6.46 Yuddhakanda - Shatchatvarimsha Sargah

ॐ

6.46 યુદ્ધકાણ્ડ - ષટ્ચત્વારિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।

અથ ષટ્ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।

તતોદ્યામ્પૃથિવીઞ્ચૈવવીક્ષમાણાવનૌકસઃ ।

દદૃશુઃસન્તતૌબાણૈર્ભ્રાતરૌરામલક્ષ્મણૌ ॥ 1 ॥

વૃષ્ટવેવોપરતેદેવેકૃતકર્મણિરાક્ષસે ।

આજગામાથતન્દેશંસસુગ્રીવોવિભીષણઃ ॥ 2 ॥

નીલદ્વિવિદમૈન્દાશ્ચસુષેણઃકુમુદાઙ્ગદાઃ ।

તૂર્ણંહનુમતાસાર્ધમન્વશોચન્તરાઘવૌ ॥ 3 ॥

અચેષ્ટૌમન્દનિશ્શ્વાસૌશોણિતૌઘપરિપ્લુતૌ ।

શરજાલાચિતૌસ્તબ્દૌશયાનૌશરતલ્પયોઃ ॥ 4 ॥

નિઃશ્વસન્તૌયથાસર્પૌનિશ્ચેષ્ટૌમન્દવિક્રમૌ ।

રુધિરસ્રાદ્વિગ્ધાઙ્ગૌતાપનીયાવિવધ્વજૌ ॥ 5 ॥

તૌવીરશયનેવીરૌશયાનૌમન્દચેષ્ટિતૌ ।

યૂથપૈસ્તૈઃ પરિવૃતૌબાષ્પવ્યાકુલલોચનૈઃ ॥ 6 ॥

રાઘવૌપતિતૌદૃષ્ટવાશરજાલસમાવૃતૌ ।

બભૂવુર્વેર્વ્યથિતાસ્સર્વેવાનરાસ્સવિભીષણાઃ ॥ 7 ॥

અન્તરિક્ષન્નિરીક્ષન્તોદિશસ્સર્વાશ્ચવાનરાઃ ।

નચૈનમ્માયયાછન્નન્દદૃશૂરાવણિઃરણે ॥ 8 ॥

તન્તુમાયાપ્રતિચ્છન્નમ્માયયૈવવિભીષણઃ ।

વીક્ષમાણોદદર્શાથભ્રાતુઃપુત્રમવસ્થિતમ્ ॥ 9 ॥

તમપ્રતિકર્માણમપ્રતિદ્વન્દ્વમાહવે ।

દદર્શાન્તર્હિતંવીરંવરદાનાદ્વિભીષણઃ ॥ 10 ॥

તેજસાયશસાચૈવવિક્રમેણચસમ્યુતમ્ ।

ઇન્દ્રજિત્ત્વાત્મનઃકર્મતૌશયાનૌસમીક્ષ્યચ ॥ 11 ॥

ઉવાચપરમપ્રીતોહર્ષયન્ સર્વનૈરૃતાન્ ।

દૂષણસ્યચહન્તારૌખરસ્યચમહાબલૌ ॥ 12 ॥

સાદિતૌમામકૈર્બાણૈર્ભ્રાતરૌરામલક્ષ્મણૌ ।

નેમૌમોક્ષયિતુંશક્યાવેતસ્માદિષુબન્ધનાત્ ॥ 13 ॥

સર્વૈરપિસમાગમ્યસર્ષિસઙ્ઘૈસ્સુરાસુરૈઃ ।

યત્કૃતેચિન્તયાનસ્યશોકાર્તસ્યપિતુર્મમ ॥ 14 ॥

અસ્પૃષ્ટવાશયનઙ્ગાત્રૈસ્ત્રિયામાયાતિશર્વરી ।

ત્સ્નેયંયત્કૃતેલઙ્કાનદીવર્ષાસ્વિવાકુલા ॥ 15 ॥

સોઽયમ્મૂલહરોઽનર્થઃસર્વેષાન્નિહતોમયા ।

રામસ્યલક્ષ્મણસ્યૈવસર્વેષાઞ્ચવનૌકસામ્ ।

વિક્રમાનિષ્ફલાઃસર્વેયથાશરદિતોયદાઃ ॥ 16 ॥

એવમુક્ત્વાતુતાન્ સર્વાન્રાક્ષસાન્પરિપાર્શ્વતઃ ॥ 17 ॥

યૂથપાનપિતાન્સર્વાંસ્તાડયામાસરાવણિઃ ।

નીલન્નવભિરાહત્યમૈન્દઞ્ચદ્વિવિદન્તથા ॥ 18 ॥

ત્રિભિસ્ત્રિભિરમિત્રઘ્નસ્તતાપપ્રવરેષુભિઃ ।

જામ્બવન્તમ્મહેષ્વાસોવિદ્ ધ્વાબાણેનવક્ષસિ ॥ 19 ॥

હનૂમતોવેગવતોવિસસર્જશરાન્દશ ।

ગવાક્ષંશરભઞ્ચૈવદ્વાવપ્યમિતતેજસૌ ॥ 20 ॥

દ્વાભ્યાન્દ્વાભ્યામ્મહાવેગોવિવ્યાધયુધિરાવણિઃ ।

ગોલાઙ્ગૂલેશ્વરઞ્ચૈવવાલિપુત્રમથાઙ્ગદમ્ ॥ 21 ॥

વિવ્યાધબહુભિર્બાણૈસ્ત્વરમાણોઽથરાવણિઃ ।

તાન્વાનરવરાન્ભિત્ત્વાશરૈરગ્નિશિખોપમૈઃ ॥ 22 ॥

નનાદબલવાંસ્તત્રમહાસત્ત્વસ્સરાવણિઃ ।

તાનર્ધયિત્વાબાણૌઘૈસ્ત્રાસયિત્વાચવાનરાન્ ॥ 23 ॥

પ્રજહાસમહાબાહુર્વચનઞ્ચેદમબ્રવીત્ ।

શરશબ્દેનઘોરેણમયાબદ્ધૌચમૂમુખે ॥ 24 ॥

સહિતૌભ્રાતરવેતૌનિશામયતરાક્ષસાઃ ।

એવમુક્તાસ્તુતેસર્વેરાક્ષસાઃકૂટયોધિનઃ ॥ 25 ॥

પરંવિસ્મયામાજગ્મુઃકર્મણાતેનહર્ષિતાઃ ।

વિનેદુશ્ચમહાનાદાન્ સર્વેતેજલદોપમાઃ ॥ 26 ॥

હતો રામ;ઇતિ જ્નાત્વા રાવણિં સમપૂજયન્ ।

નિષ્પન્દૌ તુ તદા દૃષ્ટ્વા તાવ્ ઉભૌ રામ લક્ષ્મણૌ ॥ 27 ॥

વસુધાયાં નિરુચ્ચ્વાસૌ હતાવ્ ઇત્ય્ અન્વમન્યત ।

હર્ષેણ તુ સમાવિષ્ટ;ઇન્દ્રજિત્ સમિતિં જયઃ ॥ 28 ॥

પ્રવિવેશપુરીંલઙ્કાંહર્ષયન્ સર્વનૈર્વૃતાન્ ।

રામલક્ષ્મણયોર્દૃષ્ટવાશરીરેસાયકૈશ્ચિતે ॥ 29 ॥

સર્વાણિચાઙ્ગોપાઙ્ગાનિસુગ્રીવમ્ભયમાવિશત્ ।

પર્યવસ્થાપયાત્માનમનાથમ્માઞ્ચવાનર ॥ 30 ॥

સત્યધર્માભિરક્તાનાન્નાસ્તિમૃત્યુકૃતમ્ભયમ્ ।

એવમુક્ત્વાતતસ્તસ્યજલક્લન્નેનપાણિના ॥ 31 ॥

સુગ્રીવસ્યશુભેનેત્રેપ્રમમાર્જવિભીષણઃ ।

તતસ્સલિલમાદાયવિદ્યયાપરિજપ્યચ ॥ 32 ॥

સુગ્રીવનેત્રેધર્માત્માસમમાર્જવિભીષણઃ ।

વિમૃજ્યવદનન્તસ્યકપિરાજસ્યધીમતઃ ॥ 33 ॥

અબ્રવીત્કાલસમ્પ્રાપ્તસમ્ભ્રાન્તમિદંવચઃ ।

નકાલઃકપિરાજેન્દ્રવૈક્લબ્યમવલમ્બિતુમ્ ॥ 34 ॥

અતિસ્નેહોઽપ્યકાલેઽસ્મિન્મરણાયોપકલ્પતે ।

તસ્માદુત્સૃજ્યવૈક્લબ્યંસર્વકાર્યવિનાશનમ્ ॥ 35 ॥

હિતંરામપુરોગણાંસૈન્યાનાનુચિન્ત્યતામ્ ।

અથવારક્ષ્યતાંરામોયાવત્સઞ્જ્ઞાવિપર્યયઃ ॥ 36 ॥

લબ્ધસઞ્જ્ઞૌહિકાકુત્સ્થૌભયન્નૌવ્યપનેષ્યતઃ ।

નૈતત્કિઞ્ચનરામસ્યનચરામોમુમૂર્ષતિ ॥ 37 ॥

નહ્યેનંહાસ્યતેલક્ષ્મીદ્દુર્લભાયાગતાયુષામ્ ।

તસ્માદાશ્વાસયાત્માનમ્બલઞ્ચાશ્વાસયસ્વકમ્ ॥ 38 ॥

યાવત્કાર્યાણિસર્વાણિપુનઃસંસ્થાપયામ્યહમ્ ।

એતેહિફુલ્લનયનાસ્ત્રાસાદાગતસાધ્વસાઃ ॥ 39 ॥

કર્ણેકર્ણેપ્રકથિતાહરયોહરિસત્તમ ।

માન્તુદૃષ્ટવાપ્રધાવન્તમનીકંસમ્પ્રહર્ષિતુમ્ ॥ 40 ॥

ત્યજસ્તુહરયસ્ત્રાસમ્ભુક્તપૂર્વામિવસ્રજમ્ ।

સમાશ્વાસ્યતુસુગ્રીવંરાક્ષસેન્દ્રોવિભીષણઃ ॥ 41 ॥

વિદ્રુતંવાનરાનીકન્તત્સમાશ્વાસયત્પુનઃ ।

ઇન્દ્રજિત્તુમહામાયઃસર્વસૈન્યસમાવૃતઃ ॥ 42 ॥

કર્ણે કર્ણે પ્રકથિતા હરયો હરિ પુમ્ગવ ।

માં તુ દૃષ્ટ્વા પ્રધાવન્તં અનીકં સમ્પ્રહર્ષિતુમ્ ॥ 43 ॥

આચચક્ષેપ્રિયમ્પિત્રેનિહતૌરામલક્ષ્મણૌ ।

ઉત્પપાતતતોહૃષ્ટઃપુત્રઞ્ચપરિષસ્વજે ॥ 44 ॥

રાવણોરક્ષસામ્મધ્યેશ્રુત્વાશત્રૂનિપાતિતૌ ।

ઉપાઘ્રાયચતમ્મૂદ્ ર્નેનમ્પપ્રચ્છપ્રીતમાનસઃ ॥ 45 ॥

પૃચ્છતેચયથાવૃત્તમ્પિત્રેતસ્મૈસર્વન્ન્યવેદયત્ ।

યથાતૌશરબન્ધેનનિશ્ચેષ્ટૌનિષ્પ્રભૌકૃતૌ ॥ 46 ॥

સહર્ષવેગાનુગતાન્તરાત્માશ્રુત્વાવચસ્તસ્યમહારથસ્ય ।

જહૌજ્વરન્દાશરથેઃસમુત્થિતમ્પ્રહૃષ્યવાચાઽભિનનન્દપુત્રમ્ ॥ 47 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે ષટ્ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ |

tatodyāmpṛthivīñcaivavīkṣamāṇāvanaukasaḥ |

dadṛśuḥsantataubāṇairbhrātaraurāmalakṣmaṇau || 1 ||

vṛṣṭavevoparatedevekṛtakarmaṇirākṣase |

ājagāmāthatandeśaṃsasugrīvovibhīṣaṇaḥ || 2 ||

nīladvividamaindāścasuṣeṇaḥkumudāṅgadāḥ |

tūrṇaṃhanumatāsārdhamanvaśocantarāghavau || 3 ||

aceṣṭaumandaniśśvāsauśoṇitaughapariplutau |

śarajālācitaustabdauśayānauśaratalpayoḥ || 4 ||

niḥśvasantauyathāsarpauniśceṣṭaumandavikramau |

rudhirasrādvigdhāṅgautāpanīyāvivadhvajau || 5 ||

tauvīraśayanevīrauśayānaumandaceṣṭitau |

yūthapaistaiḥ parivṛtaubāṣpavyākulalocanaiḥ || 6 ||

rāghavaupatitaudṛṣṭavāśarajālasamāvṛtau |

babhūvurvervyathitāssarvevānarāssavibhīṣaṇāḥ || 7 ||

antarikṣannirīkṣantodiśassarvāścavānarāḥ |

nacainammāyayāchannandadṛśūrāvaṇiḥraṇe || 8 ||

tantumāyāpraticchannammāyayaivavibhīṣaṇaḥ |

vīkṣamāṇodadarśāthabhrātuḥputramavasthitam || 9 ||

tamapratikarmāṇamapratidvandvamāhave |

dadarśāntarhitaṃvīraṃvaradānādvibhīṣaṇaḥ || 10 ||

tejasāyaśasācaivavikrameṇacasamyutam |

indrajittvātmanaḥkarmatauśayānausamīkṣyaca || 11 ||

uvācaparamaprītoharṣayan sarvanairṛtān |

dūṣaṇasyacahantāraukharasyacamahābalau || 12 ||

sāditaumāmakairbāṇairbhrātaraurāmalakṣmaṇau |

nemaumokṣayituṃśakyāvetasmādiṣubandhanāt || 13 ||

sarvairapisamāgamyasarṣisaṅghaissurāsuraiḥ |

yatkṛtecintayānasyaśokārtasyapiturmama || 14 ||

aspṛṣṭavāśayanaṅgātraistriyāmāyātiśarvarī |

tsneyaṃyatkṛtelaṅkānadīvarṣāsvivākulā || 15 ||

so'yammūlaharo'narthaḥsarveṣānnihatomayā |

rāmasyalakṣmaṇasyaivasarveṣāñcavanaukasām |

vikramāniṣphalāḥsarveyathāśaraditoyadāḥ || 16 ||

evamuktvātutān sarvānrākṣasānparipārśvataḥ || 17 ||

yūthapānapitānsarvāṃstāḍayāmāsarāvaṇiḥ |

nīlannavabhirāhatyamaindañcadvividantathā || 18 ||

tribhistribhiramitraghnastatāpapravareṣubhiḥ |

jāmbavantammaheṣvāsovid dhvābāṇenavakṣasi || 19 ||

hanūmatovegavatovisasarjaśarāndaśa |

gavākṣaṃśarabhañcaivadvāvapyamitatejasau || 20 ||

dvābhyāndvābhyāmmahāvegovivyādhayudhirāvaṇiḥ |

golāṅgūleśvarañcaivavāliputramathāṅgadam || 21 ||

vivyādhabahubhirbāṇaistvaramāṇo'tharāvaṇiḥ |

tānvānaravarānbhittvāśarairagniśikhopamaiḥ || 22 ||

nanādabalavāṃstatramahāsattvassarāvaṇiḥ |

tānardhayitvābāṇaughaistrāsayitvācavānarān || 23 ||

prajahāsamahābāhurvacanañcedamabravīt |

śaraśabdenaghoreṇamayābaddhaucamūmukhe || 24 ||

sahitaubhrātaravetauniśāmayatarākṣasāḥ |

evamuktāstutesarverākṣasāḥkūṭayodhinaḥ || 25 ||

paraṃvismayāmājagmuḥkarmaṇātenaharṣitāḥ |

vineduścamahānādān sarvetejaladopamāḥ || 26 ||

hato rāma;iti jnātvā rāvaṇiṃ samapūjayan |

niṣpandau tu tadā dṛṣṭvā tāv ubhau rāma lakṣmaṇau || 27 ||

vasudhāyāṃ niruccvāsau hatāv ity anvamanyata |

harṣeṇa tu samāviṣṭa;indrajit samitiṃ jayaḥ || 28 ||

praviveśapurīṃlaṅkāṃharṣayan sarvanairvṛtān |

rāmalakṣmaṇayordṛṣṭavāśarīresāyakaiścite || 29 ||

sarvāṇicāṅgopāṅgānisugrīvambhayamāviśat |

paryavasthāpayātmānamanāthammāñcavānara || 30 ||

satyadharmābhiraktānānnāstimṛtyukṛtambhayam |

evamuktvātatastasyajalaklannenapāṇinā || 31 ||

sugrīvasyaśubhenetrepramamārjavibhīṣaṇaḥ |

tatassalilamādāyavidyayāparijapyaca || 32 ||

sugrīvanetredharmātmāsamamārjavibhīṣaṇaḥ |

vimṛjyavadanantasyakapirājasyadhīmataḥ || 33 ||

abravītkālasamprāptasambhrāntamidaṃvacaḥ |

nakālaḥkapirājendravaiklabyamavalambitum || 34 ||

atisneho'pyakāle'sminmaraṇāyopakalpate |

tasmādutsṛjyavaiklabyaṃsarvakāryavināśanam || 35 ||

hitaṃrāmapurogaṇāṃsainyānānucintyatām |

athavārakṣyatāṃrāmoyāvatsañjñāviparyayaḥ || 36 ||

labdhasañjñauhikākutsthaubhayannauvyapaneṣyataḥ |

naitatkiñcanarāmasyanacarāmomumūrṣati || 37 ||

nahyenaṃhāsyatelakṣmīddurlabhāyāgatāyuṣām |

tasmādāśvāsayātmānambalañcāśvāsayasvakam || 38 ||

yāvatkāryāṇisarvāṇipunaḥsaṃsthāpayāmyaham |

etehiphullanayanāstrāsādāgatasādhvasāḥ || 39 ||

karṇekarṇeprakathitāharayoharisattama |

māntudṛṣṭavāpradhāvantamanīkaṃsampraharṣitum || 40 ||

tyajastuharayastrāsambhuktapūrvāmivasrajam |

samāśvāsyatusugrīvaṃrākṣasendrovibhīṣaṇaḥ || 41 ||

vidrutaṃvānarānīkantatsamāśvāsayatpunaḥ |

indrajittumahāmāyaḥsarvasainyasamāvṛtaḥ || 42 ||

karṇe karṇe prakathitā harayo hari pumgava |

māṃ tu dṛṣṭvā pradhāvantaṃ anīkaṃ sampraharṣitum || 43 ||

ācacakṣepriyampitrenihataurāmalakṣmaṇau |

utpapātatatohṛṣṭaḥputrañcapariṣasvaje || 44 ||

rāvaṇorakṣasāmmadhyeśrutvāśatrūnipātitau |

upāghrāyacatammūd rnenampapracchaprītamānasaḥ || 45 ||

pṛcchatecayathāvṛttampitretasmaisarvannyavedayat |

yathātauśarabandhenaniśceṣṭauniṣprabhaukṛtau || 46 ||

saharṣavegānugatāntarātmāśrutvāvacastasyamahārathasya |

jahaujvarandāśaratheḥsamutthitamprahṛṣyavācā'bhinanandaputram || 47 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ ||