6.4 Yuddhakanda - Chaturtha Sargah

ॐ

6.4 યુદ્ધકાણ્ડ - ચતુર્થ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।

અથ ચતુર્થસ્સર્ગઃ ।

શ્રુત્વા હનુમતો વાક્યં યથાવદનુપૂર્વશઃ ।

તતોઽબ્રવીન્મહાતેજા રામસ્સત્યપરાક્રમઃ ॥ 1 ॥

યાં નિવેદયસે લઙ્કાં પુરીં ભીમસ્ય રક્ષસઃ ।

ક્ષિપ્રમેનાં મથિષ્યામિ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે ॥ 2 ॥

અસ્મિન્ મુહૂર્તે સુગ્રીવ પ્રયાણમભિરોચયે ।

યુક્તો મુહૂર્તો વિજયઃ પ્રાપ્તો મધ્યં દિવાકર ॥ 3 ॥

સીતાં હૃત્વા તુ મે જાતુ ક્વાસૌ યાસ્યતિ યાસ્યતઃ ।

સીતા શ્રુત્વાભિયાનં મે અશામેષ્યતિ જીવિતે ।

જીવિતાન્તેઽ મૃતં સ્પૃષ્ટવા પીત્વા વિષમિવાતુરઃ ॥ 4 ॥

ઉત્તરા ફલ્ગુની હ્યદ્ય શ્વસ્તુ હસ્તેન યોક્ષ્યતે ।

અભિપ્રાયામ સુગ્રીવ સર્વાનીકસમાવૃતાઃ ॥ 5 ॥

નિમિત્તાનિ ચ પશ્યામિ યાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ ચ ।

નિહત્ય રાવણં સીતામાનયિષ્યામિ જાનકીમ્ ॥ 6 ॥

ઉપરિષ્ટાદ્ધિ નયનં સ્ફુરમાણમિદં મમ ।

વિજયં સમનુપ્રાપ્તં શંસતીવ મનોરથમ્ ॥ 7 ॥

તતો વાનરરાજેન લક્ષ્મણેન સુપૂજિતઃ ।

ઉવાચ રામો ધર્માત્મા પુનરપ્યર્ધકોવિદઃ ॥ 8 ॥

અગ્રે યાતુ બલસ્યાસ્ય નીલો માર્ગમવેક્ષિતુમ્ ।

વૃતશ્શતસહસ્રેણ વાનરાણાં તરસ્વિનામ્ ॥ 9 ॥

ફલમૂલવતા નીલ શીતકાનનવારિણા ।

પથા મધુમતા ચાશુ સેનાં સેનાપતે નય ॥ 10 ॥

દૂષયેયુર્દુરાત્મનઃ પથિ મૂલફલોદકમ્ ।

રાક્ષસાઃ પરિરક્ષેથાસ્તેભ્યસ્ત્વં નિત્યમુદ્યતઃ ॥ 11 ॥

નિમ્નેષુ વનદુર્ગેષુ વનેષુ ચ વનૌકસઃ ।

અભિપ્લુત્યાભિપશ્યેયુઃ પરેષાં નિહિતં બલમ્ ॥ 12 ॥

યચ્ચ ફલ્ગુ બલં કિઞ્ચિત્ત દત્રૈવોપપદ્યતામ્ ।

એતદ્ધિ કૃત્યં ઘોરં નો વિક્રમેણ પ્રયુજ્યતામ્ ॥ 13 ॥

સાગરૌઘનિભં ભીમમગ્રાનીકં મહાબલાઃ ।

કપિસિંહાઃ પ્રકર્ષસ્તુ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥ 14 ॥

કપિ સિમ્હા પ્રકર્ષન્તુ શતશો અથ સહસ્રશઃ ।

ગજઃ ચ ગિરિ સમ્કાશો ગવયઃ ચ મહાબલઃ ॥ 15 ॥

યાતુ વાનરવાહિન્યા વાનરઃ પ્લવતાં વરઃ ।

પાલયન્દક્ષિણં પાર્શ્વમૃષભો વાનરર્ષભઃ ॥ 16 ॥

ગન્ધહસ્તીવ દુર્ધર્ષસ્તરસ્વી ગન્ધમાદનઃ ।

યાતુ વાનરવાહિન્યા સ્સવ્યં પાર્શ્વમધિષ્ઠિતઃ ॥ 17 ॥

યાસ્યામિ બલમધ્યેઽહં બલૌઘમભિહર્ષયન્ ।

અધિરુહ્ય હનૂમન્ત મૈરાવત મિવેશ્વરઃ ॥ 18 ॥

અઙ્ગદેનૈષ સંયાતુ લક્ષ્મણશ્ચાન્ત કોપમઃ ।

સાર્વભૌમેન ભૂતેશો દ્રવિણાધિપતિર્યથા ॥ 19 ॥

જામ્બવાંશ્ચ સુષેણશ્ચ વેગદર્શી ચ વાનરઃ ।

ઋક્ષરાજો મહાસત્ત્વઃ કુક્ષિં રક્ષન્તુ તે ત્રયઃ ॥ 20 ॥

રાઘવસ્ય વચશ્શ્રુત્વા સુગ્રીવો વાહિનીપતિઃ ।

વ્યાદિદેશ મહાવીર્યો વાનરાન્વાનરર્ષભ ઃ ॥ 21 ॥

તે વાનરગણાસ્સર્વે સમુત્પત્ય યુયુત્સવઃ ।

ગુહાભ્યશ્શિખરેભ્યશ્ચ અશુ પુપ્લુવિરે તદા ॥ 22 ॥

તતો વાનરરાજેન લક્ષ્મણેન ચ પૂજિતઃ ।

જગામ રામોધર્માત્મા સસૈન્યો દક્ષિણાં દિશમ્ ॥ 23 ॥

શતૈઃ શતસહસ્રૈશ્ચ કોટિભિશ્ચાયુતૈરપિ ।

વારણાભૈશ્ચ હરિભિર્યયૌ પરિવૃતસ્તદા ॥ 24 ॥

તં યાન્તમનુયાન્તી સા મહતી હરિવાહિની ।

દૃપ્તાઃ પ્રમુદિતાસ્સર્વે સુગ્રીવેણાભિપાલિતાઃ ॥ 25 ॥

હૃષ્ટાઃ પ્રમુદિતાઃ સર્વે સુગ્રીવેણ અભિપાલિતાઃ ।

આપ્લવન્તઃ પ્લવન્તઃ ચ ગર્જન્તઃ ચ પ્લવં ગમાઃ ॥ 26 ॥

ભક્ષ્યન્ત સ્સુગન્ધીનિ મધૂનિ ચ ફલાનિ ચ ।

ઉદ્વહન્તો મહાવૃક્ષાન્ મઞ્જરીપુઞ્જધારિણઃ ॥ 27 ॥

અન્યોન્યં સહસા દૃપ્તા નિર્વહાન્તિ ક્ષિપન્તિ ચ ।

પતન્તશ્પોત્પત્નત્યન્યે પાતયન્ત્યપરે પરાન્ ॥ 28 ॥

રાવણો નો નિહન્તવ્યસ્સર્વે ચ રજનીચરાઃ ।

ઇતિ ગર્જન્તિ હરયો રાઘવસ્ય સમીપતઃ ॥ 29 ॥

પુરસ્તાદૃષભો વીરો નીલઃ કુમુદ એવ ચ ।

પન્થાનં શોધયન્તિસ્મ વાનરૈર્બહુભિ સ્સહ ॥ 30 ॥

મધ્યે તુ રાજા સુગ્રીવો રામો લક્ષ્મણ એવ ચ ।

બલભિર્બહુભિ ર્ભીમૈર્વૃતાશ્શત્રુનિબર્હણાઃ ॥ 31 ॥

હરિશ્શતવલિર્વીરઃ કોટીભિર્દશભિર્વૃતઃ ।

સર્વામેકો હ્યાવષ્ટભ્ય રરક્ષ હરિવાહિનીમ્ ॥ 32 ॥

કોટીશતપરીવારઃ કેસરી પનસો ગજઃ ।

અર્કશ્ચાતિબલઃ પાર્શ્વમેકં તસ્યાભિરક્ષતિ ॥ 33 ॥

સુષેણો જામ્બવાંશ્ચૈવ ઋક્ષૈર્બહુભિરાવૃતૌ ।

સુગ્રીવં પુરતઃ કૃત્વા જઘનં સમ્રરક્ષતુઃ ॥ 34 ॥

તેષાં સેનાપતિર્વીરો નીલો વાનરપુઙ્ગવઃ ।

સમ્પતન્પતતાં શ્રેષ્ઠસ્તદ્બલં પર્યપાલયાત્ ॥ 35 ॥

દરીમુખઃ પ્રજઙ્ઘશ્ચ રમ્ભોઽથ રભસઃ કપિઃ ।

સર્વતશ્ચ યયુર્વીરાસ્ત્વરયન્તઃ પ્લવઙ્ગમાન્ ॥ 36 ॥

એવં તે હરિશાર્દૂલા ગચ્છન્તો બલદર્પિતાઃ ।

અપશ્યંસ્તે ગિરિશ્રેષ્ઠં સહ્યં દ્રુમાલતાયુતમ્ ॥ 37 ॥

સરાંસિ ચ સુપુલ્લાનિ તટાકાનિ વનાનિ ચ ॥ 38 ॥

રામસ્ય શાસનં જ્ઞાત્વા ભીમકોપસ્ય ભીતવત્ ।

વર્જયન્નગરાભ્યાશાં સ્તથા જનપદાનપિ ॥ 39 ॥

સાગરૌઘનિભં ભીમં તદ્વાનરબલં મહત્ ।

ઉત્સસર્પ મહાઘોષં ભીમઘોષમિવાર્ણવઃ ॥ 40 ॥

તસ્યદાશરથેઃ પાર્શ્વે શૂરાસ્તે કપિકુઙજરાઃ ।

તોર્ણમાપુપ્લુવુ સ્સર્વે સદશ્વા ઇવ ચોદિતાઃ ॥ 41 ॥

કપિભ્યામુહ્યમાનૌ તૌ શુશુભાતે નરર્ષભૌ ।

મહાદ્ભ્યામિવ સમ્સ્પૃષ્ટૌ ગ્રહાભ્યાં ચન્દ્રભાસ્કરૌ ॥ 42 ॥

તતો વાનરરાજેન લક્ષ્મણેન સુપૂજિતઃ ।

જગામ રામો ધર્માત્મા સસૈન્યો દક્ષિણાં દિશમ્ ॥ 43 ॥

તમઙ્ગદગતો રામં લક્ષ્મણશ્શુભયા ગિરા ।

ઉવાચ પરિપૂર્ણાર્થઃ સ્મૃતિમાન્ પ્રતિભાનવાન્ ॥ 44 ॥

હૃતામવાપ્ય વૈદેહીં ક્ષિપ્રં હત્વા ચ રાવણમ્ ।

સમૃદ્ધાર્થસ્સમૃદ્ધાર્થમયોધ્યાં પ્રતિયાસ્યસિ ॥ 45 ॥

મહાન્તિ ચ નિમિત્તાનિ દિવિ ભૂમૌ ચ રાઘવ ।

શુભાનિ તવ પશ્યામિ સર્વાણ્યેનાર્થસિદ્ધયે ।

અનુવાતિ શિવો વાયુ સ્સેવાં મૃદુહિત સ્સુખઃ ॥ 46 ॥

પૂર્ણવલ્ગુસ્વરાશ્ચેમે પ્રવદન્તિ મૃગદ્વિજાઃ ।

પ્રસન્નાશ્ચ દિશ સ્સર્વા વિમલશ્ચ દિવાકરઃ ॥ 47 ॥

ઉશના ચ પ્રસન્નાર્ચિરનુ ત્વાં ભાર્ગવો ગતઃ ॥ 48 ॥

બ્રહ્મરાશિર્વિશુદ્ધશ્ચ શુદ્દાશ્ચ પરમર્ષયઃ ।

અર્ચિષ્મન્તઃ પ્રકાશન્તે ધ્રુવં સર્વે પ્રદક્ષિણમ્ ॥ 49 ॥

ત્રિશઙ્કુર્વિમલો ભાતિ રાજર્ષિસ્સપુરોહિતઃ ।

પિતામહાઃ પુરોઽસ્માકમિક્ષ્વાકૂણાં મહાત્મનામ્ ॥ 50 ॥

વિમલે ચ પ્રકાશેતે વિશાખે નિરુપપ્લુવે ।

નક્ષત્ર વરમસ્માકમિક્ષ્વાકૂણાં મહાત્મનામ્ ॥ 51 ॥

નૈરૃતં નૈરૃતાનાં ચ નક્ષત્રમભિપીડ્યતે ।

મૂલો મૂલવતા સ્પૃષ્ટો ધૂપ્યતે ધૂમકેતુના ॥ 52 ॥

સર્વં ચૈતદ્વિનાશાય રાક્ષસાનામુપ સ્થિતમ્ ।

કાલે કાલગૃહીતાનાં નક્ષત્ર ગ્રહપીડિતમ્ ॥ 53 ॥

પ્રસન્ના સ્સુરસાશ્ચાપો વનાનિ ફલવન્તિ ચ ।

પ્રવાન્ત્યભ્ય નાધિકં ગન્ધાન્યથર્તુકુસુમા દ્રુમાઃ ॥ 54 ॥

વ્યૂઢાનિ કપિસૈન્યાનિ પ્રકાશન્તેઽધિકં પ્રભો ॥ 55 ॥

દેવાનામિવ સૈન્યાનિ સઙ્ગ્રામે તારકામયે ।

એવમાર્ય ।

સમીક્ષ્યૈતાન્પ્રીતો ભવિતુમર્હસિ ॥ 56 ॥

ઇતિ ભ્રાતરમાશ્વાસ્ય હૃષ્ટ સ્સૌમિત્રિરબ્રવીત્ ।

અથાવૃત્ય મહીં કૃત્સ્નાં જગામ મહતી ચમૂઃ ॥ 57 ॥

ઋક્ષવાનરશર્દૂલૈર્ન ખદંષ્ટ્રાયુધૈર્વુતા ।

કારાગ્રૈશ્ચરણાગ્રૈશ્ચ વાનરૈ રુત્થિતં રજઃ ।

ભીમમન્તર્દધે લોકં નિવાર્ય સવિતુઃ પ્રભામ્ ॥ 58 ॥

પર્વતવનાકાશાં દક્ષિણાં હરિવાહિની ।

છાદયન્તી યયૌ ભીમા દ્યામિવામ્બુદસન્તતિઃ ॥ 59 ॥

ઉત્તરન્ત્યાં ચ સેનાયાં સ્સતતં બહુયોજનમ્ ।

નદીસ્રોતાંસિ સર્વાણિ સસ્યન્દુર્વિપરીતવત્ ॥ 60 ॥

સરાંસિ વિમલામ્ભાંસિ દ્રુમાકીર્ણાંશ્ચ પર્વતા ।

સમાન્ ભૂમિપ્રદેશાંશ્ચ વનાનિ ફલવન્તિ ચ ।

મધ્યેન ચ સમન્તાચ્ચ તિર્યક્ચાથશ્ચ સમાઽવિશત્ ॥ 61 ॥

સમાવૃત્ય મહીં કૃત્સ્નાં જગામ મહતી ચમૂઃ ।

તેહૃષ્ટવદના સ્સર્વે જગ્મુર્મારુતરંહસઃ ॥ 62 ॥

હરયો રાઘવસ્યાર્થે સમારોપિતવિક્રમાઃ ॥ 63 ॥

હર્ષંવીર્ય બલોદ્રેકાન્દર્શયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।

યૌવનોત્સેકજાન્દર્પાદ્વિવિધાંશ્ચક્રુરધ્વનિ ॥ 64 ॥

તત્ર કેચિદ્દ્રુતં જગ્મુરુત્પેતુશ્ચ તથાપરે ।

કેચિત્કિલકિલાં ચક્રુર્વાનરા વનગોચરાઃ ॥ 65 ॥

પ્રાસ્પોટયંશ્ચ પુચ્છાનિ સન્નિજગ્મુઃ પદાન્યપિ ।

ભુજાવનિક્ષિપ્ય શૈલાંશ્ચ દ્રુમાનન્યે બભઞ્જિરે ॥ 66 ॥

આરોહન્તશ્ચ શૃઙ્ગાણિ ગિરીણાં ગિરિગોચરાઃ ।

મહાનાદાન્ પ્રમુઞ્ચન્તિ ક્ષ્વેડામન્યે પ્રચક્રિતે ॥ 67 ॥

ઊરુવેગૈશ્ચ મમૃદુર્લતાજાલાન્યનેકશઃ ।

જૃમ્ભમાણાશ્ચ વિક્રાન્તા વિચિક્રીડુશ્શિલાદ્રુમૈ ઃ ॥ 68 ॥

શતશ્શતસહસ્રૈશ્ચ કોટિભિશ્ચ સહસ્રશઃ ।

વાનરાણાં સુઘોરાણાં શ્રીમત્પરિવૃતા મહી ॥ 69 ॥

સા સ્મ યાતિ દિવારાત્રં મહતી હરિવાહિની ।

પ્રહૃષ્ટમુદિતાસ્સેના સુગ્રીવેણાભિપાલિતાઃ ॥ 70 ॥

વાનરાસ્ત્વરિતં યાન્તિ સર્વે યુદ્ધાભિનન્દિનઃ ।

પ્રમોક્ષયિષવ સ્સીતાં મુહૂર્તં ક્વાપિ નાવસન્ ॥ 71 ॥

તતઃ પાદપસમ્ભાધં નાનામૃગસમાયુતામ ।

સહ્યપર્વતમાસેદુર્મલયઞ્ચ મહીધરમ્ ॥ 72 ॥

કાનનાનિ વિચિત્રાણિ નદીઃ પ્રસ્રવણાનિ ચ ।

પશ્યન્નનિ યયૌ રામસ્સહ્યસ્ય મલયસ્ય ચ ॥ 73 ॥

ચમ્પકાંસ્ તિલકામઃ ચૂતાન્ અશોકાન્ સિન્દુ વારકાન્ ।

તિનિશાન્ કરવીરામઃ ચ તિમિશાન્ ભન્જન્તિ સ્મ પ્લવં ગમાઃ ॥ 74 ॥

અઙ્કોલાંશ્ચ કરઞ્ચાંશ્ચ પ્લક્ષન્યગ્રોધતિન્દુકાન્ ।

જમ્બુકામલકાન્નાપાન્ભજન્તિ સ્મ પ્લવઙ્ગમાઃ ॥ 75 ॥

પ્રસ્તરેષુ ચ રમ્યેષુ વિવિધાઃ કાનનદ્રુમાઃ ।

વાયુવેગપ્રચલિતાઃ પુષ્પૈરવકિરન્તિ તાન્ ॥ 76 ॥

મારુતસ્સુખસંસ્પર્શો વાતિ ચન્દનશીતલઃ ।

ષટપદૈરનુકૂજદ્ભિર્વનેષુ મધુગન્ધિષુ ॥ 77 ॥

અધિકં શૈલરાજસ્તુ ધાતુભિસ્સુવિભૂષિતઃ ।

ધાતુભ્યઃપ્રસૃતો રેણુર્વાયુવેગ વિઘટ્ટિતઃ ।

સુમહદ્વાનરાનીકં છાદયામાસ સર્વતઃ ॥ 78 ॥

ગિરિપ્રસ્થેષુ રમ્યેષુ સર્વત સમ્પ્ર પુષ્પિતાઃ ।

કેતકસ્સિન્દુવારાશ્ચ વાસન્ત્યશ્ચ મનોરમાઃ ॥ 79 ॥

માધવ્યો ગન્ધપૂર્ણાશ્ચ કુન્દગુલ્માશ્ચ પુષ્પિતાઃ ।

ચિરિબિલ્વા મધૂકાશ્ચ વઞ્જુલા પ્રિયકાસ્તથા ॥ 80 ॥

સુફૂર્જકાસ્તિલકાશ્ચૈવ નાગવૃક્ષાશ્ચ પુષ્પિતાઃ ।

ચૂતાઃ પાટલયકાશ્ચૈવ કોવિદારાશ્ચ પુષ્પિતાઃ ॥ 81 ॥

મુચુલિન્દાર્જુનાશ્ચૈવ શિંશુપાઃ કુટજાસ્તથા ।

ધવા શ્શાલ્મલયશ્ચૈવ રક્તાઃ કુરવકાસ્તથા ॥ 82 ॥

હિન્તાલાસ્તિનિશાશ્ચૈવ ચૂર્ણકા નીપકાસ્તથા ।

નીલાશોકાશ્ચ વરણા અઙ્કોલાઃ પદ્મકાસ્તથા ॥ 83 ॥

પ્લવમાનૈઃ પ્લવઙ્ગૈસ્તુ સર્વે પર્યાકુલીકૃતામ્ ॥ 84 ॥

વાપ્યસ્તસ્મિન્ ગિરૌ શિતાઃ પલ્વલાનિ તથૈવ ચ ।

ચક્રવાકાનુચરિતાઃ કારણ્ડવનિષેવિતાઃ ॥ 85 ॥

પ્લવૈઃ ક્રૌઞ્ચેશ્ચ સઙ્કીર્ણા વરાહમૃગ સેવિતાઃ ।

ઋક્ષૈસ્તરક્ષુભિસ્સિમ્હૈશ્શાર્દૂલૈશ્ચ ભયાવહૈઃ ॥ 86 ॥

વ્યાલૈશ્ચ બહુભિર્ભીમૈ સ્સેવ્યમાના સ્સમન્તતઃ ।

પદ્મૈસ્સૌગન્દિકૈઃ પુલ્લૈઃ કુમુદૈશ્ચોત્પલૈસ્તથા ॥ 87 ॥

વારિજૈર્વિવિધૈઃ પુષ્પૈ રમ્યાસ્તત્ર જલાશયાઃ ।

તસ્ય સાનુષુ કૂજન્તિ નાનાદ્વિજગણાસ્તથા ॥ 88 ॥

સ્નાત્વા પીત્વોદકાન્યત્ર જલે ક્રીડન્તિ વાનરાઃ ।

અન્યોન્યં પ્લાવયન્તિ સ્મ શૈલમારુહ્ય વાનરાઃ ॥ 89 ॥

ફલાન્ય મૃતગન્ધીનિ મૂલાનિ કુસુમાનિ ચ ।

બભઞ્જુર્વાસ્તત્ર પાદપાનં મદોત્કટાઃ ॥ 90 ॥

દ્રોણમાત્રપ્રમાણાનિ લમ્બમાનાનિ વાનરાઃ ।

યયુઃ પિબન્ત હૃષ્ટાસ્તે મધૂનિ મધુપિઙ્ગલાઃ ॥ 91 ॥

પાદપાનવભઞ્જન્તો વિકર્ષન્ત સ્તથા લતાઃ ।

વિધમન્તો ગિરિવરાન્પ્રયયુઃ પ્લવગર્ષભાઃ ॥ 92 ॥

વૃક્ષેભ્યોઽન્યે તુ કપયો નદન્તો મધુદર્પિતાઃ ।

અન્યે વૃક્ષાન્પ્રપદ્યન્તે પ્રપિબન્ત્યપિ ચાપરે ॥ 93 ॥

બભૂવ વસુધા તૈસ્તુ સમ્પૂર્ણા હરિયૂથપૈઃ ।

યથા કલમકેદારૈઃ પક્વૈરિવ વસુન્દરા ॥ 94 ॥

મહેન્દ્રમથ સમ્પ્રાપ્ય રામો રાજીવલોચનઃ ।

અધ્યારોહન્મહાબાહુશ્શિખરં દ્રુમભૂષિતમ્ ॥ 95 ॥

તતશ્શિખરમારુહ્ય રામો દશરથાત્મજઃ ।

કૂર્મમીનસમાકીર્ણમપશ્યત્સલિલાકુલમ્ ॥ 96 ॥

તે સહ્યં સમતિક્રમ્ય મલયં ચ મહાગિરિમ્ ।

આસેદુરાનુપૂર્વ્યેણ સમુદ્રં ભમનિસ્સ્વનમ્ ॥ 97 ॥

અવરુહ્ય જગામાશુ વેલાવનમનુત્તમમ્ ।

રામો રમયતાં શ્રેષ્ટ સ્સસુગ્રીવ સ્સલક્ષ્મણઃ ॥ 98 ॥

અથ ધૌતોપલતલાં તોયૌઘૈ સ્સહસોત્થિતૈઃ ।

વેલામાસાદ્ય વિપુલાન્રામો વચનમબ્રવીત્ ॥ 99 ॥

એતે વયમનુપ્રાપ્તા સ્સુગ્રીવ વરુણાલયમ્ ।

ઇહેદાનીં વિચિન્તા સાયા નઃ પૂર્વસમુત્થિતા ॥ 100 ॥

અતઃ પરમતીરોઽયં સાગર સ્સરિતાં પતિઃ ।

ન ચાયમનુપાયેન શક્યસ્તરિતુમર્ણવઃ ॥ 101 ॥

તદિહૈવ નિવેશોઽસ્તુ મન્ત્રઃ પ્રસ્તૂયતામિહ ।

યથેદં વાનરબલં પરં પારમવાપ્નુયાત્ ॥ 102 ॥

ઇતીવ સ મહાબાહુસ્સીતાહરણકર્શિતઃ ।

રામસ્સાગરમાસાદ્ય વાસમાજ્ઞાપયત્તદા ॥ 103 ॥

સર્વા સ્સેના નિવેશ્યન્તાં વેલાયાં હરિપુઙ્ગવ ।

સમ્પ્રાપ્તો મન્ત્રકાલો નસ્સાગરસ્યેહ લઙ્ઘને ॥ 104 ॥

સ્વાં સ્વાં સેનાં સમુત્સૃજ્ય મા ચ કશ્ચિત્કુતો વ્રજેત્ ।

ગચ્છન્તુ વાનરાશ્શૂરાજ્ઞેયં છન્નં ભયં ચ નઃ ॥ 105 ॥

રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા સુગ્રીવ સ્સહલક્ષ્મણઃ ।

સેનાં નિવેશયતતીરે સાગરસ્ય દ્રુમાયુતે ॥ 106 ॥

વિરરાજ સમીપસ્થં સાગરસ્ય તુ તદ્બલમ્ ।

મધુપાણ્ડુજલ શ્રશીમાન્ દ્વિતીય ઇવ સાગરઃ ॥ 107 ॥

વેલાવનમુપાગમ્ય તતસ્તે હરિપુઙ્ગવાઃ ।

નિવિષ્ટાશ્ચ પરં પારં કાઙ્ક્ષમાણા મહોદધેઃ ॥ 108 ॥

તેષાં નિવિશમાનાનાં સૈન્યસન્નાહનિસ્સ્વનઃ ।

અન્તર્ધાય મહાનાદમર્ણવસ્ય પ્રશુશ્રુવે ॥ 109 ॥

સા વાનરાણાં ધ્વજિની સુગ્રીવેણાભિપાલિતા ।

ત્રિધા નિવિષ્ટા મહતી રામસ્યાર્થપરાઽભવત્ ॥ 110 ॥

સા મહાર્ણવમાસાદ્ય હૃષ્ટા વાનરવાહિની ।

વાયુવેગસમાધૂતં પશ્યમાના મહાર્ણવમ્ ॥ 111 ॥

દૂરપારમસમ્બાધં રક્ષોગણનિષેવિતમ્ ।

પશ્યન્તો વરુણાવાસં નિષેદુર્હરિયૂથપાઃ ॥ 112 ॥

ચણ્ડનક્રગ્રાહં ઘોરં ક્ષપાદૌ દિવસક્ષ્યે ।

હસન્તમિવ ફેનૌઘૈર્નૃત્યન્તમિવ ચોર્મિભિઃ ॥ 113 ॥

ચન્દ્રોદયે સમુદ્ભૂતં પ્રતિચન્દ્રસમાકુલમ્ ।

ચણ્ડાનિલમહાગ્રાહૈઃ કીર્ણં તિમિતિમિઙ્ગિલૈઃ ॥ 114 ॥

દીપ્તભોગૈરિવાકીર્ણં ભુજઙ્ગૈર્વરુણાલયમ્ ।

અવગાઢં મહાસત્ત્વૈર્નાનાશૈલસમાકુલમ્ ।

સુદુર્ગં દુર્ગમાર્ગં તમગાધ મસુરાલયમ્ ॥ 115 ॥

મકરૈર્નાગભોગૈશ્ચ વિગાઢા વાતલોલિતાઃ ।

ઉત્પેતુશ્ચ નિપેતુશ્ચ પ્રવૃદ્ધા જલરાશયઃ ॥ 116 ॥

ઉત્પેતુઃ ચ નિપેતુઃ ચ પ્રવૃદ્ધા જલ રાશયઃ ।

અગ્નિ ચૂર્ણં ઇવ આવિદ્ધં ભાસ્કર અમ્બુ મનો રગમ્ ॥ 117 ॥

સાગરં ચામ્બરપ્રખ્યમમ્બરં સાગરોપમમ્ ।

સાગરં ચામ્બરં ચેતિ નિર્વિશેષ મદૃશ્યત ॥ 118 ॥

સમ્પૃક્તં નભસાપ્યમ્ભસ્સમ્પૃક્તં ચ નભોઽમ્ભસા ।

તાદૃગ્રૂપેચ દૃશ્યતે તારારત્નસમાકુલે ॥ 119 ॥

સમુત્પતિતમેઘસ્ય વીચિમાલાકુલસ્ય ચ ।

વિશેષો ન દ્વયોરાસીત્સાગરસ્યામ્બરસ્ય ચ ॥ 120 ॥

અન્યોન્યૈરાહતા સ્સક્તા સ્સસ્વનુર્ભીમનિસ્સ્વનાઃ ।

ઊર્મયસ્સિન્ધુરાજસ્ય મહાભેર્ય ઇવાહવે ॥ 121 ॥

રત્નૌઘ જલસન્નાદં વિષક્તમિવ વાયુના ।

ઉત્પતન્તમિવ ક્રુદ્ધં યાદોગણસમાકુલમ્ ॥ 122 ॥

દદૃશુસ્તે મહોત્સાહ વાતાહતજલાશયમ્ ।

અનિલોદ્ધૂતમાકાશે પ્રવલ્ગન્ત મમિવોર્મિભિઃ ॥ 123 ॥

તતો વિસ્મયમાપન્ના હરયો દદૃશુર્હરયસ્તદા ।

ભ્રાન્તોર્મિજાલસન્નાદં પ્રલોલમિવ સાગરમ્ ॥ 124 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુર્થસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha caturthassargaḥ |

śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |

tato'bravīnmahātejā rāmassatyaparākramaḥ || 1 ||

yāṃ nivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ |

kṣipramenāṃ mathiṣyāmi satyametadbravīmi te || 2 ||

asmin muhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaye |

yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākara || 3 ||

sītāṃ hṛtvā tu me jātu kvāsau yāsyati yāsyataḥ |

sītā śrutvābhiyānaṃ me aśāmeṣyati jīvite |

jīvitānte' mṛtaṃ spṛṣṭavā pītvā viṣamivāturaḥ || 4 ||

uttarā phalgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate |

abhiprāyāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ || 5 ||

nimittāni ca paśyāmi yāni prādurbhavanti ca |

nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm || 6 ||

upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamidaṃ mama |

vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham || 7 ||

tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |

uvāca rāmo dharmātmā punarapyardhakovidaḥ || 8 ||

agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum |

vṛtaśśatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 9 ||

phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā |

pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya || 10 ||

dūṣayeyurdurātmanaḥ pathi mūlaphalodakam |

rākṣasāḥ parirakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ || 11 ||

nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ |

abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihitaṃ balam || 12 ||

yacca phalgu balaṃ kiñcitta datraivopapadyatām |

etaddhi kṛtyaṃ ghoraṃ no vikrameṇa prayujyatām || 13 ||

sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ |

kapisiṃhāḥ prakarṣastu śataśo'tha sahasraśaḥ || 14 ||

kapi simhā prakarṣantu śataśo atha sahasraśaḥ |

gajaḥ ca giri samkāśo gavayaḥ ca mahābalaḥ || 15 ||

yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ varaḥ |

pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ || 16 ||

gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |

yātu vānaravāhinyā ssavyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ || 17 ||

yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan |

adhiruhya hanūmanta mairāvata miveśvaraḥ || 18 ||

aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścānta kopamaḥ |

sārvabhaumena bhūteśo draviṇādhipatiryathā || 19 ||

jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |

ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ || 20 ||

rāghavasya vacaśśrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |

vyādideśa mahāvīryo vānarānvānararṣabha ḥ || 21 ||

te vānaragaṇāssarve samutpatya yuyutsavaḥ |

guhābhyaśśikharebhyaśca aśu pupluvire tadā || 22 ||

tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ |

jagāma rāmodharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||

śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiścāyutairapi |

vāraṇābhaiśca haribhiryayau parivṛtastadā || 24 ||

taṃ yāntamanuyāntī sā mahatī harivāhinī |

dṛptāḥ pramuditāssarve sugrīveṇābhipālitāḥ || 25 ||

hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇa abhipālitāḥ |

āplavantaḥ plavantaḥ ca garjantaḥ ca plavaṃ gamāḥ || 26 ||

bhakṣyanta ssugandhīni madhūni ca phalāni ca |

udvahanto mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ || 27 ||

anyonyaṃ sahasā dṛptā nirvahānti kṣipanti ca |

patantaśpotpatnatyanye pātayantyapare parān || 28 ||

rāvaṇo no nihantavyassarve ca rajanīcarāḥ |

iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ || 29 ||

purastādṛṣabho vīro nīlaḥ kumuda eva ca |

panthānaṃ śodhayantisma vānarairbahubhi ssaha || 30 ||

madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca |

balabhirbahubhi rbhīmairvṛtāśśatrunibarhaṇāḥ || 31 ||

hariśśatavalirvīraḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |

sarvāmeko hyāvaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm || 32 ||

koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ |

arkaścātibalaḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati || 33 ||

suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtau |

sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ samrarakṣatuḥ || 34 ||

teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṅgavaḥ |

sampatanpatatāṃ śreṣṭhastadbalaṃ paryapālayāt || 35 ||

darīmukhaḥ prajaṅghaśca rambho'tha rabhasaḥ kapiḥ |

sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṅgamān || 36 ||

evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ |

apaśyaṃste giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumālatāyutam || 37 ||

sarāṃsi ca supullāni taṭākāni vanāni ca || 38 ||

rāmasya śāsanaṃ jñātvā bhīmakopasya bhītavat |

varjayannagarābhyāśāṃ stathā janapadānapi || 39 ||

sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tadvānarabalaṃ mahat |

utsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmaghoṣamivārṇavaḥ || 40 ||

tasyadāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuṅajarāḥ |

torṇamāpupluvu ssarve sadaśvā iva coditāḥ || 41 ||

kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhāte nararṣabhau |

mahādbhyāmiva samspṛṣṭau grahābhyāṃ candrabhāskarau || 42 ||

tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |

jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 43 ||

tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaśśubhayā girā |

uvāca paripūrṇārthaḥ smṛtimān pratibhānavān || 44 ||

hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam |

samṛddhārthassamṛddhārthamayodhyāṃ pratiyāsyasi || 45 ||

mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava |

śubhāni tava paśyāmi sarvāṇyenārthasiddhaye |

anuvāti śivo vāyu ssevāṃ mṛduhita ssukhaḥ || 46 ||

pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ |

prasannāśca diśa ssarvā vimalaśca divākaraḥ || 47 ||

uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ || 48 ||

brahmarāśirviśuddhaśca śuddāśca paramarṣayaḥ |

arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam || 49 ||

triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣissapurohitaḥ |

pitāmahāḥ puro'smākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 50 ||

vimale ca prakāśete viśākhe nirupapluve |

nakṣatra varamasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 51 ||

nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramabhipīḍyate |

mūlo mūlavatā spṛṣṭo dhūpyate dhūmaketunā || 52 ||

sarvaṃ caitadvināśāya rākṣasānāmupa sthitam |

kāle kālagṛhītānāṃ nakṣatra grahapīḍitam || 53 ||

prasannā ssurasāścāpo vanāni phalavanti ca |

pravāntyabhya nādhikaṃ gandhānyathartukusumā drumāḥ || 54 ||

vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho || 55 ||

devānāmiva sainyāni saṅgrāme tārakāmaye |

evamārya |

samīkṣyaitānprīto bhavitumarhasi || 56 ||

iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭa ssaumitrirabravīt |

athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ || 57 ||

ṛkṣavānaraśardūlairna khadaṃṣṭrāyudhairvutā |

kārāgraiścaraṇāgraiśca vānarai rutthitaṃ rajaḥ |

bhīmamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām || 58 ||

parvatavanākāśāṃ dakṣiṇāṃ harivāhinī |

chādayantī yayau bhīmā dyāmivāmbudasantatiḥ || 59 ||

uttarantyāṃ ca senāyāṃ ssatataṃ bahuyojanam |

nadīsrotāṃsi sarvāṇi sasyandurviparītavat || 60 ||

sarāṃsi vimalāmbhāṃsi drumākīrṇāṃśca parvatā |

samān bhūmipradeśāṃśca vanāni phalavanti ca |

madhyena ca samantācca tiryakcāthaśca samā'viśat || 61 ||

samāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ |

tehṛṣṭavadanā ssarve jagmurmārutaraṃhasaḥ || 62 ||

harayo rāghavasyārthe samāropitavikramāḥ || 63 ||

harṣaṃvīrya balodrekāndarśayantaḥ parasparam |

yauvanotsekajāndarpādvividhāṃścakruradhvani || 64 ||

tatra keciddrutaṃ jagmurutpetuśca tathāpare |

kecitkilakilāṃ cakrurvānarā vanagocarāḥ || 65 ||

prāspoṭayaṃśca pucchāni sannijagmuḥ padānyapi |

bhujāvanikṣipya śailāṃśca drumānanye babhañjire || 66 ||

ārohantaśca śṛṅgāṇi girīṇāṃ girigocarāḥ |

mahānādān pramuñcanti kṣveḍāmanye pracakrite || 67 ||

ūruvegaiśca mamṛdurlatājālānyanekaśaḥ |

jṛmbhamāṇāśca vikrāntā vicikrīḍuśśilādrumai ḥ || 68 ||

śataśśatasahasraiśca koṭibhiśca sahasraśaḥ |

vānarāṇāṃ sughorāṇāṃ śrīmatparivṛtā mahī || 69 ||

sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī |

prahṛṣṭamuditāssenā sugrīveṇābhipālitāḥ || 70 ||

vānarāstvaritaṃ yānti sarve yuddhābhinandinaḥ |

pramokṣayiṣava ssītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāvasan || 71 ||

tataḥ pādapasambhādhaṃ nānāmṛgasamāyutāma |

sahyaparvatamāsedurmalayañca mahīdharam || 72 ||

kānanāni vicitrāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |

paśyannani yayau rāmassahyasya malayasya ca || 73 ||

campakāṃs tilakāmaḥ cūtān aśokān sindu vārakān |

tiniśān karavīrāmaḥ ca timiśān bhanjanti sma plavaṃ gamāḥ || 74 ||

aṅkolāṃśca karañcāṃśca plakṣanyagrodhatindukān |

jambukāmalakānnāpānbhajanti sma plavaṅgamāḥ || 75 ||

prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |

vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti tān || 76 ||

mārutassukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |

ṣaṭapadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu || 77 ||

adhikaṃ śailarājastu dhātubhissuvibhūṣitaḥ |

dhātubhyaḥprasṛto reṇurvāyuvega vighaṭṭitaḥ |

sumahadvānarānīkaṃ chādayāmāsa sarvataḥ || 78 ||

giriprastheṣu ramyeṣu sarvata sampra puṣpitāḥ |

ketakassinduvārāśca vāsantyaśca manoramāḥ || 79 ||

mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca puṣpitāḥ |

ciribilvā madhūkāśca vañjulā priyakāstathā || 80 ||

suphūrjakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ |

cūtāḥ pāṭalayakāścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 81 ||

muculindārjunāścaiva śiṃśupāḥ kuṭajāstathā |

dhavā śśālmalayaścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 82 ||

hintālāstiniśāścaiva cūrṇakā nīpakāstathā |

nīlāśokāśca varaṇā aṅkolāḥ padmakāstathā || 83 ||

plavamānaiḥ plavaṅgaistu sarve paryākulīkṛtām || 84 ||

vāpyastasmin girau śitāḥ palvalāni tathaiva ca |

cakravākānucaritāḥ kāraṇḍavaniṣevitāḥ || 85 ||

plavaiḥ krauñceśca saṅkīrṇā varāhamṛga sevitāḥ |

ṛkṣaistarakṣubhissimhaiśśārdūlaiśca bhayāvahaiḥ || 86 ||

vyālaiśca bahubhirbhīmai ssevyamānā ssamantataḥ |

padmaissaugandikaiḥ pullaiḥ kumudaiścotpalaistathā || 87 ||

vārijairvividhaiḥ puṣpai ramyāstatra jalāśayāḥ |

tasya sānuṣu kūjanti nānādvijagaṇāstathā || 88 ||

snātvā pītvodakānyatra jale krīḍanti vānarāḥ |

anyonyaṃ plāvayanti sma śailamāruhya vānarāḥ || 89 ||

phalānya mṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca |

babhañjurvāstatra pādapānaṃ madotkaṭāḥ || 90 ||

droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ |

yayuḥ pibanta hṛṣṭāste madhūni madhupiṅgalāḥ || 91 ||

pādapānavabhañjanto vikarṣanta stathā latāḥ |

vidhamanto girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ || 92 ||

vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nadanto madhudarpitāḥ |

anye vṛkṣānprapadyante prapibantyapi cāpare || 93 ||

babhūva vasudhā taistu sampūrṇā hariyūthapaiḥ |

yathā kalamakedāraiḥ pakvairiva vasundarā || 94 ||

mahendramatha samprāpya rāmo rājīvalocanaḥ |

adhyārohanmahābāhuśśikharaṃ drumabhūṣitam || 95 ||

tataśśikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ |

kūrmamīnasamākīrṇamapaśyatsalilākulam || 96 ||

te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim |

āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhamanissvanam || 97 ||

avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam |

rāmo ramayatāṃ śreṣṭa ssasugrīva ssalakṣmaṇaḥ || 98 ||

atha dhautopalatalāṃ toyaughai ssahasotthitaiḥ |

velāmāsādya vipulānrāmo vacanamabravīt || 99 ||

ete vayamanuprāptā ssugrīva varuṇālayam |

ihedānīṃ vicintā sāyā naḥ pūrvasamutthitā || 100 ||

ataḥ paramatīro'yaṃ sāgara ssaritāṃ patiḥ |

na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ || 101 ||

tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha |

yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt || 102 ||

itīva sa mahābāhussītāharaṇakarśitaḥ |

rāmassāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā || 103 ||

sarvā ssenā niveśyantāṃ velāyāṃ haripuṅgava |

samprāpto mantrakālo nassāgarasyeha laṅghane || 104 ||

svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścitkuto vrajet |

gacchantu vānarāśśūrājñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ || 105 ||

rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīva ssahalakṣmaṇaḥ |

senāṃ niveśayatatīre sāgarasya drumāyute || 106 ||

virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tadbalam |

madhupāṇḍujala śraśīmān dvitīya iva sāgaraḥ || 107 ||

velāvanamupāgamya tataste haripuṅgavāḥ |

niviṣṭāśca paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ || 108 ||

teṣāṃ niviśamānānāṃ sainyasannāhanissvanaḥ |

antardhāya mahānādamarṇavasya praśuśruve || 109 ||

sā vānarāṇāṃ dhvajinī sugrīveṇābhipālitā |

tridhā niviṣṭā mahatī rāmasyārthaparā'bhavat || 110 ||

sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī |

vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam || 111 ||

dūrapāramasambādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |

paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ || 112 ||

caṇḍanakragrāhaṃ ghoraṃ kṣapādau divasakṣye |

hasantamiva phenaughairnṛtyantamiva cormibhiḥ || 113 ||

candrodaye samudbhūtaṃ praticandrasamākulam |

caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṅgilaiḥ || 114 ||

dīptabhogairivākīrṇaṃ bhujaṅgairvaruṇālayam |

avagāḍhaṃ mahāsattvairnānāśailasamākulam |

sudurgaṃ durgamārgaṃ tamagādha masurālayam || 115 ||

makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalolitāḥ |

utpetuśca nipetuśca pravṛddhā jalarāśayaḥ || 116 ||

utpetuḥ ca nipetuḥ ca pravṛddhā jala rāśayaḥ |

agni cūrṇaṃ iva āviddhaṃ bhāskara ambu mano ragam || 117 ||

sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam |

sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣa madṛśyata || 118 ||

sampṛktaṃ nabhasāpyambhassampṛktaṃ ca nabho'mbhasā |

tādṛgrūpeca dṛśyate tārāratnasamākule || 119 ||

samutpatitameghasya vīcimālākulasya ca |

viśeṣo na dvayorāsītsāgarasyāmbarasya ca || 120 ||

anyonyairāhatā ssaktā ssasvanurbhīmanissvanāḥ |

ūrmayassindhurājasya mahābherya ivāhave || 121 ||

ratnaugha jalasannādaṃ viṣaktamiva vāyunā |

utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam || 122 ||

dadṛśuste mahotsāha vātāhatajalāśayam |

aniloddhūtamākāśe pravalganta mamivormibhiḥ || 123 ||

tato vismayamāpannā harayo dadṛśurharayastadā |

bhrāntormijālasannādaṃ pralolamiva sāgaram || 124 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturthassargaḥ ||