2.59 Ayodhyakanda - Ekonashashtitama Sargah

ॐ

2.59 अयोध्याकाण्ड - एकोनषष्टितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ एकोनषष्टितमस्सर्गः ।

इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् ।

ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत् ॥ 1 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः ।

कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम् ॥ 2 ॥

जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ ।

गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ ॥ 3 ॥

अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम् ।

तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा ॥ 4 ॥

ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।

उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम् ॥ 5 ॥

उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम् ।

प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन् ॥ 6 ॥

गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून् ।

आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति ॥ 7 ॥

विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः ।

अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः ॥ 8 ॥

उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च ।

परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च ॥ 9 ॥

न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च ।

रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम् ॥ 10 ॥

लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः ।

सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः ॥ 11 ॥

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।

नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम् ॥ 12 ॥

अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च ।

न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ ॥ 13 ॥

प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति ।

नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः ॥ 14 ॥

देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम् ।

दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः ॥ 15 ॥

हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम् ।

हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः ॥ 16 ॥

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।

अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥ 17 ॥

नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च ।

अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये ॥ 18 ॥

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा ।

आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना ॥ 19 ॥

निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा ।

कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा ॥ 20 ॥

सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया ।

बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत् ॥ 21 ॥

कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया ।

मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम् ॥ 22 ॥

न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।

मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः ॥ 23 ॥

भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत् ।

कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया ॥ 24 ॥

सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम् ।

त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम् ॥ 25 ॥

यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।

न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥ 26 ॥

वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः ।

यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह ॥ 27 ॥

लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम् ।

रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम् ॥ 28 ॥

अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम् ।

इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम् ॥ 29 ॥

हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि ।

न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत् ॥ 30 ॥

स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः ।

अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत् ॥ 31 ॥

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः ।

श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः ॥ 32 ॥

बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः ।

प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः ॥ 33 ॥

ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः ।

वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः ॥ 34 ॥

यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना ।

दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः ॥ 35 ॥

अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् ।

इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः ॥ 36 ॥

इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः ।

वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता ॥ 37 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekonaṣaṣṭitamassargaḥ |

iti bruvantaṃ taṃ sūtaṃ sumantraṃ mantrisattamam |

brūhi śeṣaṃ punariti rājā vacanamabravīt || 1 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā sumantro bāṣpaviklabaḥ |

kathayāmāsa bhūyo'pi rāmasandeśavistaram || 2 ||

jaṭāḥ kṛtvā mahārāja cīravalkaladhāriṇau |

gaṅgāmuttīrya tau vīrau prayāgābhimukhau gatau || 3 ||

agrato lakṣmaṇo yātaḥ pālayanraghunandanam |

tāṃstathā gacchato dṛṣṭvā nivṛtto'smyavaśastadā || 4 ||

mamatvaśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani |

uṣṇamaśru pramuñcanto rāme samprasthite vanam || 5 ||

ubhābhyāṃ rājaputrābhyāmatha kṛtvāhamañjalim |

prasthito rathamāsthāya tadduḥkhamapi dhārayan || 6 ||

guhena sārdhaṃ tatraiva sthito'smi divasānbahūn |

āśayā yadi māṃ rāmaḥ puna śśabdāpayediti || 7 ||

viṣaye te mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ |

api vṛkṣāḥ parimlānāssapuṣpāṅkurakorakāḥ || 8 ||

upataptodakā nadyaḥ palvalāni sarāṃsi ca |

pariśuṣkapalāśāni vanānyupavanāni ca || 9 ||

na ca sarpanti sattvāni vyāsā na pracaranti ca |

rāmaśokābhibhūtaṃ tanniṣkūjamabhavadvanam || 10 ||

līnapuṣkarapatrāśca narendra kaluṣodakāḥ |

santaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṅgamāḥ || 11 ||

jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca |

nādya bhāntyalpagandhīni phalāni ca yathāpuram || 12 ||

atrodyānāni śūnyāni pralīnavihagani ca |

na cābhirāmā nārāmānpaśyāmi manujarṣabha || 13 ||

praviśantamayodhyāṃ māṃ na kaścidabhinandati |

narā rāmamapaśyanto niśśvasanti muhurmuhuḥ || 14 ||

deva rājarathaṃ dṛṣṭvā vinā rāmamihāgatam |

duḥkhādaśrumukhassarvo rājamārgagato janaḥ || 15 ||

harmyairvimānaiḥ prāsādairavekṣyarathamāgatam |

hāhākārakṛtānāryo rāmādarśanakarśitāḥ || 16 ||

āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ |

anyonyamabhivīkṣante'vyaktamārtatarāḥ striyaḥ || 17 ||

nāmitrāṇāṃ na mitrāṇāmudāsīnajanasya ca |

ahamārtatayā kiñcidviśeṣamupalakṣaye || 18 ||

aprahṛṣṭamanuṣyā ca dīnanāgaturaṅgamā |

ārtasvaraparimlānā viniśśvasitanissvanā || 19 ||

nirānandā mahārāja rāmapravrājanāturā |

kausalyā putrahīneva ayodhyā pratibhāti mā || 20 ||

sūtasya vacanaṃ śrutvā vācā paramadīnayā |

bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtamidamabravīt || 21 ||

kaikeyyā viniyuktena pāpābhijanabhāvayā |

mayā na mantrakuśalairvṛddhaissaha samarthitam || 22 ||

na suhṛdbhirnacāmātyairmantrayitvā na naigamaiḥ |

mayāyamarthassammohāt strīheto ssahasā kṛtaḥ || 23 ||

bhavitavyatayā nūnamidaṃ vā vyasanaṃ mahat |

kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā || 24 ||

sūta yadyasti te kiñcinmayā tu sukṛtaṃ kṛtam |

tvaṃ prāpayā''śu māṃ rāmaṃ prāṇāssantvarayantimām || 25 ||

yadyadyāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam |

na śakṣyāmi vinā rāmaṃ muhūrtamapi jīvitum || 26 ||

vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ |

yadi jīvāmi sādhvenaṃ paśyeyaṃ sītayā saha || 27 ||

lohitākṣaṃ mahābāhumāmuktamaṇikuṇḍalam |

rāmaṃ yadi na paśyeyaṃ gamiṣyāmi yamakṣayam || 28 ||

ato nu kiṃ duḥkhataraṃ so'hamikṣvākunandanam |

imāmavasthāmāpanno neha paśyāmi rāghavam || 29 ||

hā rāma rāmānuja hā hā vaidehi tapasvini |

na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇatamanāthavat || 30 ||

sa tena rājā duḥkhena bhṛśamarpitacetanaḥ |

avagāḍhassuduṣpāraṃ śokasāgaramabravīt || 31 ||

rāmaśokamahābhogassītāvirahapāragaḥ |

śvasitormi mahāvarto bāṣpaphenajālāvilaḥ || 32 ||

bāhuvikṣepamīnaugho vikrandita mahāsvanaḥ |

prakīrṇakeśaśaivālaḥ kaikeyībaḍabāmukhaḥ || 33 ||

mamāśruvegaprabhavaḥ kubjāvākyamahāgrahaḥ |

varavelo nṛśaṃsāyā rāmapravrājanāyataḥ || 34 ||

yasminbata nimagno'haṃ kausalye rāghavaṃ vinā |

dustaro jīvatā devi mayā'yaṃ śokasāgaraḥ || 35 ||

aśobhanaṃ yo'hamihādya rāghavaṃ didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam |

itīva rājā vilapanmahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane samūrchitaḥ || 36 ||

iti vilapati pārthive praṇaṣṭe karuṇataraṃ dviguṇaṃ ca rāmahetoḥ |

vacanamanuniśamya tasya devī bhayamagamatpunareva rāmamātā || 37 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaṣaṣṭitamassargaḥ ||