇನ ಹೀನಾಂ ನರೇನ್ದ್ರೇಣ ಸಿಂಹಹೀನಾಂ ಗುಹಾಮಿವ ॥ 30 ॥

ತದಾ ತದನ್ತಃ ಪುರಮುಞ್ಝಿತಪ್ರಭಂ ಸುರೈರಿವೋತ್ಸೃಷ್ಟಮಭಾಸ್ಕರಂ ದಿನಮ್ ।

ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ಸರ್ವಂ ತು ವಿವಿಕ್ತಮಾತ್ಮವಾನ್ಮುಮೋಚ ಬಾಷ್ಪಂ ಭರತಃ ಸುದುಃಖಿತಃ ॥ 31 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ಚತುರ್ದಶಾಧಿಕಶತತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha caturdaśādhikaśatatamassargaḥ |

snigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayānprabhuḥ |

ayodhyāṃ bharataḥ kṣipraṃ praviveśa mahāyaśāḥ || 1 ||

biḍālolūkacaritāmālīnanaravāraṇām |

timirābhyāhatāṃ kālīmaprakāśāṃ niśāmiva || 2 ||

rāhuśatroḥ priyāṃ patnīṃ śriyā prajvalitaprabhām |

graheṇābhyutthitenaikāṃ rohiṇīmiva pīḍitām || 3 ||

alpoṣṇakṣubdhasalilāṃ gharmottaptavihaṅgamām |

līnamīnajhaṣagrāhāṃ kṛśāṃ girinadīmiva || 4 ||

vidhūmāmiva hemābhāmadhvarāgne ssamutthitām |

havirabhyukṣitāṃ paścācchikhāṃ vipralayaṃ gatām || 5 ||

vidhvastakavacāṃ rugṇagajavājirathadhvajām |

hatapravīrāmāpannāṃ camūmiva mahāhave || 6 ||

saphenāṃ sasvanāṃ bhūtvā sāgarasya samutthitām |

praśāntamārutoddhūtāṃ jalormimiva nissvanām || 7 ||

tyaktāṃ yajñāyudhaiḥ sarvairabhirūpaiśca yājakaiḥ |

sutyākāle sunirvṛtte vediṃ gataravāmiva || 8 ||

goṣṭhamadhye sthitāmārtāmacarantīṃ tṛṇaṃ navam |

govṛṣeṇa parityaktāṃ gavāṃ paktimivotsukām || 9 ||

prabhākarādyai ssusnigdhaiḥ prajvaladbhirivottamaiḥ |

viyuktāṃ maṇibhirjātyairnavāṃ muktāvalīmiva || 10 ||

sahasā calitāṃ sthānānmahīṃ puṇyakṣayādgatām |

saṃvṛtadyutivistārāṃ tārāmiva divaścyutām || 11 ||

puṣpanaddhāṃ vasantānte mattabhramaranāditām |

drutadāvāgni vipluṣṭāṃ klāntāṃ vanalatāmiva || 12 ||

sammūḍhanigamāṃstabdhāṃ saṅkṣiptavipaṇāpaṇām |

pracchannaśaśinakṣatrāṃ dyāmivāmbudharairvṛtām || 13 ||

kṣīṇapānottamairbhagnaiḥ śarāvairabhisaṃvṛtām |

hataśauṇḍāmiva dhvastāṃṃ pānabhūmimasaṃskṛtām || 14 ||

vṛkṇabhūmitalāṃ nimnāṃ vṛkṇapātraissamāvṛtām |

upayuktodakāṃ bhagnāṃ prapāṃ nipatitāmiva || 15 ||

vipulāṃ vitatāṃ caiva yuktapāśāṃ tarasvinām |

bhūmau bāṇairviniṣkṛttāṃ patitāṃ jyāmivāyudhāt || 16 ||

sahasā yuddhaśauṇḍena hayāroheṇa vāhitām |

nihatāṃ pratisainyena vaḍavāmiva pātitām || 17 ||

śuṣkatoyāṃ mahāmatsyaiḥ kūrmaiśca bahubhirvṛtām |

prabhinnataṭavistīrṇāṃ vāpīmiva hṛtotpalām || 18 ||

puruṣasyāprahṛṣṭasya pratiṣiddhānulepanām |

santaptāmiva śokena gātrayaṣṭimabhūṣaṇām || 19 ||

prāvṛṣi pravigāḍhāyāṃ praviṣṭasyābhramaṇḍalam |

pracchannāṃ nīlajīmūtairbhāskarasya prabhāmiva || 20 ||

bharatastu rathastha ssan śrīmāndaśarathātmajaḥ |

vāhayantaṃ rathaśreṣṭhaṃ sārathiṃ vākyamabravīt || 21 ||

kiṃ nu khalvadya gambhīro mūrchito na niśamyate |

yathāpuramayodhyāyāṃ gītavāditranisvanaḥ || 22 ||

vāruṇīmadagandhaśca mālyagandhaśca mūrchitaḥ |

dhūpitāgurugandhaśca na pravāti samantataḥ || 23 ||

yānapravaraghoṣaśca snigdhaśca hayanisvanaḥ |

pramattagajanādaśca mahāṃśca rathanisvanaḥ || 24 ||

nedānīṃ śrūyate puryāmasyāṃ rāme vivāsite |

candanāgarugandhāṃśca mahārhāśca navasrajaḥ |

gate hi rāme taruṇā ssantaptā nopabhuñjate || 25 ||

bahiryātrāṃ na gacchanti citramālyadharā narāḥ |

notsavā ssampravartante rāmaśokārdite pure || 26 ||

saha nūnaṃ mama bhrātrā purasyāsya dyutirgatā |

na hi rājatyayodhyeyaṃ sāsārevārjunī kṣapā || 27 ||

kadā nu khalu me bhrātā mahotsava ivā'gataḥ |

janayiṣyatyayodhyāyāṃ harṣaṃ grīṣma ivāmbudaḥ || 28 ||

taruṇaiścāruveṣaiśca narairunnatagāmibhiḥ |

sampatadbhirayodhyāyāṃ nābhibhānti mahāpathāḥ || 29 ||

evaṃ bahuvidhaṃ jalpanviveśa vasatiṃ pituḥ |

tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhāmiva || 30 ||

tadā tadantaḥ puramuñjhitaprabhaṃ surairivotsṛṣṭamabhāskaraṃ dinam |

nirīkṣya sarvaṃ tu viviktamātmavānmumoca bāṣpaṃ bharataḥ suduḥkhitaḥ || 31 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe caturdaśādhikaśatatamassargaḥ ||