5.63 Sundarakanda - Trishashtitama Sargah

ॐ

5.63 સુન્દરકાણ્ડ - ત્રિષષ્ટિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્રિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।

તતો મૂર્ધ્ના નિપતિતં વાનરં વાનરર્ષભઃ ।

દૃષ્ટ્વૈવોદ્વિગ્નહૃદયો વાક્યમેતદુવાચ હ ॥ 1 ॥

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ કસ્માત્ત્વં પાદયોઃ પતિતો મમ ।

અભયં તે ભવેદ્વીર સર્વમેવાભિધીયતામ્ ॥ 2 ॥

સ તુ વિશ્વાસિતસ્તેન સુગ્રીવેણ મહાત્મના ।

ઉત્થાય સુમહાપ્રાજ્ઞો વાક્યં દધિમુખોઽબ્રવીત્ ॥ 3 ॥

નૈવર્ક્ષરજસા રાજન્ન ત્વયા નાપિ વાલિના ।

વનં નિસૃષ્ટપૂર્વં હિ ભક્ષિતં તચ્ચ વાનરૈઃ ॥ 4 ॥

એભિઃ પ્રધર્ષિતાશ્ચૈવ વાનરા વનરક્ષિભિઃ ।

મધૂન્યચિન્તયિત્વેમાન્ ભક્ષયન્તિ પિબન્તિ ચ ॥ 5 ॥

શિષ્ટમત્રાપવિધ્યન્તિ ભક્ષયન્તિ તથાપરે ।

નિવાર્યમાણાસ્તે સર્વે ભ્રુવો વૈ દર્શયન્તિ હિ ॥ 6 ॥

ઇમે હિ સંરબ્ધતરાસ્તથા તૈસ્સમ્પ્રધર્ષિતાઃ ।

વારયન્તો વનાત્તસ્માત્ક્રુદ્ધૈર્વાનરપુઙ્ગવૈઃ ॥ 7 ॥

તતસ્તૈર્બહુભિર્વીરૈર્વાનરૈર્વાનરર્ષભ ।

સંરક્તનયનૈઃ ક્રોધાદ્ધરયઃ પ્રવિચાલિતાઃ ॥ 8 ॥

પાણિભિર્નિહતાઃ કેચિત્કેચિજ્જાનુભિરાહતાઃ ।

પ્રકૃષ્ટાશ્ચ યથાકામં દેવમાર્ગં ચ દર્શિતાઃ ॥ 9 ॥

એવમેતે હતાશ્શૂરાસ્ત્વયિ તિષ્ઠતિ ભર્તરિ ।

કૃત્સ્નં મધુવનં ચૈવ પ્રકામં તૈઃ પ્રભક્ષ્યતે ॥ 10 ॥

એવં વિજ્ઞાપ્યમાનં તં સુગ્રીવં વાનરર્ષભમ્ ।

અપૃચ્છત્તં મહાપ્રાજ્ઞો લક્ષ્મણઃ પરવીરહા ॥ 11 ॥

કિમયં વાનરો રાજન્ વનપઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ ।

કં ચાર્થમભિનિર્દિશ્ય દુઃખિતો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 12 ॥

એવમુક્તસ્તુ સુગ્રીવો લક્ષ્મણેન મહાત્મના ।

લક્ષ્મણં પ્રત્યુવાચેદં વાક્યં વાક્યવિશારદઃ ॥ 13 ॥

આર્ય લક્ષ્મણ સમ્પ્રાહ વીરો દધિમુખઃ કપિઃ ।

અઙ્ગદપ્રમુખૈર્વીરૈર્ભક્ષિતં મધુ વાનરૈઃ ॥ 14 ॥

વિચિત્ય દક્ષિણામાશામાગતૈર્હરિપુઙ્ગવૈઃ ।

નૈષામકૃત્યાનામીદૃશસ્સ્યાદુપક્રમઃ ॥ 15 ॥

આગતૈશ્ચ પ્રમથિતં યથા મધુવનં હિ તૈઃ ।

ધર્ષિતં ચ વનં કૃત્સ્નમુપયુક્તં ચ વાનરૈઃ ॥ 16 ॥

વનં યદાઽભિપન્નાસ્તે સાધિતં કર્મ વાનરૈઃ ।

દૃષ્ટા દેવી ન સન્દેહો ન ચાન્યેન હનૂમતા ॥ 17 ॥

ન હ્યન્યસ્સાધને હેતુઃ કર્મણોઽસ્ય હનૂમતઃ ।

કાર્યસિદ્ધિર્મતિશ્ચૈવ તસ્મિન્વાનરપુઙ્ગવે ॥ 18 ॥

વ્યવસાયશ્ચ વીર્યં ચ શ્રુતં ચાપિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।

જામ્બવાન્યત્ર નેતા સ્યાદઙ્ગદશ્ચ મહાબલઃ ॥ 19 ॥

હનુમાંશ્ચાપ્યધિષ્ઠાતા ન તસ્ય ગતિરન્યથા ।

અઙ્ગદપ્રમુખૈર્વીરૈર્હતં મધુવનં કિલ ॥ 20 ॥

વારયન્તશ્ચ સહિતાસ્તદા જાનુભિરાહતાઃ ।

એતદર્થમયં પ્રાપ્તો વક્તું મધુરવાગિહ ॥ 21 ॥

નામ્ના દધિમુખો નામ હરિઃ પ્રખ્યાતવિક્રમઃ ।

દૃષ્ટા સીતા મહાબાહો સૌમિત્રે પશ્ય તત્ત્વતઃ ॥ 22 ॥

અભિગમ્ય તથા સર્વે પિબન્તિ મધુ વાનરાઃ ।

ન ચાપ્યદૃષ્ટ્વા વૈદેહીં વિશ્રુતાઃ પુરુષર્ષભ ॥ 23 ॥

વનં દત્તવરં દિવ્યં ધર્ષયેયુર્વનૌકસઃ ।

તતઃ પ્રહૃષ્ટો ધર્માત્મા લક્ષ્મણસ્સહ રાઘવઃ ॥ 24 ॥

શ્રુત્વા કર્ણસુખાં વાણીં સુગ્રીવવદનાચ્ચ્યુતામ્ ।

પ્રાહૃષ્યત ભૃશં રામો લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ ॥ 25 ॥

શ્રુત્વા દધિમુખસ્યેદં સુગ્રીવસ્સમ્પ્રહૃષ્ય ચ ।

વનપાલં પુનર્વાક્યં સુગ્રીવઃ પ્રત્યભાષત ॥ 26 ॥

પ્રીતોઽસ્મિ સોઽહં યદ્ભુક્તં વનં તૈઃ કૃતકર્મભિઃ ।

મર્ષિતં મર્ષણીયં ચ ચેષ્ટિતં કૃતકર્મણામ્ ॥ 27 ॥

ઇચ્છામિ શીઘ્રં હનુમત્પ્રધાનાન્ શાખામૃગાંસ્તાન્ મૃગરાજદર્પાન્ ।

દ્રષ્ટું કૃતાર્થાન્ સહ રાઘવાભ્યાં શ્રોતું ચ સીતાધિગમે પ્રયત્નમ્ ॥ 28 ॥

પ્રીતિસ્ફીતાક્ષૌ સમ્પ્રહૃષ્ટૌ કુમારૌ દૃષ્ટ્વા સિદ્ધાર્થૌ વાનરાણાં ચ રાજા ।

અઙ્ગૈઃ સંહૃષ્ટૈઃ કર્મસિદ્ધિં વિદિત્વા બાહ્વોરાસન્નાં સોઽતિમાત્રં નનન્દ ॥ 29 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે ત્રિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha triṣaṣṭitamassargaḥ |

tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ |

dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyametaduvāca ha || 1 ||

uttiṣṭhottiṣṭha kasmāttvaṃ pādayoḥ patito mama |

abhayaṃ te bhavedvīra sarvamevābhidhīyatām || 2 ||

sa tu viśvāsitastena sugrīveṇa mahātmanā |

utthāya sumahāprājño vākyaṃ dadhimukho'bravīt || 3 ||

naivarkṣarajasā rājanna tvayā nāpi vālinā |

vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ hi bhakṣitaṃ tacca vānaraiḥ || 4 ||

ebhiḥ pradharṣitāścaiva vānarā vanarakṣibhiḥ |

madhūnyacintayitvemān bhakṣayanti pibanti ca || 5 ||

śiṣṭamatrāpavidhyanti bhakṣayanti tathāpare |

nivāryamāṇāste sarve bhruvo vai darśayanti hi || 6 ||

ime hi saṃrabdhatarāstathā taissampradharṣitāḥ |

vārayanto vanāttasmātkruddhairvānarapuṅgavaiḥ || 7 ||

tatastairbahubhirvīrairvānarairvānararṣabha |

saṃraktanayanaiḥ krodhāddharayaḥ pravicālitāḥ || 8 ||

pāṇibhirnihatāḥ kecitkecijjānubhirāhatāḥ |

prakṛṣṭāśca yathākāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ || 9 ||

evamete hatāśśūrāstvayi tiṣṭhati bhartari |

kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiḥ prabhakṣyate || 10 ||

evaṃ vijñāpyamānaṃ taṃ sugrīvaṃ vānararṣabham |

apṛcchattaṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 11 ||

kimayaṃ vānaro rājan vanapaḥ pratyupasthitaḥ |

kaṃ cārthamabhinirdiśya duḥkhito vākyamabravīt || 12 ||

evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |

lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 13 ||

ārya lakṣmaṇa samprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ |

aṅgadapramukhairvīrairbhakṣitaṃ madhu vānaraiḥ || 14 ||

vicitya dakṣiṇāmāśāmāgatairharipuṅgavaiḥ |

naiṣāmakṛtyānāmīdṛśassyādupakramaḥ || 15 ||

āgataiśca pramathitaṃ yathā madhuvanaṃ hi taiḥ |

dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnamupayuktaṃ ca vānaraiḥ || 16 ||

vanaṃ yadā'bhipannāste sādhitaṃ karma vānaraiḥ |

dṛṣṭā devī na sandeho na cānyena hanūmatā || 17 ||

na hyanyassādhane hetuḥ karmaṇo'sya hanūmataḥ |

kāryasiddhirmatiścaiva tasminvānarapuṅgave || 18 ||

vyavasāyaśca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam |

jāmbavānyatra netā syādaṅgadaśca mahābalaḥ || 19 ||

hanumāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā |

aṅgadapramukhairvīrairhataṃ madhuvanaṃ kila || 20 ||

vārayantaśca sahitāstadā jānubhirāhatāḥ |

etadarthamayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāgiha || 21 ||

nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ |

dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ || 22 ||

abhigamya tathā sarve pibanti madhu vānarāḥ |

na cāpyadṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha || 23 ||

vanaṃ dattavaraṃ divyaṃ dharṣayeyurvanaukasaḥ |

tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇassaha rāghavaḥ || 24 ||

śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām |

prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ || 25 ||

śrutvā dadhimukhasyedaṃ sugrīvassamprahṛṣya ca |

vanapālaṃ punarvākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata || 26 ||

prīto'smi so'haṃ yadbhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ |

marṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām || 27 ||

icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānān śākhāmṛgāṃstān mṛgarājadarpān |

draṣṭuṃ kṛtārthān saha rāghavābhyāṃ śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam || 28 ||

prītisphītākṣau samprahṛṣṭau kumārau dṛṣṭvā siddhārthau vānarāṇāṃ ca rājā |

aṅgaiḥ saṃhṛṣṭaiḥ karmasiddhiṃ viditvā bāhvorāsannāṃ so'timātraṃ nananda || 29 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||