6.60 Yuddhakanda - Shashtitama Sargah

ॐ

6.60 યુદ્ધકાણ્ડ - ષષ્ટિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।

અથ ષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।

સપ્રવિશ્યપુરીંલઙ્કાંરામબાણભયાર્ધિતઃ ।

ભગ્નદર્પસ્તદારાજાબભૂવવ્યથિતેન્દ્રિયઃ ॥ 1 ॥

માતઙ્ગ ઇવ સિમ્હેન ગરુડેનેવ પન્નગઃ ।

અભિભૂતોઽભવદ્રાજા રાઘવેણ મહાત્મના ॥ 2 ॥

બ્રહ્મદણ્ડપ્રતીકાનાંવિદ્યુત્સદૃશવર્ચસામ્ ।

સ્મરન્રાઘવબાણાનાંવિવ્યથેરાક્ષસેશ્વરઃ ॥ 3 ॥

નકાઞ્ચનમયન્દિવ્યમાશ્રિત્યપરમાસનમ્ ।

વિપ્રેક્ષમાણોરક્ષાંસિરાવણોવાક્યમબ્રવીત્ ॥ 4 ॥

સર્વન્તત્ખલુમેમોઘંયત્તપ્તમ્પરમન્તપઃ ।

યત્સમાનોમહેન્દ્રેણમાનુષેણાસ્મિર્જિતઃ ॥ 5 ॥

ઇદન્તદ્બ્રહ્મણોઘોરંવાક્યમ્મામભ્યુપસ્થિતમ્ ।

માનુષેભ્યોવિજાનીહિભયન્ત્વમિતિતત્તથા ॥ 6 ॥

દેવદાનવગન્ધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ ।

અવધ્યત્વમ્મયાપ્રાપ્તમ્માનુષેભ્યોનયાચિતમ્ ॥ 7 ॥

વિદિતં માનુષં મન્યે રામં દશરથાત્મજમ્ ।

ઇક્ષ્વાકુકુલજાતેન અનર્ણ્યેન યત્ પુરા ॥ 8 ॥

ઉત્પત્સ્યતેહિમદ્વંશેપુરુષોરાક્ષસાધનુ ।

યસ્ત્વાંસપુત્રંસામાત્યંસબલંસાશ્વસારથિમ્ ॥ 9 ॥

નિહનિષ્યતિસઙ્ગ્રામેત્વાઙ્કુલાધમ દુર્મતે ।

શપ્તોઽહંવેદવત્યાચયદાસાધર્ષિતાપુરા ॥ 10 ॥

સેયંસીતામહાભાગાજાતાજનકનન્દિની ।

ઉમાનન્દીશ્વરશ્ચાપિરમ્ભાવરુણકન્યકા ॥ 11 ॥

યથોક્તાસ્તન્મયાપ્રાપ્તન્નમિથ્યાઋષિભાષિતં એતદેવાભ્યુપાગમ્યયત્નઙ્કર્તુમહાર્હથ ॥ 12 ॥

રાક્ષસાશ્ચાપિતિષ્ઠન્તુચર્યાગોપુરમૂર્થસુ ।

સચાપ્રતિમગામ્ભીર્યોદેવદાનવદર્પહા ॥ 13 ॥

બ્રહ્મશાપાભિભૂતસ્તુકુમ્ભકર્ણોવિબોધ્યતામ્ ।

સપરાજિતમાત્માનમ્પ્રહસ્તઞ્ચનિષૂદિતમ્ ॥ 14 ॥

જ્ઞાત્વારક્ષોબલમ્ભીમમાદિદેશમહાબલઃ ।

દ્વારેષુયત્નઃક્રિયતામ્પ્રાકારશ્ચાધિરુહ્યતામ્ ॥ 15 ॥

નિદ્રાવશસમાવિષ્ટઃકુમ્ભકર્ણોવિબોદ્યતામ્ ।

સુખંસ્વપિતિનિશ્ચિન્તઃકાલોપહતચેતનઃ ॥ 16 ॥

નવષટ્ સપ્તચાષ્ટૌચમાસાન્ સ્વપિતિરાક્ષસઃ ।

મન્ત્રયિત્વાપ્રસુપ્તોઽયમિતસ્તુનવમેઽહનિ ॥ 17 ॥

તન્તુબોધયતક્ષિપ્રઙ્કુમ્ભકર્ણમ્મહાબલમ્ ।

સતુસઙ્ ખ્યેમહાબાહુઃકકુદસ્સર્વરક્ષસામ્ ॥ 18 ॥

વાનરાન્ રાજપુત્રૌચક્ષિપ્રમેવહનિષ્યતિ એષઃકેતુઃપરંસઙ્ ખ્યેમુખ્યોવૈસર્વરક્ષસામ્ ॥ 19 ॥

કુમ્ભકર્ણઃસદાશેતેમૂઢોગ્રામ્યસુખેરતઃ ।

રામેણહિનિરસ્તસ્યસઙ્ગ્રામેઽસ્મિન્ સુદારુણે ॥ 20 ॥

ભવિષ્યતિનમેશોકઃકુમ્ભકર્ણેવિબોધિતે ।

કિઙ્કરિષ્યામ્યહન્તેનશક્રતુલ્યબલેનહિ ॥ 21 ॥

ઈદૃશેવ્યસનેઘોરેયોનસાહ્યાયકલ્પતે ।

તેતુતદ્વચનંશ્રુત્વારાક્ષસેન્દ્રસ્યરાક્ષસાઃ ॥ 22 ॥

જગ્મુઃપરમસમ્ભ્રાન્તાઃકુમ્ભકર્ણનિવેશનમ્ ।

તામ્પ્રવિશ્યમહાદ્વારંસર્વતોયોજનાયતામ્ ॥ 23 ॥

કુમ્ભકર્ણગુહાંરમ્યાંસર્વગન્ધપ્રવાહિનીમ્ ।

કુમ્ભકર્ણસ્યનિઃશ્વાસાદવધૂતામહાબલાઃ ॥ 24 ॥

પ્રતિષ્ઠમાનાઃકૃચ્છ્રેણયત્નાત્પ્રવિવિશુર્ગુહામ્ ।

તામ્પ્રવિશ્યગુહાંરમ્યાંશુભાઙ્કાઞ્ચનકુટ્ટિમામ્ ॥ 25 ॥

દદૃશુર્નૈરૃતવ્યાઘ્રંશયાનમ્ભીમવિદર્શનમ્ ।

તેતુતંવિકૃતંસુપ્તંવિકીર્ણમિવપર્વતમ્ ॥ 26 ॥

કુમ્ભકર્ણમ્મહાનિદ્રંસહિતાઃપ્રત્યબોધયન્ ।

ઊર્ધ્વરોમાઞ્ચિતતનુંશ્વસન્તમિવપન્નગમ્ ।

ભ્રામયન્તં ન્વિશ્શ્વસૈઃશયાનં ભીમવિદર્શમમ્ ॥ 27 ॥

ભીમનાસાપુટન્તન્તુપાતાલોવિપુલાનનમ્ ।

શયનેન્યસ્તસર્વાઙ્ગમ્મેદોરુધિરગન્ધિનમ્ ॥ 28 ॥

કાઞ્ચનાઙ્ગદનદ્ધાઙ્ગઙ્કિરીટિનમરિન્દમમ્ ।

દદૃશુર્નૈરૃતવ્યાઘ્રઙ્કુમ્ભકર્ણમરિન્દમમ્ ॥ 29 ॥

તતશ્ચક્રુર્મહાત્માનઙ્કુમ્ભકર્ણાગ્રતસ્તદાચાગ્રતઃ ॥ 30 ॥

માંસાનામ્મેરુસઙ્કાશંરાશિમ્પરમતર્પણમ્ ।

મૃગાણામ્મહિષાણાઞ્ચવરાહાણાઞ્ચસઞ્ચયાન્ ॥ 31 ॥

ચક્રુર્નૈરૃતશાર્દૂલારાશિમન્નસ્યચાદ્ભુતમ્ ।

તતશ્શોણિતકુમ્ભાંશ્ચમદ્યાનિવિવિધાનિચ ॥ 32 ॥

પુરસ્તાત્કુમ્ભકર્ણસ્યચક્રુસ્ત્રિદશશત્રવઃ ।

લિલિપુશ્ચપરાર્ધ્યેનચન્દનેનપરન્તપમ્ ॥ 33 ॥

દિવ્યૈરાશ્વાસયામામાસુર્માલ્યૈર્ગન્ધૈસ્સુગન્ધિભિઃ ।

ધૂપંસુગન્ધાંશ્ચસસૃજુસ્તુષ્ટવુશ્ચપરન્તતમ્ ॥ 34 ॥

જલદાઇવચાનેદુર્યાતુધાનાસ્તતસ્તતઃ ।

શઙ્ખાન્નાપૂરયામાસુશ્શશાઙ્કસદૃશપ્રભાન્ ॥ 35 ॥

તુમુલંયુગપચ્છાપિવિનેદુશ્ચાપ્યમર્ષિતાઃ ।

નેદુરાસ્ફોટયામાસુશ્ચિક્ષિપુસ્તેનિશાચરાઃ ॥ 36 ॥

કુમ્ભકર્ણવિબોધાર્થં ચક્રુસ્તેવિપુલં સ્વનમ્ ।

સશઙ્ખભેરીપણવપ્રણાદ ।

માસ્ફોટિતક્ષ્વેલિતસિમ્હનાદમ્ ।

દિશો દ્રવન્તસ્ત્રિદિવં કિરન્તઃ ।

શ્રુત્વા વિહમ્ગાઃ સહસા નિપેતુઃ ॥ 37 ॥

યદાભૃશન્તૈર્નિનદૈર્મહાત્માનકુમ્બકર્ણોબુબુધેપ્રસુપ્તઃ ।

તતોમુસુણ્ઠીર્મુસલાનિસર્વેરક્ષોગણાસ્તેજગૃહુર્ગદાશ્ચ ॥ 38 ॥

તંશૈલશૃઙ્ગૈર્મુસલૈર્ગદાભિર્વૃક્ષૈસ્તરૈર્મુદ્ગરમુષ્ટિભિશ્ચ ।

સુખપ્રસુપ્તમ્ભુવિકુમ્ભકર્ણંરક્ષાંસ્યુદગ્રાણિતદાનિજઘ્નુઃ ॥ 39 ॥

તસ્યનિઃશ્વાસવાતેનકુમ્ભકર્ણસ્યરક્ષસઃ ।

રાક્ષસાબલવન્તોઽપિસ્થાતુનાશક્નુવન્પુરઃ ॥ 40 ॥

તતઃપરિહિતાગાઢંરાક્ષસાભીમવિક્રમાઃ ।

મૃદઙ્ગપણવાન્ ભેરીશ્શઙ્ખકુમ્ભગણાંસ્તથા ॥ 41 ॥

દશરાક્ષસસાહસ્રંયુગપત્પર્યવારયન્ ।

નીલાઞ્જનચયાકારન્તેતુતમ્પ્રત્યબોધયન્ ॥ 42 ॥

અભિઘ્નન્તોનદન્તશ્ચનૈવસંવિવિદેતુસઃ ।

યદાચૈનન્નશેકુસ્તેપ્રતિબોધયિતુન્તદા ॥ 43 ॥

તતોગુરુતરંયત્નન્દારુણંસમુપાક્રમન્ ।

આશ્વાનુષ્ટ્રાન્ ખરન્નાગાન્ જઘ્નુર્દણ્ડકશાઙ્કુશૈઃ ॥ 44 ॥

ભેરીશઙ્ખમૃદઙ્ગાંશ્ચસર્વપ્રાણૈરવાદયન્ ।

નિજઘ્નુશ્ચાસ્યગાત્રાણિમહાકાષ્ઠકઙ્કરૈઃ ॥ 45 ॥

મુદ્ગરૈર્મુસલૈશ્ચાપિસર્વપ્રાણસમુદ્યતૈઃ ।

તેનનાદેવમહતાલઙ્કાસમભિપૂરિતા ॥ 46 ॥

સપર્વતવનાસર્વાસોઽપિનૈવપ્રબુધ્યતે ।

તતસ્સહસ્રમ્ભેરીણાંયુગસત્સમહન્યત ॥ 47 ॥

મૃષ્ટકાઞ્ચનકોણાનામાસક્તાનાંસમન્તતઃ ।

એવમપ્યન્તિદ્રિસ્તુયદાનૈવપ્રબુધ્યત ॥ 48 ॥

શાપસ્યવશમાપન્નસ્તતઃક્રુદ્ધાનિશાચરાઃ ।

મહાક્રોધસમાવિષ્ટાસ્સર્વેભીમપરાક્રમાઃ ॥ 49 ॥

તદ્રક્ષોબોધયિષ્યન્તશ્ચક્રુરન્યેપરાક્રમમ્ ।

અન્યેભેરીસ્સમાજઘ્નુરન્યેચક્રુર્મહાસ્વનમ્ ॥ 50 ॥

કેશાનન્યેપ્રલુલુપુઃકર્ણાવન્યેદશન્તિચ ।

ઉદકુમ્બશતાન્યન્યેસમસિઞ્ચન્તકર્ણયોઃ ॥ 51 ॥

નકુમ્ભકર્ણઃપસ્પન્દેમહાનિદ્રાવશઙ્ગતઃ ।

અન્યેચબલિનસ્તસ્યકૂટમુદ્ગરપાણયઃ ॥ 52 ॥

મૂર્ધ્નિવક્ષસિગાત્રેષુપાતન્ કૂટમુદ્ગરાન્ ।

રજ્જુબન્ધનબદ્ધાભિશ્શતઘ્નીભિશ્ચસર્વશઃ ॥ 53 ॥

વધ્યમાનોમહાકાયોનપ્રાબુધ્યતરાક્ષસઃ ।

વારણાનાંસહસ્રઞ્ચશરીરેઽસ્યપ્રધાવિતમ્ ॥ 54 ॥

કુમ્બકર્ણસ્તદાબુદ્ ધ્વાસ્પર્શમ્પરમબુધ્યત ।

સપાત્યમાનૈર્ગિરિશૃઙ્ગવૃક્ષૈરચિન્તયંસ્તાન્વિપુલાન્ પ્રહારાન્ ।

નિદ્રાક્ષ્યાત્ ક્ષુદ્ભયપીડિતશ્ચવિજૃમ્ભમાણસ્સહસોત્પપાપ ॥ 55 ॥

સનાગભોગાચલશૃઙ્ગકલ્પૌવિક્ષિપ્યબાહૂગિરશૃઙ્ગસારૌ ।

નિવૃત્યવક્ત્રંવડવામુખાભન્નિશાચરોઽસૌવિકૃતઞ્જજૃમ્ભે ॥ 56 ॥

તસ્ય જાજૃમ્ભમાણસ્ય વક્ત્રં પાતાલસમ્નિભમ્ ।

દદ્Rઉશે મેરુશૃઙ્ગાગ્રે દિવાકર ઇવોદિતઃ ॥ 57 ॥

સજૃમ્ભમાણોઽતિબલઃપ્રદ્ધોનિશાચરઃ ।

નિઃશ્વાસશ્ચાસ્યસઞ્જજ્ઞેપર્વતાદિવમારુતઃ ॥ 58 ॥

રૂપમુત્તિષ્ઠતસ્તસ્યકુમ્ભકર્ણસ્યતદ્બભૌ ।

તપાન્તેસબલાકસ્યમેઘસ્યેવવિવર્ષતઃ ॥ 59 ॥

તસ્યદીપ્તાગ્નિસદૃશેવિદ્યુત્સદૃશવર્ચસી ।

દદૃશાતેમહાનેત્રેદીપ્તાવિવમહાગ્રહૌ ॥ 60 ॥

તતસ્ત્વદર્શયન્ સર્વાન્ભક્ષ્યાંશ્ચવિવિધાન્ બહૂન્ ।

વરાહાન્મહિષાંશ્ચૈવબભક્ષસમહાબલઃ ॥ 61 ॥

આદદુન્ભુક્ષિતોમાંસંશોણિતન્તૃષિતઃપિબન્ ।

મેદઃકુમ્ભાંશ્ચમદ્યાંશ્ચપપૌશક્રરિપુસ્તદા ॥ 62 ॥

તતસ્તૃપ્ત ઇતિ જ્ઞાત્વા સમુત્પેરુર્નિશાચરાઃ ।

શિરોભિશ્ચ પ્રણમ્યૈનં સર્વતઃ પર્યવારયન્ ॥ 63 ॥

નિદ્રાવિશદનેત્રસ્તુકલુષીકૃતલોચનઃ ।

ચારયન્ સર્વતોદૃષ્ટિન્તાન્ દદર્શનિશાચરાન્ ॥ 64 ॥

સસર્વાન્ સાન્ત્વયામાસનૈરૃતાન્ નૈરૃતર્ષભઃ ।

બોધનાદ્વિસ્મિતશ્ચાપિરાક્ષસાનિદમબ્રવીત્ ॥ 65 ॥

કિમર્થમહમાદૃત્યભવદ્ભિઃપ્રતિબોધિતઃ ।

કચ્છિત્સુકુશલંરાજ્ઞોભયંવાનેષનકિમ્ ॥ 66 ॥

અથવાધ્રુવમન્યેભ્યોભયમ્પરમુપસ્થિતમ્ ।

યદર્થમેવત્વરિતૈર્ભવદ્ભિઃપ્રતિબોધિતઃ ॥ 67 ॥

અદ્યરાક્ષસરાજસ્યભયમુત્પાટયામ્યહમ્ ।

દારયિષ્યેમહેન્દ્રંવાશાતયિષ્યેતથાનલમ્ ॥ 68 ॥

નહ્યલ્પકારણેસુપ્તમ્બોધયિષ્યતિમાઙ્ગુરુઃ ।

તદાખ્યાતાર્થતત્ત્વેનમત્પ્રબોધનકારણમ્ ॥ 69 ॥

એવમ્બ્રુવાણંસમ્રબ્ધઙ્કુમ્ભકર્ણમરિન્દમમ્ ।

યૂપાક્ષઃસચિવોરાજ્ઞઃકૃતાઞ્જલિરભાષત ॥ 70 ॥

નનોદેવકૃતઙ્કિઞ્ચિદ્ભયમસ્તિકદાચન ।

માનુષાન્નોભયંરાજંસ્તુમુલંસમ્પ્રબાધતે ॥ 71 ॥

નદૈત્યદાનવેભ્યોવાભયમસ્તિહિતાદૃશમ્ ।

યાદૃશમ્માનુષંરાજન્ ભયમસ્માનુપસ્થિતમ્ ॥ 72 ॥

વાનરૈઃપર્વતાકારૈર્લઙ્કેયમ્પરિવારિતા ।

સીતાહરણસન્તપ્તાદ્રામાન્નસ્તુમુલમ્ભયમ્ ॥ 73 ॥

એકેનવાનરેણેયમ્પૂર્વન્દગ્ધામહાપુરી ।

કુમારોનિહતશ્ચાક્ષસ્સાનુયાત્રઃસકુઞ્જરઃ ॥ 74 ॥

સ્વયંરક્ષોધિપશ્ચાપિપૌલસ્ત્યોદેવકણ્ટકઃ ।

મૃતેતિસંયુગેમુક્તોરામેણાદિત્યતેજસા ॥ 75 ॥

યન્ન દેવૈઃ કૃતો રાજા નાપિ દૈત્યૈર્ન દાનવૈઃ ।

કૃતઃ સ ઇહ રામેણ વિમુક્તઃ પ્રાણસંશયાત્ ॥ 76 ॥

સયૂપાક્ષ્વચશ્શ્રુત્વાભ્રાતુર્યુધિપરાભવમ્ ।

કુમ્ભકર્ણોવિવૃત્તાક્ષોયૂપાક્ષમિદમબ્રવીત્ ॥ 77 ॥

સર્વમદ્યૈવયૂપાક્ષહરિસૈન્યંસલક્ષ્મણમ્ ।

રાઘવઞ્ચરણેજિત્વાતતોદ્રક્ષ્યામિરાવણમ્ ॥ 78 ॥

રાક્ષસાંસ્તર્પયિષ્યામિહરીણામ્માંસશોણિતૈઃ ।

રામલક્ષ્મણયોશ્ચાપિસ્વયમ્પાસ્યામિશોણિતમ્ ॥ 79 ॥

તત્તસ્યવાક્યમ્બ્રુવતોનિશમ્યસગર્વિતંરોષવિવૃદ્ધદોષમ્ ।

મહોદરોનૈરૃતયોધમુખ્યઃકૃતાઞ્જલિર્વાક્યમિદમ્બભાષે ॥ 80 ॥

રાવણસ્યવચઃશ્રુત્વાગુણદોષૌવિમૃશ્યચ ।

પશ્ચાદપિમહાબાહો શત્રૂન્યુધિવિજેષ્યસિ ॥ 81 ॥

મહોદરવચશ્શ્રુત્વારાક્ષસૈઃપરિવારિતઃ ।

કુમ્ભકર્ણોમહાતેજાસ્સમ્પ્રતસ્થેમહાબલઃ ॥ 82 ॥

સુપ્તમુત્થાપ્યભીમાક્ષમ્ભીમરૂપપરાક્રમમ્ ।

રાક્ષસાસ્ત્વરિતાજુગ્મર્દશગ્રીન્વિવેશનમ્ ॥ 83 ॥

તતોગત્વાદશગ્રીવમાસીનમ્પરમાસને ।

ઊચુર્બદ્ધાઞ્જલિપુટાસ્સર્વએવનિશાચરાઃ ॥ 84 ॥

પ્રબુદ્ધોઽયઙ્કુમ્ભકર્ણભ્રાતાતેરાક્ષસેશ્વર ।

કથન્તત્રૈવનિર્યાતુદ્રક્ષ્યસેતમિહાગતમ્ ॥ 85 ॥

રાવણસ્ત્વબ્રવીદ્ધૃષ્ટોરાક્ષસાંસ્તાનુપસ્થિતાન્ ।

દ્રષ્ટુમેનમિહેચ્છામિયથાન્યાયઞ્ચપૂજ્યતામ્ ॥ 86 ॥

તથેત્યુક્ત્વાતુતેસર્વેપુનરાગમ્યરાક્ષસાઃ ।

કુમ્ભકર્ણમિદંવાક્યમૂચૂરાવણચોદિતાઃ ॥ 87 ॥

દ્રષ્ટુન્ત્વાઙ્કાઙ્ક્ષતેરાજાસર્વરાક્ષસપુઙ્ગવઃ ।

ગમનેક્રિયતામ્બુદ્ધિર્ભ્રાતરંસમ્પ્રહર્ષયઃ ॥ 88 ॥

કુમ્ભકર્ણસ્તુદુર્ધર્ષોભ્રાતુરાજ્ઞાયશાસનમ્ ।

તથેત્યુક્ત્વામહાવીર્યશ્શયનાદુત્પપાતહ ॥ 89 ॥

પ્રક્ષાલ્ય વદનં હ્Rષ્ટઃ સ્નાતઃ પરમભૂષિતઃ ।

પિપાસુસ્ત્વરયામાસ પાનં બલસમીરણમ્ ॥ 90 ॥

તતસ્તેત્વરિતાસ્તત્રરાક્ષસારાવણાજ્ઞયા ।

મદ્યકુમ્ભાંશ્ચવિવિધાન્ ક્ષિપ્રમેવોપહારયન્ ॥ 91 ॥

પીત્વાઘટસહસ્રેદ્વેગમનાયોપચક્રમે ।

ઈષત્સમુત્કટોમત્તસ્તેજોબલસમન્વિતઃ ॥ 92 ॥

કુમ્ભકર્ણોબભૌહૃષ્ટઃકાલાન્તકયમોપમઃ ।

ભ્રાતુસ્સભવનઙ્ગચ્છન્રક્ષોબલસમન્વિતઃ ॥ 93 ॥

કુમ્ભકર્ણઃ પદન્યાસૈરકમ્પયત મેદિનીમ્ ।

સ રાજમાર્ગં વપુષા પ્રકાશયન્ ।

સહસ્રરસ્મિર્ધરણીમિવાંશુભિઃ ।

જગામ તત્રાઞ્જલિમાલયા વૃતઃ ।

શતક્રતુર્ગેહમિવ સ્વયમ્ભુવઃ ॥ 94 ॥

તંરાજમાર્ગસ્થમમિત્રઘાતિનંવનૌકસસ્તેસહસાબહિસ્સ્થિતાઃ ।

દૃષ્ટવાઽપ્રમેયઙ્ગિરિશૃઙ્ગકલ્પંવિતત્રસુસ્તેહરિયૂથપાલાઃ ॥ 95 ॥

કેચિચ્છરણ્યંશરણંસ્મરામંવ્રજન્તિકેચિદ્ વ્યથિતાઃપતન્તિ ।

કેચિદ્ધશસ્મવ્યથિતાઃપતન્તિકેચિદ્ભયાર્તાભુવિશેરતેસ્મ ॥ 96 ॥

તમદ્રિશૃઙ્ગપ્રતિમઙ્કિરીટિનંસ્પૃશન્તમાદિત્યમિવાઽત્મતેજસા ।

વનૌકસઃપ્રેક્ષ્યવિવૃદ્ધમદ્ભુતં 3 ભયાર્ધિતાદુદ્રુવિરેતતસ્તતઃ ॥ 97 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે ષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha ṣaṣṭitamassargaḥ |

sapraviśyapurīṃlaṅkāṃrāmabāṇabhayārdhitaḥ |

bhagnadarpastadārājābabhūvavyathitendriyaḥ || 1 ||

mātaṅga iva simhena garuḍeneva pannagaḥ |

abhibhūto'bhavadrājā rāghaveṇa mahātmanā || 2 ||

brahmadaṇḍapratīkānāṃvidyutsadṛśavarcasām |

smaranrāghavabāṇānāṃvivyatherākṣaseśvaraḥ || 3 ||

nakāñcanamayandivyamāśrityaparamāsanam |

viprekṣamāṇorakṣāṃsirāvaṇovākyamabravīt || 4 ||

sarvantatkhalumemoghaṃyattaptamparamantapaḥ |

yatsamānomahendreṇamānuṣeṇāsmirjitaḥ || 5 ||

idantadbrahmaṇoghoraṃvākyammāmabhyupasthitam |

mānuṣebhyovijānīhibhayantvamititattathā || 6 ||

devadānavagandharvairyakṣarākṣasapannagaiḥ |

avadhyatvammayāprāptammānuṣebhyonayācitam || 7 ||

viditaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam |

ikṣvākukulajātena anarṇyena yat purā || 8 ||

utpatsyatehimadvaṃśepuruṣorākṣasādhanu |

yastvāṃsaputraṃsāmātyaṃsabalaṃsāśvasārathim || 9 ||

nihaniṣyatisaṅgrāmetvāṅkulādhama durmate |

śapto'haṃvedavatyācayadāsādharṣitāpurā || 10 ||

seyaṃsītāmahābhāgājātājanakanandinī |

umānandīśvaraścāpirambhāvaruṇakanyakā || 11 ||

yathoktāstanmayāprāptannamithyāṛṣibhāṣitaṃ etadevābhyupāgamyayatnaṅkartumahārhatha || 12 ||

rākṣasāścāpitiṣṭhantucaryāgopuramūrthasu |

sacāpratimagāmbhīryodevadānavadarpahā || 13 ||

brahmaśāpābhibhūtastukumbhakarṇovibodhyatām |

saparājitamātmānamprahastañcaniṣūditam || 14 ||

jñātvārakṣobalambhīmamādideśamahābalaḥ |

dvāreṣuyatnaḥkriyatāmprākāraścādhiruhyatām || 15 ||

nidrāvaśasamāviṣṭaḥkumbhakarṇovibodyatām |

sukhaṃsvapitiniścintaḥkālopahatacetanaḥ || 16 ||

navaṣaṭ saptacāṣṭaucamāsān svapitirākṣasaḥ |

mantrayitvāprasupto'yamitastunavame'hani || 17 ||

tantubodhayatakṣipraṅkumbhakarṇammahābalam |

satusaṅ khyemahābāhuḥkakudassarvarakṣasām || 18 ||

vānarān rājaputraucakṣipramevahaniṣyati eṣaḥketuḥparaṃsaṅ khyemukhyovaisarvarakṣasām || 19 ||

kumbhakarṇaḥsadāśetemūḍhogrāmyasukherataḥ |

rāmeṇahinirastasyasaṅgrāme'smin sudāruṇe || 20 ||

bhaviṣyatinameśokaḥkumbhakarṇevibodhite |

kiṅkariṣyāmyahantenaśakratulyabalenahi || 21 ||

īdṛśevyasaneghoreyonasāhyāyakalpate |

tetutadvacanaṃśrutvārākṣasendrasyarākṣasāḥ || 22 ||

jagmuḥparamasambhrāntāḥkumbhakarṇaniveśanam |

tāmpraviśyamahādvāraṃsarvatoyojanāyatām || 23 ||

kumbhakarṇaguhāṃramyāṃsarvagandhapravāhinīm |

kumbhakarṇasyaniḥśvāsādavadhūtāmahābalāḥ || 24 ||

pratiṣṭhamānāḥkṛcchreṇayatnātpraviviśurguhām |

tāmpraviśyaguhāṃramyāṃśubhāṅkāñcanakuṭṭimām || 25 ||

dadṛśurnairṛtavyāghraṃśayānambhīmavidarśanam |

tetutaṃvikṛtaṃsuptaṃvikīrṇamivaparvatam || 26 ||

kumbhakarṇammahānidraṃsahitāḥpratyabodhayan |

ūrdhvaromāñcitatanuṃśvasantamivapannagam |

bhrāmayantaṃ nviśśvasaiḥśayānaṃ bhīmavidarśamam || 27 ||

bhīmanāsāpuṭantantupātālovipulānanam |

śayanenyastasarvāṅgammedorudhiragandhinam || 28 ||

kāñcanāṅgadanaddhāṅgaṅkirīṭinamarindamam |

dadṛśurnairṛtavyāghraṅkumbhakarṇamarindamam || 29 ||

tataścakrurmahātmānaṅkumbhakarṇāgratastadācāgrataḥ || 30 ||

māṃsānāmmerusaṅkāśaṃrāśimparamatarpaṇam |

mṛgāṇāmmahiṣāṇāñcavarāhāṇāñcasañcayān || 31 ||

cakrurnairṛtaśārdūlārāśimannasyacādbhutam |

tataśśoṇitakumbhāṃścamadyānivividhānica || 32 ||

purastātkumbhakarṇasyacakrustridaśaśatravaḥ |

lilipuścaparārdhyenacandanenaparantapam || 33 ||

divyairāśvāsayāmāmāsurmālyairgandhaissugandhibhiḥ |

dhūpaṃsugandhāṃścasasṛjustuṣṭavuścaparantatam || 34 ||

jaladāivacāneduryātudhānāstatastataḥ |

śaṅkhānnāpūrayāmāsuśśaśāṅkasadṛśaprabhān || 35 ||

tumulaṃyugapacchāpivineduścāpyamarṣitāḥ |

nedurāsphoṭayāmāsuścikṣipusteniśācarāḥ || 36 ||

kumbhakarṇavibodhārthaṃ cakrustevipulaṃ svanam |

saśaṅkhabherīpaṇavapraṇāda |

māsphoṭitakṣvelitasimhanādam |

diśo dravantastridivaṃ kirantaḥ |

śrutvā vihamgāḥ sahasā nipetuḥ || 37 ||

yadābhṛśantairninadairmahātmānakumbakarṇobubudheprasuptaḥ |

tatomusuṇṭhīrmusalānisarverakṣogaṇāstejagṛhurgadāśca || 38 ||

taṃśailaśṛṅgairmusalairgadābhirvṛkṣaistarairmudgaramuṣṭibhiśca |

sukhaprasuptambhuvikumbhakarṇaṃrakṣāṃsyudagrāṇitadānijaghnuḥ || 39 ||

tasyaniḥśvāsavātenakumbhakarṇasyarakṣasaḥ |

rākṣasābalavanto'pisthātunāśaknuvanpuraḥ || 40 ||

tataḥparihitāgāḍhaṃrākṣasābhīmavikramāḥ |

mṛdaṅgapaṇavān bherīśśaṅkhakumbhagaṇāṃstathā || 41 ||

daśarākṣasasāhasraṃyugapatparyavārayan |

nīlāñjanacayākārantetutampratyabodhayan || 42 ||

abhighnantonadantaścanaivasaṃvividetusaḥ |

yadācainannaśekustepratibodhayituntadā || 43 ||

tatogurutaraṃyatnandāruṇaṃsamupākraman |

āśvānuṣṭrān kharannāgān jaghnurdaṇḍakaśāṅkuśaiḥ || 44 ||

bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃścasarvaprāṇairavādayan |

nijaghnuścāsyagātrāṇimahākāṣṭhakaṅkaraiḥ || 45 ||

mudgarairmusalaiścāpisarvaprāṇasamudyataiḥ |

tenanādevamahatālaṅkāsamabhipūritā || 46 ||

saparvatavanāsarvāso'pinaivaprabudhyate |

tatassahasrambherīṇāṃyugasatsamahanyata || 47 ||

mṛṣṭakāñcanakoṇānāmāsaktānāṃsamantataḥ |

evamapyantidristuyadānaivaprabudhyata || 48 ||

śāpasyavaśamāpannastataḥkruddhāniśācarāḥ |

mahākrodhasamāviṣṭāssarvebhīmaparākramāḥ || 49 ||

tadrakṣobodhayiṣyantaścakruranyeparākramam |

anyebherīssamājaghnuranyecakrurmahāsvanam || 50 ||

keśānanyepralulupuḥkarṇāvanyedaśantica |

udakumbaśatānyanyesamasiñcantakarṇayoḥ || 51 ||

nakumbhakarṇaḥpaspandemahānidrāvaśaṅgataḥ |

anyecabalinastasyakūṭamudgarapāṇayaḥ || 52 ||

mūrdhnivakṣasigātreṣupātan kūṭamudgarān |

rajjubandhanabaddhābhiśśataghnībhiścasarvaśaḥ || 53 ||

vadhyamānomahākāyonaprābudhyatarākṣasaḥ |

vāraṇānāṃsahasrañcaśarīre'syapradhāvitam || 54 ||

kumbakarṇastadābud dhvāsparśamparamabudhyata |

sapātyamānairgiriśṛṅgavṛkṣairacintayaṃstānvipulān prahārān |

nidrākṣyāt kṣudbhayapīḍitaścavijṛmbhamāṇassahasotpapāpa || 55 ||

sanāgabhogācalaśṛṅgakalpauvikṣipyabāhūgiraśṛṅgasārau |

nivṛtyavaktraṃvaḍavāmukhābhanniśācaro'sauvikṛtañjajṛmbhe || 56 ||

tasya jājṛmbhamāṇasya vaktraṃ pātālasamnibham |

dadRuśe meruśṛṅgāgre divākara ivoditaḥ || 57 ||

sajṛmbhamāṇo'tibalaḥpraddhoniśācaraḥ |

niḥśvāsaścāsyasañjajñeparvatādivamārutaḥ || 58 ||

rūpamuttiṣṭhatastasyakumbhakarṇasyatadbabhau |

tapāntesabalākasyameghasyevavivarṣataḥ || 59 ||

tasyadīptāgnisadṛśevidyutsadṛśavarcasī |

dadṛśātemahānetredīptāvivamahāgrahau || 60 ||

tatastvadarśayan sarvānbhakṣyāṃścavividhān bahūn |

varāhānmahiṣāṃścaivababhakṣasamahābalaḥ || 61 ||

ādadunbhukṣitomāṃsaṃśoṇitantṛṣitaḥpiban |

medaḥkumbhāṃścamadyāṃścapapauśakraripustadā || 62 ||

tatastṛpta iti jñātvā samutperurniśācarāḥ |

śirobhiśca praṇamyainaṃ sarvataḥ paryavārayan || 63 ||

nidrāviśadanetrastukaluṣīkṛtalocanaḥ |

cārayan sarvatodṛṣṭintān dadarśaniśācarān || 64 ||

sasarvān sāntvayāmāsanairṛtān nairṛtarṣabhaḥ |

bodhanādvismitaścāpirākṣasānidamabravīt || 65 ||

kimarthamahamādṛtyabhavadbhiḥpratibodhitaḥ |

kacchitsukuśalaṃrājñobhayaṃvāneṣanakim || 66 ||

athavādhruvamanyebhyobhayamparamupasthitam |

yadarthamevatvaritairbhavadbhiḥpratibodhitaḥ || 67 ||

adyarākṣasarājasyabhayamutpāṭayāmyaham |

dārayiṣyemahendraṃvāśātayiṣyetathānalam || 68 ||

nahyalpakāraṇesuptambodhayiṣyatimāṅguruḥ |

tadākhyātārthatattvenamatprabodhanakāraṇam || 69 ||

evambruvāṇaṃsamrabdhaṅkumbhakarṇamarindamam |

yūpākṣaḥsacivorājñaḥkṛtāñjalirabhāṣata || 70 ||

nanodevakṛtaṅkiñcidbhayamastikadācana |

mānuṣānnobhayaṃrājaṃstumulaṃsamprabādhate || 71 ||

nadaityadānavebhyovābhayamastihitādṛśam |

yādṛśammānuṣaṃrājan bhayamasmānupasthitam || 72 ||

vānaraiḥparvatākārairlaṅkeyamparivāritā |

sītāharaṇasantaptādrāmānnastumulambhayam || 73 ||

ekenavānareṇeyampūrvandagdhāmahāpurī |

kumāronihataścākṣassānuyātraḥsakuñjaraḥ || 74 ||

svayaṃrakṣodhipaścāpipaulastyodevakaṇṭakaḥ |

mṛtetisaṃyugemuktorāmeṇādityatejasā || 75 ||

yanna devaiḥ kṛto rājā nāpi daityairna dānavaiḥ |

kṛtaḥ sa iha rāmeṇa vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt || 76 ||

sayūpākṣvacaśśrutvābhrāturyudhiparābhavam |

kumbhakarṇovivṛttākṣoyūpākṣamidamabravīt || 77 ||

sarvamadyaivayūpākṣaharisainyaṃsalakṣmaṇam |

rāghavañcaraṇejitvātatodrakṣyāmirāvaṇam || 78 ||

rākṣasāṃstarpayiṣyāmiharīṇāmmāṃsaśoṇitaiḥ |

rāmalakṣmaṇayoścāpisvayampāsyāmiśoṇitam || 79 ||

tattasyavākyambruvatoniśamyasagarvitaṃroṣavivṛddhadoṣam |

mahodaronairṛtayodhamukhyaḥkṛtāñjalirvākyamidambabhāṣe || 80 ||

rāvaṇasyavacaḥśrutvāguṇadoṣauvimṛśyaca |

paścādapimahābāho śatrūnyudhivijeṣyasi || 81 ||

mahodaravacaśśrutvārākṣasaiḥparivāritaḥ |

kumbhakarṇomahātejāssampratasthemahābalaḥ || 82 ||

suptamutthāpyabhīmākṣambhīmarūpaparākramam |

rākṣasāstvaritājugmardaśagrīnviveśanam || 83 ||

tatogatvādaśagrīvamāsīnamparamāsane |

ūcurbaddhāñjalipuṭāssarvaevaniśācarāḥ || 84 ||

prabuddho'yaṅkumbhakarṇabhrātāterākṣaseśvara |

kathantatraivaniryātudrakṣyasetamihāgatam || 85 ||

rāvaṇastvabravīddhṛṣṭorākṣasāṃstānupasthitān |

draṣṭumenamihecchāmiyathānyāyañcapūjyatām || 86 ||

tathetyuktvātutesarvepunarāgamyarākṣasāḥ |

kumbhakarṇamidaṃvākyamūcūrāvaṇacoditāḥ || 87 ||

draṣṭuntvāṅkāṅkṣaterājāsarvarākṣasapuṅgavaḥ |

gamanekriyatāmbuddhirbhrātaraṃsampraharṣayaḥ || 88 ||

kumbhakarṇastudurdharṣobhrāturājñāyaśāsanam |

tathetyuktvāmahāvīryaśśayanādutpapātaha || 89 ||

prakṣālya vadanaṃ hRṣṭaḥ snātaḥ paramabhūṣitaḥ |

pipāsustvarayāmāsa pānaṃ balasamīraṇam || 90 ||

tatastetvaritāstatrarākṣasārāvaṇājñayā |

madyakumbhāṃścavividhān kṣipramevopahārayan || 91 ||

pītvāghaṭasahasredvegamanāyopacakrame |

īṣatsamutkaṭomattastejobalasamanvitaḥ || 92 ||

kumbhakarṇobabhauhṛṣṭaḥkālāntakayamopamaḥ |

bhrātussabhavanaṅgacchanrakṣobalasamanvitaḥ || 93 ||

kumbhakarṇaḥ padanyāsairakampayata medinīm |

sa rājamārgaṃ vapuṣā prakāśayan |

sahasrarasmirdharaṇīmivāṃśubhiḥ |

jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ |

śatakraturgehamiva svayambhuvaḥ || 94 ||

taṃrājamārgasthamamitraghātinaṃvanaukasastesahasābahissthitāḥ |

dṛṣṭavā'prameyaṅgiriśṛṅgakalpaṃvitatrasustehariyūthapālāḥ || 95 ||

keciccharaṇyaṃśaraṇaṃsmarāmaṃvrajantikecid vyathitāḥpatanti |

keciddhaśasmavyathitāḥpatantikecidbhayārtābhuviśeratesma || 96 ||

tamadriśṛṅgapratimaṅkirīṭinaṃspṛśantamādityamivā'tmatejasā |

vanaukasaḥprekṣyavivṛddhamadbhutaṃ 3 bhayārdhitādudruviretatastataḥ || 97 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ṣaṣṭitamassargaḥ ||