6.54 Yuddhakanda - Chatuhpanchasha Sargah

ॐ

6.54 યુદ્ધકાણ્ડ - ચતુઃપઞ્ચાશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।

અથ ચતુઃપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।

સ્વબલસ્ય ચ ઘાતેન અઙ્ગદસ્ય બલેન ચ ।

રાષસઃ ક્રોધમાવિષ્ટો વજ્રદંષ્ટ્રો મહાબલઃ ॥ 1 ॥

વિષ્પાર્યચધનુર્ઘોરંશક્રાશનિસમસ્વનમ્ ।

વાનરાણામનીકાનિપ્રાકિરચ્છરવૃષ્ટિભિઃ ॥ 2 ॥

રાક્ષસાશ્ચાપિમુખ્યાસ્તેરથેષુસમવસ્થિતાઃ ।

નાનાપ્રહરણાશ્શૂરાઃપ્રાયુધ્યન્તસ્તદારણે ॥ 3 ॥

વાનરાણાઞ્ચશૂરાયેતેસર્વેપ્લવગર્ષભાઃ ।

આયુધ્યન્તશિલાહસ્તાસ્સમવેતાસ્સમન્તતઃ ॥ 4 ॥

તત્રાયુધસહસ્રાણિતસ્મિન્નાયોધનેભૃશમ્ ।

રાક્ષસાઃકપિમુખ્યેષુપાતયાઞ્ચક્રિરેતદા ॥ 5 ॥

વાનરાશ્ચાપિરક્ષસ્સુગિરવૃક્ષાન્મહાશિલાઃ ।

પ્રવીરાઃપાતયામાસુર્મત્તમાતઙ્ગસન્નિભાઃ ॥ 6 ॥

શૂરાણાંયુદ્યમાનાનાંસમરેષ્ન્વિવર્તિનામ્ ।

તદ્રાક્ષસગણાનાઞ્ચસુયુદ્ધંસમવર્તત ॥ 7 ॥

પ્રભિન્નશિરસઃકેચિછચિન્નૈઃપાદૈશ્ચબાહુભિઃ ।

શસ્સ્રૈરર્દિતદેહાભ્યરુધિરેણસમુક્ષિતાઃ ॥ 8 ॥

હરયો રાક્ષસાશ્ચૈન શેરતે ગાં સમાશ્રિતાઃ ।

કઙ્કગૃધ્રાબલાઢ્યશ્ચ ગોમાયુકુલસઙ્કુલાઃ ॥ 9 ॥

કબન્ધાનિસમુત્પેતુર્ભીમાણામ્ભીષણાનિવૈ ।

ભુજપાણિશિરશ્છિન્નકાયાશ્ચભૂતલે ॥ 10 ॥

વાનરારાક્ષસાશ્ચાપિનિપેતુસ્તત્રવૈરણે ।

તતોવાનરસૈન્યેનહન્યમાનન્નિશાચરમ્ ॥ 11 ॥

પ્રાભજ્યતબલંસર્વંવજ્રદંષ્ટ્રસ્યપશ્યતઃ ।

રાક્ષસાન્ભયવિત્રસ્તાન્હન્યમાનાન્ પ્લવઙ્ગમૈઃ ॥ 12 ॥

દૃષ્ટવાસરોષતામ્રાક્ષોવજ્રદંષ્ટ્રઃપ્રતાપવાન્ ।

પ્રવિવેશધનુષ્પાણિસ્ત્રાસયન્હરિવાહિનીમ્ ॥ 13 ॥

શરૈર્વિદારયામાસકઙ્કપત્રૈરજિહ્મગૈઃ ।

બિભેદવાનરાંસ્તત્રસપ્તાષ્ટૌનવપઞ્ચચ ॥ 14 ॥

વિવ્યાધપરમક્રુદ્ધોવજ્રદંષ્ટ્રઃપ્રતાપવાન્ ।

ત્રસ્તાઃસર્વેહરિગણાઃશરૈઃસઙ્કૃત્તકન્દરાઃ ॥ 15 ॥

અઙ્ગદંસમ્પ્રધાવન્તિપ્રજાપતિમિવપ્રજાઃ ।

તતોહરિગણાન્ ભગ્નાન્ દૃષ્ટવાવાલિસુતસ્તદા ॥ 16 ॥

ક્રોધેનવજ્રદંષ્ટ્રન્તમુદીક્ષન્તમુદૈક્ષત ।

વજ્રદંષ્ટ્રોઽઙ્ગદશ્ચોભૌસઙ્ગતૌહરિરાક્ષસૌ ॥ 17 ॥

ચેરતુઃપરમક્રુદ્ધૌહરિમત્તગજાવિવ ।

તતશ્શતસહસ્રેણહરિપુત્રમ્મહાબલઃ ॥ 18 ॥

જઘાનમર્મદેશેષુમાતઙ્ગમિવતોમરૈઃ ।

રુધિરોક્ષિતસર્વાઙ્ગોવાલિસૂનુર્મહાબલઃ ॥ 19 ॥

ચિક્ષેપવજ્રદંષ્ટ્રાયવૃક્ષમ્ભીમપરાક્રમઃ ।

દૃષ્ટાપતન્તન્તંવૃક્ષમસમ્ભ્રાન્તશ્ચરાક્ષસઃ ॥ 20 ॥

ચિચ્છેદબહુધાસોઽપિમથિતઃપ્રાદતદ્ભુવિ ।

તન્દૃષ્ટવાવજ્રદંષ્ટ્રસ્યવિક્રમમ્પ્લવગર્ષભ ॥ 21 ॥

પ્રગૃહ્યવિપુલંશૈલઞ્ચિક્ષેપચનનાદચ ।

સમાપતન્તન્દૃષ્ટવાસરથાદાપ્લુત્યવીર્યવાન્ ॥ 22 ॥

ગદાપાણિરસમ્ભ્રાન્તઃપૃથિવ્યાંસમતિષ્ઠત ।

સાઙ્ગદેનગદાક્ષિપ્તાગત્વાતુરણમૂર્ધનિ ॥ 23 ॥

સચક્રકૂબરંસાશ્વમ્પ્રમમાથરથન્તદા ।

તતોઽન્યચ્છિખરઙ્ગૃહ્યવિપુલન્દ્રુમભૂષિતમ્ ॥ 24 ॥

વજ્રદંષ્ટ્રસ્યશિરસિપાતયામાસસાઽઙ્ગદઃ ।

અભવચ્છોણિતોદ્ગારીવજ્રદંષ્ટ્રસ્સમૂર્છિતઃ ॥ 25 ॥

મુહૂર્તમભવન્મૂઢોગદામાલિઙ્ ગ્યનિશ્શ્વસન્ ।

સંલબ્દસઞ્જ્ઞોગદયાવાલિપુત્રમવસ્થિતમ્ ॥ 26 ॥

જઘાનપરમક્રુદ્ધોવક્ષોદેશેનિશાચરઃ ।

ગદાન્ત્યક્ત્વાતતસ્તત્રમુષ્ટિયુદ્ધમવર્તત ॥ 27 ॥

અન્યોન્યઞ્જઘ્નતુસ્તત્રતાવુભૌહરિરાક્ષસૌ ।

રુધિરોદ્ગારિણૌતૌતુપ્રહારૈર્જનિતશ્રમૌ ॥ 28 ॥

બભૂવતુસ્સુવિક્રાન્તાવઙ્ગારકબુધાવિવ ।

તતઃપરમતેજસ્વીઅઙ્ગદઃપ્લવગર્ષભઃ ॥ 29 ॥

ઉત્પાટ્યવૃક્ષંસ્થિતવાન્ બહુપુષ્પફલાઞ્ચિતમ્ ।

જગ્રાહચાર્ષભઞ્ચર્મખડગઞ્ચવિપુલંશુભમ્ ॥ 30 ॥

કિઙ્કિણાજાલસઞ્છન્નઞ્ચર્મણાચપરિષ્કૃતમ્ ।

ચિત્રાંશ્ચરુચિરાન્માર્ગાંશ્ચેરતુઃકપિરાક્ષસૌ ॥ 31 ॥

જઘ્નતુશ્ચતદાન્યોન્યન્નિર્દયઞ્જયકાઙ્ ક્ષિણૌ ।

વ્રણૈસ્સાસ્ત્રૈરશોભેતામ્પુષ્પિતાવિવકિંશુકૌ ॥ 32 ॥

યુધ્યમાનૌ પરિશ્રાનૌ જાનુભ્યામવનીં ગતૌ ।

નિમેષાન્તરમાત્રેણ અઙ્ગદહ્ કપિકુઞ્જરઃ ॥ 33 ॥

ઉદતિષ્ઠત દીપ્તાક્ષો દણ્ડાહત ઇવોરગઃ ।

નિર્મલેન સુધૌતેન ખડ્ગેનાસ્ય મહચ્છિરઃ ॥ 34 ॥

જઘાનવજ્રદંષ્ટ્રસ્યવાલિસૂમર્મહાબલઃ ।

રુધિરોક્ષિતગાત્રસ્યબભૂવપતિતન્દ્વિધા ॥ 35 ॥

સરોષપરિવૃત્તાક્ષંશુભઙ્ખડગહતંશિરઃ ।

વજ્રદંષ્ટ્રંહતન્દૃષ્ટવારાક્ષસાભયમોહિતાઃ ॥ 36 ॥

ત્રસ્તાહ્યભ્યદ્રવન્ લઙ્કાંવધ્યમાનાઃપ્લવઙ્ગમૈઃ ।

વિષણ્ણવદનાઃ દીનાહ્રિયાકિઞ્ચિદવાઙ્મુખાઃ ॥ 37 ॥

નિહત્યતંવજ્રધરપ્રતાપઃસવાલિસૂનુઃકપિસૈન્યમધ્યે ।

જગામહર્ષમ્મહિતોમહાબલઃસહસ્રનેત્રસ્ત્રિદશૈરિવાવૃતઃ ॥ 38 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુઃપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha catuḥpañcāśassargaḥ |

svabalasya ca ghātena aṅgadasya balena ca |

rāṣasaḥ krodhamāviṣṭo vajradaṃṣṭro mahābalaḥ || 1 ||

viṣpāryacadhanurghoraṃśakrāśanisamasvanam |

vānarāṇāmanīkāniprākiraccharavṛṣṭibhiḥ || 2 ||

rākṣasāścāpimukhyāsteratheṣusamavasthitāḥ |

nānāpraharaṇāśśūrāḥprāyudhyantastadāraṇe || 3 ||

vānarāṇāñcaśūrāyetesarveplavagarṣabhāḥ |

āyudhyantaśilāhastāssamavetāssamantataḥ || 4 ||

tatrāyudhasahasrāṇitasminnāyodhanebhṛśam |

rākṣasāḥkapimukhyeṣupātayāñcakriretadā || 5 ||

vānarāścāpirakṣassugiravṛkṣānmahāśilāḥ |

pravīrāḥpātayāmāsurmattamātaṅgasannibhāḥ || 6 ||

śūrāṇāṃyudyamānānāṃsamareṣnvivartinām |

tadrākṣasagaṇānāñcasuyuddhaṃsamavartata || 7 ||

prabhinnaśirasaḥkecichacinnaiḥpādaiścabāhubhiḥ |

śassrairarditadehābhyarudhireṇasamukṣitāḥ || 8 ||

harayo rākṣasāścaina śerate gāṃ samāśritāḥ |

kaṅkagṛdhrābalāḍhyaśca gomāyukulasaṅkulāḥ || 9 ||

kabandhānisamutpeturbhīmāṇāmbhīṣaṇānivai |

bhujapāṇiśiraśchinnakāyāścabhūtale || 10 ||

vānarārākṣasāścāpinipetustatravairaṇe |

tatovānarasainyenahanyamānanniśācaram || 11 ||

prābhajyatabalaṃsarvaṃvajradaṃṣṭrasyapaśyataḥ |

rākṣasānbhayavitrastānhanyamānān plavaṅgamaiḥ || 12 ||

dṛṣṭavāsaroṣatāmrākṣovajradaṃṣṭraḥpratāpavān |

praviveśadhanuṣpāṇistrāsayanharivāhinīm || 13 ||

śarairvidārayāmāsakaṅkapatrairajihmagaiḥ |

bibhedavānarāṃstatrasaptāṣṭaunavapañcaca || 14 ||

vivyādhaparamakruddhovajradaṃṣṭraḥpratāpavān |

trastāḥsarveharigaṇāḥśaraiḥsaṅkṛttakandarāḥ || 15 ||

aṅgadaṃsampradhāvantiprajāpatimivaprajāḥ |

tatoharigaṇān bhagnān dṛṣṭavāvālisutastadā || 16 ||

krodhenavajradaṃṣṭrantamudīkṣantamudaikṣata |

vajradaṃṣṭro'ṅgadaścobhausaṅgatauharirākṣasau || 17 ||

ceratuḥparamakruddhauharimattagajāviva |

tataśśatasahasreṇahariputrammahābalaḥ || 18 ||

jaghānamarmadeśeṣumātaṅgamivatomaraiḥ |

rudhirokṣitasarvāṅgovālisūnurmahābalaḥ || 19 ||

cikṣepavajradaṃṣṭrāyavṛkṣambhīmaparākramaḥ |

dṛṣṭāpatantantaṃvṛkṣamasambhrāntaścarākṣasaḥ || 20 ||

cicchedabahudhāso'pimathitaḥprādatadbhuvi |

tandṛṣṭavāvajradaṃṣṭrasyavikramamplavagarṣabha || 21 ||

pragṛhyavipulaṃśailañcikṣepacananādaca |

samāpatantandṛṣṭavāsarathādāplutyavīryavān || 22 ||

gadāpāṇirasambhrāntaḥpṛthivyāṃsamatiṣṭhata |

sāṅgadenagadākṣiptāgatvāturaṇamūrdhani || 23 ||

sacakrakūbaraṃsāśvampramamātharathantadā |

tato'nyacchikharaṅgṛhyavipulandrumabhūṣitam || 24 ||

vajradaṃṣṭrasyaśirasipātayāmāsasā'ṅgadaḥ |

abhavacchoṇitodgārīvajradaṃṣṭrassamūrchitaḥ || 25 ||

muhūrtamabhavanmūḍhogadāmāliṅ gyaniśśvasan |

saṃlabdasañjñogadayāvāliputramavasthitam || 26 ||

jaghānaparamakruddhovakṣodeśeniśācaraḥ |

gadāntyaktvātatastatramuṣṭiyuddhamavartata || 27 ||

anyonyañjaghnatustatratāvubhauharirākṣasau |

rudhirodgāriṇautautuprahārairjanitaśramau || 28 ||

babhūvatussuvikrāntāvaṅgārakabudhāviva |

tataḥparamatejasvīaṅgadaḥplavagarṣabhaḥ || 29 ||

utpāṭyavṛkṣaṃsthitavān bahupuṣpaphalāñcitam |

jagrāhacārṣabhañcarmakhaḍagañcavipulaṃśubham || 30 ||

kiṅkiṇājālasañchannañcarmaṇācapariṣkṛtam |

citrāṃścarucirānmārgāṃśceratuḥkapirākṣasau || 31 ||

jaghnatuścatadānyonyannirdayañjayakāṅ kṣiṇau |

vraṇaissāstrairaśobhetāmpuṣpitāvivakiṃśukau || 32 ||

yudhyamānau pariśrānau jānubhyāmavanīṃ gatau |

nimeṣāntaramātreṇa aṅgadah kapikuñjaraḥ || 33 ||

udatiṣṭhata dīptākṣo daṇḍāhata ivoragaḥ |

nirmalena sudhautena khaḍgenāsya mahacchiraḥ || 34 ||

jaghānavajradaṃṣṭrasyavālisūmarmahābalaḥ |

rudhirokṣitagātrasyababhūvapatitandvidhā || 35 ||

saroṣaparivṛttākṣaṃśubhaṅkhaḍagahataṃśiraḥ |

vajradaṃṣṭraṃhatandṛṣṭavārākṣasābhayamohitāḥ || 36 ||

trastāhyabhyadravan laṅkāṃvadhyamānāḥplavaṅgamaiḥ |

viṣaṇṇavadanāḥ dīnāhriyākiñcidavāṅmukhāḥ || 37 ||

nihatyataṃvajradharapratāpaḥsavālisūnuḥkapisainyamadhye |

jagāmaharṣammahitomahābalaḥsahasranetrastridaśairivāvṛtaḥ || 38 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||