5.58 Sundarakanda - Ashtapanchasha Sargah

ॐ

5.58 સુન્દરકાણ્ડ - અષ્ટપઞ્ચાશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।

અથ અષ્ટપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।

તતસ્તસ્ય ગિરેઃ શૃઙ્ગે મહેન્દ્રસ્ય મહાબલાઃ ।

હનુમત્પ્રમુખાઃ પ્રીતિં હરયો જગ્મુરુત્તમામ્ ॥ 1 ॥

તં તતઃ પ્રીતિસંહૃષ્ટઃ પ્રીતિમન્તં મહાકપિમ્ ।

જામ્બવાન્કાર્યવૃત્તાન્તમપૃચ્છદનિલાત્મજમ્ ॥ 2 ॥

કથં દૃષ્ટા ત્વયા દેવી કથં વા તત્ર વર્તતે ।

તસ્યાં વા સ કથંવૃત્તઃ ક્રૂરકર્મા દશાનનઃ ॥ 3 ॥

તત્ત્વતસ્સર્વમેતન્નઃ પ્રબ્રૂહિ ત્વં મહાકપે ।

શ્રુતાર્થાશ્ચિન્તયિષ્યામો ભૂયઃ કાર્યવિનિશ્ચયમ્ ॥ 4 ॥

યશ્ચાર્થસ્તત્ત્ર વક્તવ્યો ગતૈરસ્માભિરાત્મવાન્ ।

રક્ષિતવ્યં ચ યત્તત્ર તદ્ભવાન્વ્યાકરોતુ નઃ ॥ 5 ॥

સ નિયુક્તસ્તતસ્તેન સમ્પ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ ।

પ્રણમ્ય શિરસા દેવ્યૈ સીતાયૈ પ્રત્યભાષત ॥ 6 ॥

પ્રત્યક્ષમેવ ભવતાં મહેન્દ્રાગ્રાત્ખામાપ્લુતઃ ।

ઉદધેર્દક્ષિણં પારં કાઙ્ક્ષમાણ સ્સમાહિતઃ ॥ 7 ॥

ગચ્છતશ્ચ હિ મે ઘોરં વિઘ્નરૂપમિવાભવત્ ।

કાઞ્ચનં શિખરં દિવ્યં પશ્યામિ સુમનોહરમ્ ॥ 8 ॥

સ્થિતં પન્ધાનમાવૃત્ય મેને વિઘ્નં ચ તં નગમ્ ।

ઉપસઙ્ગમ્ય તં દિવ્યં કાઞ્ચનં નગસત્તમમ્ ॥ 9 ॥

કૃતા મે મનસા બુદ્ધિર્ભેત્તવ્યોઽયં મયેતિ ચ ।

પ્રહતં ચ મયા તસ્ય લાઙ્ગૂલેન મહાગિરેઃ ॥ 10 ॥

શિખરં સૂર્યસઙ્કાશં વ્યશીર્યત સહસ્રધા ।

વ્યવસાયં ચ તં બુદ્ધ્વા સ હોવાચ મહાગિરિઃ ॥ 11 ॥

પુત્ત્રેતિ મધુરાં વાણીં મનઃ પ્રહ્લાદયન્નિવ ।

પિતૃવ્યં ચાપિ માં વિદ્ધિ સખાયં માતરિશ્વનઃ ॥ 12 ॥

મૈનાકમિતિ વિખ્યાતં નિવસન્તં મહોદધૌ ।

પક્ષવન્તઃ પુરા પુત્ત્ર બભૂવુઃ પર્વતોત્તમાઃ ॥ 13 ॥

છન્દતઃ પૃથિવીં ચેરુર્બાધમાનાઃ સમન્તતઃ ।

શ્રુત્વા નગાનાં ચરિતં મહેન્દ્રઃ પાકશાસનઃ ॥ 14 ॥

ચિચ્છેદ ભગવાન્ પક્ષાન્વજ્રેણૈષાં સહસ્રશઃ ।

અહં તુ મોક્ષિતસ્તસ્માત્તવ પિત્રા મહાત્મના ॥ 15 ॥

મારુતેન તદા વત્સ પ્રક્ષિપ્તોઽસ્મિ મહાર્ણવે ।

રામસ્ય ચ મયા સાહ્યે વર્તિતવ્યમરિન્દમ ॥ 16 ॥

રામો ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠો મહેન્દ્રસમવિક્રમઃ ।

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય મૈનાકસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 17 ॥

કાર્યમાવેદ્ય તુ ગિરેરુદ્યતં ચ મનો મમ ।

તેન ચાહમનુજ્ઞાતો મૈનાકેન મહાત્મના ॥ 18 ॥

સ ચાપ્યન્તર્હિતઃ શૈલો માનુષેણ વપુષ્મતા ।

શરીરેણ મહાશૈલઃ શૈલેન ચ મહોદધૌ ॥ 19 ॥

ઉત્તમં જવમાસ્થાય શેષં પન્થાનમાસ્થિતઃ ।

તતોઽહં સુચિરં કાલં વેગેનાભ્યાગમં પથિ ॥ 20 ॥

તતઃ પશ્યામ્યહં દેવીં સુરસાં નાગમાતરમ્ ।

સમુદ્રમધ્યે સા દેવી વચનં મામભાષત ॥ 21 ॥

મમ ભક્ષઃ પ્રદિષ્ટસ્ત્વમમરૈર્હરિસત્તમ ।

અતસ્ત્વાં ભક્ષયિષ્યામિ વિહિતસ્ત્વં ચિરસ્ય મે ॥ 22 ॥

એવમુક્ત સ્સુરસયા પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતઃ સ્થિતઃ ।

વિવર્ણવદનો ભૂત્વા વાક્યં ચેદમુદીરયમ્ ॥ 23 ॥

રામો દાશરથિઃ શ્રીમાન્ પ્રવિષ્ટો દણ્ડકાવનમ્ ।

લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા સીતયા ચ પરન્તપઃ ॥ 24 ॥

તસ્ય સીતા હૃતા ભાર્યા રાવણેન દુરાત્મના ।

તસ્યા સ્સઙ્કાશં દૂતોઽહં ગમિષ્યે રામશાસનાત્ ॥ 25 ॥

કર્તુમર્હસિ રામસ્ય સાહાય્યં વિષયે સતી ।

અથવા મૈથિલીં દૃષ્ટ્વા રામં ચાક્લિષ્ટકારિણમ્ ॥ 26 ॥

આગમિષ્યામિ તે વક્ત્રં સત્યં પ્રતિશૃણોમિ તે ।

એવમુક્તા મયા સા તુ સુરસા કામરૂપિણી ॥ 27 ॥

અબ્રવીન્નાતિવર્તેત કશ્ચિદેષ વરો મમ ।

એવમુક્તસ્સુરસયા દશયોજનમાયતઃ ॥ 28 ॥

તતોર્થગુણવિસ્તારો બભૂવાહં ક્ષણેન તુ ।

મત્પ્રમાણાનુરૂપં ચ વ્યાદિતં ચ મુખં તયા ॥ 29 ॥

તદ્દૃષ્ટ્વા વ્યાદિતં ચાસ્યં હ્રસ્વં હ્યકરવં વપુઃ ।

તસ્મિન્મુહૂર્તે ચ પુનર્બભૂવાઙ્ગુષ્ઠમાત્રકઃ ॥ 30 ॥

અભિપત્યાશુ તદ્વક્ત્રં નિર્ગતોઽહં તતઃ ક્ષણાત્ ।

અબ્રવીત્સુરસા દેવી સ્વેન રૂપેણ માં પુનઃ ॥ 31 ॥

અર્થસિદ્ધ્યૈ હરિશ્રેષ્ઠ ગચ્છ સૌમ્ય યથાસુખમ્ ।

સમાનય ચ વૈદેહીં રાઘવેણ મહાત્મના ॥ 32 ॥

સુખી ભવ મહાબાહો પ્રીતાઽસ્મિ તવ વાનર ।

તતોઽહં સાધુ સાધ્વિતિ સર્વભૂતૈઃ પ્રશંસિતઃ ॥ 33 ॥

તતોઽન્તરિક્ષં વિપુલં પ્લુતોઽહં ગરુડો યથા ।

છાયા મે નિગૃહીતા ચ ન ચ પશ્યામિ કિઞ્ચન ॥ 34 ॥

સોઽહં વિહતવેગસ્તુ દિશો દશ વિલોકયન્ ।

ન કિઞ્ચિત્તત્ર પશ્યામિ યેન મેઽપહૃતા ગતિઃ ॥ 35 ॥

તતો મે બુદ્ધિરુત્પન્ના કિન્નામ ગગને મમ ।

ઈદૃશો વિઘ્ન ઉત્પન્નો રૂપં યત્ર ન દૃશ્યતે ॥ 36 ॥

અધોભાગેન મે દૃષ્ટિ શ્શોચતા પાતિતા મયા ।

તતોઽદ્રાક્ષમહં ભીમાં રાક્ષસીં સલિલેશયામ્ ॥ 37 ॥

પ્રહસ્ય ચ મહાનાદમુક્તોઽહં ભીમયા તયા ।

અવસ્થિતમસમ્ભ્રાન્તમિદં વાક્યમશોભનમ્ ॥ 38 ॥

ક્વાસિ ગન્તા મહાકાય ક્ષુધિતાયા મમેપ્સિતઃ ।

ભક્ષઃ પ્રીણય મે દેહં ચિરમાહારવર્જિતમ્ ॥ 39 ॥

બાઢમિત્યેવ તાં વાણીં પ્રત્યગૃહ્ણામહં તતઃ ।

અસ્યપ્રમાણાદધિકં તસ્યાઃ કાયમપૂરયમ્ ॥ 40 ॥

તસ્યાશ્ચાસ્યં મહદ્ભીમં વર્ધતે મમ ભક્ષણે ।

ન ચ માં સાધુ બુબુધે મમ વા વિકૃતં કૃતમ્ ॥ 41 ॥

તતોઽહં વિપુલં રૂપં સઙ્ક્ષિપ્ય નિમિષાન્તરાત્ ।

તસ્યા હૃદયમાદાય પ્રપતામિ નભઃસ્થલમ્ ॥ 42 ॥

સા વિસૃષ્ટભુજા ભીમા પપાત લવણામ્ભસિ ।

મયા પર્વતસઙ્કાશા નિકૃત્તહૃદયા સતી ॥ 43 ॥

શૃણોમિ ખગતાનાં ચ સિદ્ધાનાં ચારણૈસ્સહ ।

રાક્ષસી સિંહિકા ભીમા ક્ષિપ્રં હનુમતા હતા ॥ 44 ॥

તાં હત્વા પુનરેવાહં કૃત્યમાત્યયિકં સ્મરન્ ।

ગત્વા ચાહ મહધ્વાનં પશ્યામિ નગમણ્ડિતમ્ ॥ 45 ॥

દક્ષિણં તીરમુદધેર્લઙ્કા યત્ર ચ સા પુરી ।

અસ્તં દિનકરે યાતે રક્ષસાં નિલયં પુરમ્ ॥ 46 ॥

પ્રવિષ્ટોઽહમવિજ્ઞાતો રક્ષોભિર્ભીમવિક્રમૈઃ ।

તત્ર પ્રવિશતશ્ચાપિ કલ્પાન્તઘનસન્નિભા ॥ 47 ॥

અટ્ટહાસં વિમુઞ્ચન્તી નારી કાપ્યુત્થિતા પુરઃ ।

જિઘાંસન્તીં તતસ્તાં તુ જ્વલદગ્નિશિરોરુહામ્ ॥ 48 ॥

સવ્યમુષ્ટિપ્રહારેણ પરાજિત્ય સુભૈરવામ્ ।

પ્રદોષકાલે પ્રવિશં ભીતયાઽહં તયોદિતઃ ॥ 49 ॥

અહં લઙ્કાપુરી વીર નિર્જિતા વિક્રમેણ તે ।

યસ્માત્તસ્માદ્વિજેતાસિ સર્વરક્ષાંસ્યશેષતઃ ॥ 50 ॥

તત્રાહં સર્વરાત્રં તુ વિચિન્વન્ જનકાત્મજામ્ ।

રાવણાન્તઃપુરગતો ન ચાપશ્યં સુમધ્યમામ્ ॥ 51 ॥

તત સ્સીતામપશ્યંસ્તુ રાવણસ્ય નિવેશને ।

શોકસાગરમાસાદ્ય ન પારમુપલક્ષયે ॥ 52 ॥

શોચતા ચ મયા દૃષ્ટં પ્રાકારેણ સમાવૃતમ્ ।

કાઞ્ચનેન વિકૃષ્ટેન ગૃહોપવનમુત્તમમ્ ॥ 53 ॥

સ પ્રાકારમવપ્લુત્ય પશ્યામિ બહુપાદપમ્ ।

અશોકવનિકામધ્યે શિંશુપાપાદપો મહાન્ ॥ 54 ॥

તમારુહ્ય ચ પશ્યામિ કાઞ્ચનં કદલીવનમ્ ।

અદૂરે શિંશુપાવૃક્ષાત્પશ્યામિ વરવર્ણિનીમ્ ॥ 55 ॥

શ્યામાં કમલપત્રાક્ષીમુપવાસકૃશાનનામ્ ।

તદેકવાસસ્સંવીતાં રજોધ્વસ્તશિરોરુહામ્ ॥ 56 ॥

શોકસન્તાપદીનાઙ્ગીં સીતાં ભર્તૃહિતે સ્થિતામ્ ।

રાક્ષસીભિર્વિરૂપાભિઃ ક્રૂરાભિરભિસંવૃતામ્ ॥ 57 ॥

માંસશોણિતભક્ષાભિર્વ્યાઘ્રીભિર્હરિણીમિવ ।

સા મયા રાક્ષસીમધ્યે તર્જ્યમાના મુહુર્મુહુઃ ॥ 58 ॥

એકવેણીધરા દીના ભર્તૃચિન્તાપરાયણા ।

ભૂમિશય્યા વિવર્ણાઙ્ગી પદ્મિનીવ હિમાગમે ॥ 59 ॥

રાવણાદ્વિનિવૃત્તાર્થા મર્તવ્યકૃતનિશ્ચયા ।

કથઞ્ચિન્મૃગશાબાક્ષી તૂર્ણમાસાદિતા મયા ॥ 60 ॥

તાં દૃષ્ટ્વા તાદૃશીં નારીં રામપત્નીં યશસ્વિનીમ્ ।

તત્રૈવ શિંશુપાવૃક્ષે પશ્યન્નહમવસ્થિતઃ ॥ 61 ॥

તતો હલહલાશબ્દં કાઞ્ચીનૂપુરમિશ્રિતમ્ ।

શૃણોમ્યધિકગમ્ભીરં રાવણસ્ય નિવેશને ॥ 62 ॥

તતોઽહં પરમોદ્વિગ્નઃ સ્વં રૂપં પ્રત્યસંહરમ્ ।

અહં તુ શિંશુપાવૃક્ષે પક્ષીવ ગહને સ્થિતઃ ॥ 63 ॥

તતો રાવણદારાશ્ચ રાવણશ્ચ મહાબલઃ ।

તં દેશં સમનુપ્રાપ્તા યત્ર સીતાઽભવત્ સ્થિતા ॥ 64 ॥

તં દૃષ્ટ્વાથ વરારોહા સીતા રક્ષોગણેશ્વરમ્ ।

સઙ્કુચ્યોરૂસ્તનૌ પીનૌ બાહુભ્યાં પરિરભ્ય ચ ॥ 65 ॥

વિત્રસ્તાં પરમોદ્વિગ્નાં વીક્ષમાણાં તતસ્તતઃ ।

ત્રાણં કિઞ્ચિદપશ્યન્તીં વેપમાનાં તપસ્વિનીમ્ ॥ 66 ॥

તામુવાચ દશગ્રીવસ્સીતાં પરમદુઃખિતામ્ ।

અવાક્ચિરાઃ પ્રપતિતો બહુમન્યસ્વ મામિતિ ॥ 67 ॥

યદિ ચેત્ત્વં તુ દર્પાન્માં નાભિનન્દસિ ગર્વિતે ।

દ્વૌ માસાવન્તરં સીતે પાસ્યામિ રુધિરં તવ ॥ 68 ॥

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય રાવણસ્ય દુરાત્મનઃ ।

ઉવાચ પરમક્રુદ્ધા સીતા વચનમુત્તમમ્ ॥ 69 ॥

રાક્ષસાધમ રામસ્ય ભાર્યામમિતતેજસઃ ।

ઇક્ષ્વાકુકુલનાથસ્ય સ્નુષાં દશરથસ્ય ચ ॥ 70 ॥

અવાચ્યં વદતો જિહ્વા કથં ન પતિતા તવ ।

કિઞ્ચિદ્વીર્યં તવાનાર્ય યો માં ભર્તુરસન્નિધૌ ॥ 71 ॥

અપહૃત્યાઽઽગતઃ પાપ તે નાદૃષ્ટો મહાત્મના ।

ન ત્વં રામસ્ય સદૃશો દાસ્યેઽપ્યસ્ય ન યુજ્યસે ॥ 72 ॥

યજ્ઞીય સ્સત્યવાદી ચ રણશ્લાઘી ચ રાઘવઃ ।

જાનક્યા પરુષં વાક્યમેવમુક્તો દશાનનઃ ॥ 73 ॥

જજ્વાલ સહસા કોપાચ્ચિતાસ્થ ઇવ પાવકઃ ।

વિવૃત્ય નયને ક્રૂરે મુષ્ટિમુદ્યમ્ય દક્ષિણમ્ ॥ 74 ॥

મૈથિલીં હન્તુમારબ્ધઃ સ્ત્રીભિર્હાહાકૃતં તદા ।

સ્ત્રીણાં મધ્યાત્સમુત્પત્ય તસ્ય ભાર્યા દુરાત્મનઃ ॥ 75 ॥

વરા મન્દોદરી નામ તયા સ પ્રતિષેધિતઃ ।

ઉક્તશ્ચ મધુરાં વાણીં તયા સ મદનાર્દિતઃ ॥ 76 ॥

સીતયા તવ કિં કાર્યં મહેન્દ્રસમવિક્રમઃ ।

દેવગન્ધર્વકન્યાભિર્યક્ષકન્યાભિરેવ ચ ॥ 77 ॥

સાર્ધં પ્રભો રમસ્વેહ સીતયા કિં કરિષ્યસિ ।

તતસ્તાભિસ્સમેતાભિર્નારીભિસ્સ મહાબલઃ ॥ 78 ॥

પ્રસાદ્ય સહસા નીતો ભવનં સ્વં નિશાચરઃ ।

યાતે તસ્મિન્ દશગ્રીવે રાક્ષસ્યો વિકૃતાનનાઃ ॥ 79 ॥

સીતાં નિર્ભર્ત્સયામાસુર્વાક્યૈઃ ક્રૂરૈસ્સુદારુણૈઃ ।

તૃણવદ્ભાષિતં તાસાં ગણયામાસ જાનકી ॥ 80 ॥

ગર્જિતં ચ તદા તાસાં સીતાં પ્રાપ્ય નિરર્થકમ્ ।

વૃથાગર્જિતનિશ્ચેષ્ટા રાક્ષસ્યઃ પિશિતાશનાઃ ॥ 81 ॥

રાવણાય શશંસુસ્તાઃ સીતાધ્યવસિતં મહત્ ।

તતસ્તાસ્સહિતાસ્સર્વા નિહતાશા નિરુદ્યમાઃ ॥ 82 ॥

પરિક્ષિપ્ય સમન્તાત્તાં નિદ્રાવશમુપાગતાઃ ।

તાસુ ચૈવ પ્રસુપ્તાસુ સીતા ભર્તૃહિતે રતા ॥ 83 ॥

વિલપ્ય કરુણં દીના પ્રશુશોચ સુદુઃખિતા ।

તાસાં મધ્યાત્સમુત્થાય ત્રિજટા વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 84 ॥

આત્માનં ખાદત ક્ષિપ્રં ન સીતા વિનશિષ્યતિ ।

જનકસ્યાત્મજા સાધ્વી સ્નુષા દશરથસ્ય ચ ॥ 85 ॥

સ્વપ્નો હ્યદ્ય મયા દૃષ્ટો દારુણો રોમહર્ષણઃ ।

રક્ષસાં ચ વિનાશાય ભર્તુરસ્યા જયાય ચ ॥ 86 ॥

અલમસ્માત્પરિત્રાતું રાઘવાદ્રાક્ષસીગણમ્ ।

અભિયાચામ વૈદેહીમેતદ્ધિ મમ રોચતે ॥ 87 ॥

યસ્યા હ્યેવંવિધસ્સ્વપ્નો દુઃખિતાયાઃ પ્રદૃશ્યતે ।

સા દુઃખૈર્વિવિધૈર્મુક્તા સુખમાપ્નોત્યનુત્તમમ્ ॥ 88 ॥

પ્રણિપાતપ્રસન્ના હિ મૈથિલી જનકાત્મજા ।

તતસ્સા હ્રીમતી બાલા ભર્તુર્વિજયહર્ષિતા ॥ 89 ॥

અવોચદ્યદિ તત્તથ્યં ભવેયં શરણં હિ વઃ ।

તાં ચાહં તાદૃશીં દૃષ્ટ્વા સીતાયા દારુણાં દશામ્ ।

ચિન્તયામાસ વિક્રાન્તો ન ચ મે નિર્વૃતં મનઃ ॥ 90 ॥

સમ્ભાષણાર્થં ચ મયા જાનક્યાશ્ચિન્તિતો વિધિઃ ॥ 91 ॥

ઇક્ષ્વાકૂણાં હિ વંશસ્તુ તતો મમ પુરસ્કૃતઃ ।

શ્રુત્વા તુ ગદિતાં વાચં રાજર્ષિગણપૂજિતામ્ ॥ 92 ॥

પ્રત્યભાષત માં દેવી બાષ્પૈઃ પિહિતલોચના ।

કસ્ત્વં કેન કથં ચેહ પ્રાપ્તો વાનરપુઙ્ગવઃ ॥ 93 ॥

કા ચ રામેણ તે પ્રીતિસ્તન્મે શંસિતુમર્હસિ ।

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા હ્યહમપ્યબ્રુવં વચઃ ॥ 94 ॥

દેવિ રામસ્ય ભર્તુસ્તે સહાયો ભીમવિક્રમઃ ।

સુગ્રીવો નામ વિક્રાન્તો વાનરેન્દ્રો મહાબલઃ ॥ 95 ॥

તસ્ય માં વિદ્ધિ ભૃત્યં ત્વં હનુમન્તમિહાગતમ્ ।

ભર્ત્રાહં પ્રેષિતસ્તુભ્યં રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા ॥ 96 ॥

ઇદં ચ પુરુષવ્યાઘ્રઃ શ્રીમાન્ દાશરથિઃ સ્વયમ્ ।

અઙ્ગુલીયમભિજ્ઞાનમદાત્તુભ્યં યશસ્વિનિ ॥ 97 ॥

તદિચ્છામિ ત્વયાઽઽજ્ઞપ્તં દેવિ કિં કરવાણ્યહમ્ ।

રામલક્ષ્મણયોઃ પાર્શ્વં નયામિ ત્વાં કિમુત્તરમ્ ॥ 98 ॥

એતચ્છ્રુત્વા વિદિત્વા ચ સીતા જનકનન્દિની ।

આહરાવણમુત્સાદ્ય રાઘવો માં નયત્વિતિ ॥ 99 ॥

પ્રણમ્ય શિરસા દેવીં મહમાર્યામનિન્દિતામ્ ।

રાઘવસ્ય મનોહ્લાદમભિજ્ઞાનમયાચિષમ્ ॥ 100 ॥

અથ મામબ્રવીત્સીતા ગૃહ્યતામયમુત્તમઃ ।

મણિર્યેન મહાબાહૂ રામસ્ત્વાં બહુમન્યતે ॥ 101 ॥

ઇત્યુક્ત્વા તુ વરારોહા મણિપ્રવરમદ્ભુતમ્ ।

પ્રાયચ્છત્પરમોદ્વિગ્ના વાચા માં સન્દિદેશહ ॥ 102 ॥

તતસ્તસ્યૈ પ્રણમ્યાહં રાજપુત્ર્યૈ સમાહિતઃ ।

પ્રદક્ષિણં પરિક્રામમિહાભ્યુદ્ગતમાનસઃ ॥ 103 ॥

ઉક્તોઽહં પુનરેવેદં નિશ્ચિત્ય મનસા તયા ।

હનુમન્મમ વૃત્તાન્તં વક્તુમર્હસિ રાઘવે ॥ 104 ॥

યથા શ્રુત્વૈવ ન ચિરાત્તાવુભૌ રામલક્ષ્મણૌ ।

સુગ્રીવસહિતૌ વીરાવુપેયાતાં તથા કુરુ ॥ 105 ॥

યદ્યન્યથા ભવેદેતદ્દ્વૌ માસૌ જીવિતં મમ ।

ન માં દ્રક્ષ્યતિ કાકુત્સ્થો મ્રિયે સાહમનાથવત્ ॥ 106 ॥

તચ્છ્રુત્વા કરુણં વાક્યં ક્રોધો મામભ્યવર્તત ।

ઉત્તરં ચ મયા દૃષ્ટં કાર્યશેષમનન્તરમ્ ॥ 107 ॥

તતોઽવર્ધત મે કાયસ્તદા પર્વતસન્નિભઃ ।

યુદ્ધકાઙ્ક્ષી વનં તચ્ચ વિનાશયિતુમારભે ॥ 108 ॥

તદ્ભગ્નં વનષણ્ડં તુ ભ્રાન્તત્રસ્તમૃગદ્વિજમ્ ।

પ્રતિબુદ્ધા નિરીક્ષન્તે રાક્ષસ્યો વિકૃતાનનાઃ ॥ 109 ॥

માં ચ દૃષ્ટ્વા વને તસ્મિન્ સમાગમ્ય તતસ્તતઃ ।

તા સ્સમભ્યાગતાઃ ક્ષિપ્રં રાવણાયાચચક્ષિરે ॥ 110 ॥

રાજસ્વનમિદં દુર્ગં તવ ભગ્નં દુરાત્મના ।

વાનરેણ હ્યવિજ્ઞાય તવ વીર્યં મહાબલ ॥ 111 ॥

દુર્બુદ્ધેસ્તસ્ય રાજેન્દ્ર તવ વિપ્રિયકારિણઃ ।

વધમાજ્ઞાપય ક્ષિપ્રં યથાસૌ વિલયં વ્રજેત્ ॥ 112 ॥

તચ્છ્રુત્વા રાક્ષસેન્દ્રેણ વિસૃષ્ટા ભૃશદુર્જયાઃ ।

રાક્ષસાઃ કિઙ્કરા નામ રાવણસ્ય મનોનુગાઃ ॥ 113 ॥

તેષામશીતિસાહસ્રં શૂલમુદ્ગરપાણિનામ્ ।

મયા તસ્મિન્વનોદ્દેશે પરિઘેણ નિષૂદિતમ્ ॥ 114 ॥

તેષાં તુ હતશેષા યે તે ગત્વા લઘુવિક્રમાઃ ।

નિહતં ચ મહત્સૈન્યં રાવણાયાચચક્ષિરે ॥ 115 ॥

તતો મે બુદ્ધિરુત્પન્ના ચૈત્યપ્રાસાદમાક્રમમ્ ।

તત્રસ્થાન્રાક્ષસાન્ હત્વા શતં સ્તમ્ભેન વૈ પુનઃ ॥ 116 ॥

લલામભૂતો લઙ્કાયાસ્સ વૈ વિધ્વંસિતો મયા ।

તતઃ પ્રહસ્તસ્ય સુતં જમ્બુમાલિનમાદિશત્ ॥ 117 ॥

રાક્ષસૈર્બહુભિસ્સાર્ધં ઘોરરૂપૈર્ભયાનકૈઃ ।

તં મહાબલસમ્પન્નં રાક્ષસં રણકોવિદમ્ ॥ 118 ॥

પરિઘેણાતિઘોરેણ સૂદયામિ સહાનુગમ્ ।

તચ્છ્રુત્વા રાક્ષસેન્દ્રસ્તુ મન્ત્રિપુત્ત્રાન્મહાબલાન્ ॥ 119 ॥

પદાતિબલસમ્પન્નાન્ પ્રેષયામાસ રાવણઃ ।

પરિઘેણૈવ તાન્ સર્વાન્નયામિ યમસાદનમ્ ॥ 120 ॥

મન્ત્રિપુત્ત્રાન્હતાન્ચ્છૃત્વા સમરેઽલઘુવિક્રમાન્ ।

પઞ્ચ સેનાગ્રગાચ્છ્રૂરાન્પ્રેષયામાસ રાવણઃ ॥ 121 ॥

તાનહં સહસૈન્યાન્વૈ સર્વાનેવાભ્યસૂદયમ્ ।

તતઃ પુનર્દશગ્રીવઃ પુત્રમક્ષં મહાબલમ્ ॥ 122 ॥

બહુભી રાક્ષસૈસ્સાર્ધં પ્રેષયામાસ રાવણઃ ।

તં તુ મન્દોદરીપુત્ત્રં કુમારં રણપણ્ડિતમ્ ॥ 123 ॥

સહસા ખં સમુત્ક્રાન્તં પાદયોશ્ચ ગૃહીતવાન્ ।

ચર્માસિનં શતગુણં ભ્રામયિત્વા વ્યપેષયમ્ ॥ 124 ॥

તમક્ષમાગતં ભગ્નં નિશમ્ય સ દશાનનઃ ।

તત ઇન્દ્રજિતં નામ દ્વિતીયં રાવણસ્સુતમ્ ॥ 125 ॥

વ્યાદિદેશ સુસઙ્કૃદ્ધો બલિનં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।

તચ્ચાપ્યહં બલં સર્વં તં ચ રાક્ષસપુઙ્ગવમ્ ॥ 126 ॥

નષ્ટૌજસં રણે કૃત્વા પરં હર્ષમુપાગમમ્ ।

મહતાપિ મહાબાહુઃ પ્રત્યયેન મહાબલઃ ॥ 127 ॥

પ્રેષિતો રાવણેનૈવ સહ વીરૈર્મદોત્કટૈઃ ।

સોઽવિષહ્યં હિ માં બુદ્ધ્વા સ્વં બલં ચાવમર્દિતમ્ ॥ 128 ॥

બ્રાહ્મણાસ્ત્રેણ સ તુ માં પ્રાબધ્નાચ્છાતિવેગિતઃ ।

રજ્જુભિશ્ચાભિબધ્નન્તિ તતો માં તત્ર રાક્ષસાઃ ॥ 129 ॥

રાવણસ્ય સમીપં ચ ગૃહીત્વા મામુપાનયન્ ।

દૃષ્ટ્વા સમ્ભાષિતશ્ચાહં રાવણેન દુરાત્મના ॥ 130 ॥

પૃષ્ટશ્ચ લઙ્કાગમનં રાક્ષસાનાં ચ તં વધમ્ ।

તત્સર્વં ચ મયા તત્ર સીતાર્થમિતિ જલ્પિતમ્ ॥ 131 ॥

અસ્યાહં દર્શનાકાઙ્ક્ષી પ્રાપ્તસ્ત્વદ્ભવનં વિભો ।

મારુતસ્યૌરસઃ પુત્રો વાનરો હનુમાનહમ્ ॥ 132 ॥

રામદૂતં ચ માં વિદ્ધિ સુગ્રીવસચિવં કપિમ્ ।

સોઽહં દૂત્યેન રામસ્ય ત્વત્સકાશમિહાગતઃ ॥ 133 ॥

સુગ્રીવશ્ચ મહાતેજાસ્સત્વાં કુશલમબ્રવીત્ ।

ધર્માર્થકામસહિતં હિતં પથ્યમુવાચ ચ ॥ 134 ॥

વસતો ઋશ્યમૂકે મે પર્વતે વિપુલદ્રુમે ।

રાઘવો રણવિક્રાન્તો મિત્ત્રત્વં સમુપાગતઃ ॥ 135 ॥

તેન મે કથિતં રાજ્ઞા ભાર્યા મે રક્ષસા હૃતા ।

તત્ર સાહાય્યમસ્માકં કાર્યં સર્વાત્મના ત્વયા ॥ 136 ॥

મયા ચ કથિતં તસ્મૈ વાલિનશ્ચ વધં પ્રતિ ।

તત્ર સાહાય્યહેતોર્મે સમયં કર્તુમર્હસિ ॥ 137 ॥

વાલિના હૃતરાજ્યેન સુગ્રીવેણ મહાપ્રભુઃ ।

ચક્રેઽગ્નિસાક્ષિકં સખ્યં રાઘવસ્સહ લક્ષ્મણઃ ॥ 138 ॥

તેન વાલિનમુત્પાટ્ય શરેણૈકેન સંયુગે ।

વાનરાણાં મહારાજઃ કૃતસ્સ પ્લવતાં પ્રભુઃ ॥ 139 ॥

તસ્ય સાહાય્યમસ્માભિઃ કાર્યં સર્વાત્મના ત્વિહ ।

તેન પ્રસ્થાપિતસ્તુભ્યં સમીપમિહ ધર્મતઃ ॥ 140 ॥

ક્ષિપ્રમાનીયતાં સીતા દીયતાં રાઘવાય ચ ।

યાવન્ન હરયો વીરા વિધમન્તિ બલં તવ ॥ 141 ॥

વાનરાણાં પ્રભાવો હિ ન કેન વિદિતઃ પુરા ।

દેવતાનાં સઙ્કાશં ચ યે ગચ્છન્તિ નિમન્ત્રિતાઃ ॥ 142 ॥

ઇતિ વાનરરાજસ્ત્વામાહેત્યભિહિતો મયા ।

મામૈક્ષત તતઃ ક્રુદ્ધશ્ચક્ષુષા પ્રદહન્નિવ ॥ 143 ॥

તેન વધ્યોઽહમાજ્ઞપ્તો રક્ષસા રૌદ્રકર્મણા ।

મત્પ્રભાવમવિજ્ઞાય રાવણેન દુરાત્મના ॥ 144 ॥

તતો વિભીષણો નામ તસ્ય ભ્રાતા મહામતિઃ ।

તેન રાક્ષસરાજોઽસૌ યાચિતો મમ કારણાત્ ॥ 145 ॥

નૈવં રાક્ષસશાર્દૂલ ત્યજ્યતામેષ નિશ્ચયઃ ।

રાજશાસ્ત્રવ્યપેતો હિ માર્ગઃ સંસેવ્યતે ત્વયા ॥ 146 ॥

દૂતવધ્યા ન દૃષ્ટા હિ રાજશાસ્ત્રેષુ રાક્ષસ ।

દૂતેન વેદિતવ્યં ચ યથાર્થં હિતવાદિના ॥ 147 ॥

સુમહત્યપરાધેઽપિ દૂતસ્યાતુલવિક્રમઃ ।

વિરૂપકરણં દૃષ્ટં ન વધોઽસ્તીતિ શાસ્ત્રતઃ ॥ 148 ॥

વિભીષણેનૈવમુક્તો રાવણસ્સન્દિદેશ તાન્ ।

રાક્ષસાનેતદેવાસ્ય લાઙ્ગૂલં દહ્યતામિતિ ॥ 149 ॥

તતસ્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મમ પુચ્છં સમન્તતઃ ।

વેષ્ટિતં શણવલ્કૈશ્ચ જીર્ણૈઃ કાર્પાસજૈઃ પટૈઃ ॥ 150 ॥

રાક્ષસાઃ સિદ્ધસન્નાહાસ્તતસ્તે ચણ્ડવિક્રમાઃ ।

તદાઽદહ્યન્ત મે પુચ્છં નિઘ્નન્તઃ કાષ્ઠમુષ્ટિભિઃ ॥ 151 ॥

બદ્ધસ્ય બહુભિઃ પાશૈર્યન્ત્રિતસ્ય ચ રાક્ષસૈઃ ।

તતસ્તે રાક્ષસાશ્શૂરા બદ્ધં મામગ્નિસંવૃતમ્ ॥ 152 ॥

અઘોષયન્રાજમાર્ગે નગરદ્વારમાગતાઃ ।

તતોઽહં સુમહદ્રૂપં સઙ્ક્ષિપ્ય પુનરાત્મનઃ ॥ 153 ॥

વિમોચયિત્વા તં બન્ધં પ્રકૃતિસ્થઃ સ્થિતઃ પુનઃ ।

આયસં પરિઘં ગૃહ્ય તાનિ રક્ષાંસ્યસૂદયમ્ ॥ 154 ॥

તતસ્તન્નગરદ્વારં વેગેનાપ્લુતવાનહમ્ ।

પુચ્છેન ચ પ્રદીપ્તેન તાં પુરીં સાટ્ટગોપુરામ્ ॥ 155 ॥

દહામ્યહમસમ્ભ્રાન્તો યુગાન્તાગ્નિરિવ પ્રજાઃ ।

વિનષ્ટા જાનકી વ્યક્તં ન હ્યદગ્ધઃ પ્રદૃશ્યતે ॥ 156 ॥

લઙ્કાયાં કશ્ચિદુદ્ધેશઃ સર્વા ભસ્મીકૃતા પુરી ।

દહતા ચ મયા લઙ્કાં દગ્ધા સીતા ન સંશયઃ ॥ 157 ॥

રામસ્ય હિ મહત્કાર્યં મયેદં વિતથીકૃતમ્ ।

ઇતિ શોકસમાવિષ્ટશ્ચિન્તામહમુપાગતઃ ॥ 158 ॥

અથાહં વાચમશ્રૌષં ચારણાનાં શુભાક્ષરામ્ ।

જાનકી ન ચ દગ્ધેતિ વિસ્મયોદન્તભાષિણામ્ ॥ 159 ॥

તતો મે બુદ્ધિરુત્પન્ના શ્રુત્વા તામદ્ભુતાં ગિરમ્ ।

અદગ્ધા જાનકીત્યેવં નિમિત્તૈશ્ચોપલક્ષિતા ॥ 160 ॥

દીપ્યમાને તુ લાઙ્ગૂલે ન માં દહતિ પાવકઃ ।

હૃદયં ચ પ્રહૃષ્ટં મે વાતાસ્સુરભિગન્ધિનઃ ॥ 161 ॥

તૈર્નિમિત્તૈશ્ચ દૃષ્ટાથૈઃ કારણૈશ્ચ મહાગુણૈઃ ।

ઋષિવાક્યૈશ્ચ સિદ્ધાર્થૈરભવં હૃષ્ટમાનસઃ ॥ 162 ॥

પુનર્દૃષ્ટ્વા ચ વૈદેહીં વિસૃષ્ટશ્ચ તયા પુનઃ ।

તતઃ પર્વતમાસાદ્ય તત્રારિષ્ટમહં પુનઃ ॥ 163 ॥

પ્રતિપ્લવનમારેભે યુષ્મદ્ધર્શનકાઙ્ક્ષયા ।

તતઃ પવનચન્દ્રાર્કસિદ્ધગન્ધર્વસેવિતમ્ ॥ 164 ॥

પન્થાનમહમાક્રમ્ય ભવતો દૃષ્ટવાનિહ ।

રાઘવસ્ય પ્રભાવેણ ભવતાં ચૈવ તેજસા ॥ 165 ॥

સુગ્રીવસ્ય ચ કાર્યાર્થં મયા સર્વમનુષ્ઠિતમ્ ।

એતત્સર્વં મયા તત્ર યથાવદુપપાદિતમ્ ॥ 166 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે અષ્ટપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha aṣṭapañcāśassargaḥ |

tatastasya gireḥ śṛṅge mahendrasya mahābalāḥ |

hanumatpramukhāḥ prītiṃ harayo jagmuruttamām || 1 ||

taṃ tataḥ prītisaṃhṛṣṭaḥ prītimantaṃ mahākapim |

jāmbavānkāryavṛttāntamapṛcchadanilātmajam || 2 ||

kathaṃ dṛṣṭā tvayā devī kathaṃ vā tatra vartate |

tasyāṃ vā sa kathaṃvṛttaḥ krūrakarmā daśānanaḥ || 3 ||

tattvatassarvametannaḥ prabrūhi tvaṃ mahākape |

śrutārthāścintayiṣyāmo bhūyaḥ kāryaviniścayam || 4 ||

yaścārthastattra vaktavyo gatairasmābhirātmavān |

rakṣitavyaṃ ca yattatra tadbhavānvyākarotu naḥ || 5 ||

sa niyuktastatastena samprahṛṣṭatanūruhaḥ |

praṇamya śirasā devyai sītāyai pratyabhāṣata || 6 ||

pratyakṣameva bhavatāṃ mahendrāgrātkhāmāplutaḥ |

udadherdakṣiṇaṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇa ssamāhitaḥ || 7 ||

gacchataśca hi me ghoraṃ vighnarūpamivābhavat |

kāñcanaṃ śikharaṃ divyaṃ paśyāmi sumanoharam || 8 ||

sthitaṃ pandhānamāvṛtya mene vighnaṃ ca taṃ nagam |

upasaṅgamya taṃ divyaṃ kāñcanaṃ nagasattamam || 9 ||

kṛtā me manasā buddhirbhettavyo'yaṃ mayeti ca |

prahataṃ ca mayā tasya lāṅgūlena mahāgireḥ || 10 ||

śikharaṃ sūryasaṅkāśaṃ vyaśīryata sahasradhā |

vyavasāyaṃ ca taṃ buddhvā sa hovāca mahāgiriḥ || 11 ||

puttreti madhurāṃ vāṇīṃ manaḥ prahlādayanniva |

pitṛvyaṃ cāpi māṃ viddhi sakhāyaṃ mātariśvanaḥ || 12 ||

mainākamiti vikhyātaṃ nivasantaṃ mahodadhau |

pakṣavantaḥ purā puttra babhūvuḥ parvatottamāḥ || 13 ||

chandataḥ pṛthivīṃ cerurbādhamānāḥ samantataḥ |

śrutvā nagānāṃ caritaṃ mahendraḥ pākaśāsanaḥ || 14 ||

ciccheda bhagavān pakṣānvajreṇaiṣāṃ sahasraśaḥ |

ahaṃ tu mokṣitastasmāttava pitrā mahātmanā || 15 ||

mārutena tadā vatsa prakṣipto'smi mahārṇave |

rāmasya ca mayā sāhye vartitavyamarindama || 16 ||

rāmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mahendrasamavikramaḥ |

etacchrutvā vacastasya mainākasya mahātmanaḥ || 17 ||

kāryamāvedya tu girerudyataṃ ca mano mama |

tena cāhamanujñāto mainākena mahātmanā || 18 ||

sa cāpyantarhitaḥ śailo mānuṣeṇa vapuṣmatā |

śarīreṇa mahāśailaḥ śailena ca mahodadhau || 19 ||

uttamaṃ javamāsthāya śeṣaṃ panthānamāsthitaḥ |

tato'haṃ suciraṃ kālaṃ vegenābhyāgamaṃ pathi || 20 ||

tataḥ paśyāmyahaṃ devīṃ surasāṃ nāgamātaram |

samudramadhye sā devī vacanaṃ māmabhāṣata || 21 ||

mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamamarairharisattama |

atastvāṃ bhakṣayiṣyāmi vihitastvaṃ cirasya me || 22 ||

evamukta ssurasayā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ |

vivarṇavadano bhūtvā vākyaṃ cedamudīrayam || 23 ||

rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam |

lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca parantapaḥ || 24 ||

tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā |

tasyā ssaṅkāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt || 25 ||

kartumarhasi rāmasya sāhāyyaṃ viṣaye satī |

athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam || 26 ||

āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te |

evamuktā mayā sā tu surasā kāmarūpiṇī || 27 ||

abravīnnātivarteta kaścideṣa varo mama |

evamuktassurasayā daśayojanamāyataḥ || 28 ||

tatorthaguṇavistāro babhūvāhaṃ kṣaṇena tu |

matpramāṇānurūpaṃ ca vyāditaṃ ca mukhaṃ tayā || 29 ||

taddṛṣṭvā vyāditaṃ cāsyaṃ hrasvaṃ hyakaravaṃ vapuḥ |

tasminmuhūrte ca punarbabhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ || 30 ||

abhipatyāśu tadvaktraṃ nirgato'haṃ tataḥ kṣaṇāt |

abravītsurasā devī svena rūpeṇa māṃ punaḥ || 31 ||

arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |

samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā || 32 ||

sukhī bhava mahābāho prītā'smi tava vānara |

tato'haṃ sādhu sādhviti sarvabhūtaiḥ praśaṃsitaḥ || 33 ||

tato'ntarikṣaṃ vipulaṃ pluto'haṃ garuḍo yathā |

chāyā me nigṛhītā ca na ca paśyāmi kiñcana || 34 ||

so'haṃ vihatavegastu diśo daśa vilokayan |

na kiñcittatra paśyāmi yena me'pahṛtā gatiḥ || 35 ||

tato me buddhirutpannā kinnāma gagane mama |

īdṛśo vighna utpanno rūpaṃ yatra na dṛśyate || 36 ||

adhobhāgena me dṛṣṭi śśocatā pātitā mayā |

tato'drākṣamahaṃ bhīmāṃ rākṣasīṃ salileśayām || 37 ||

prahasya ca mahānādamukto'haṃ bhīmayā tayā |

avasthitamasambhrāntamidaṃ vākyamaśobhanam || 38 ||

kvāsi gantā mahākāya kṣudhitāyā mamepsitaḥ |

bhakṣaḥ prīṇaya me dehaṃ ciramāhāravarjitam || 39 ||

bāḍhamityeva tāṃ vāṇīṃ pratyagṛhṇāmahaṃ tataḥ |

asyapramāṇādadhikaṃ tasyāḥ kāyamapūrayam || 40 ||

tasyāścāsyaṃ mahadbhīmaṃ vardhate mama bhakṣaṇe |

na ca māṃ sādhu bubudhe mama vā vikṛtaṃ kṛtam || 41 ||

tato'haṃ vipulaṃ rūpaṃ saṅkṣipya nimiṣāntarāt |

tasyā hṛdayamādāya prapatāmi nabhaḥsthalam || 42 ||

sā visṛṣṭabhujā bhīmā papāta lavaṇāmbhasi |

mayā parvatasaṅkāśā nikṛttahṛdayā satī || 43 ||

śṛṇomi khagatānāṃ ca siddhānāṃ cāraṇaissaha |

rākṣasī siṃhikā bhīmā kṣipraṃ hanumatā hatā || 44 ||

tāṃ hatvā punarevāhaṃ kṛtyamātyayikaṃ smaran |

gatvā cāha mahadhvānaṃ paśyāmi nagamaṇḍitam || 45 ||

dakṣiṇaṃ tīramudadherlaṅkā yatra ca sā purī |

astaṃ dinakare yāte rakṣasāṃ nilayaṃ puram || 46 ||

praviṣṭo'hamavijñāto rakṣobhirbhīmavikramaiḥ |

tatra praviśataścāpi kalpāntaghanasannibhā || 47 ||

aṭṭahāsaṃ vimuñcantī nārī kāpyutthitā puraḥ |

jighāṃsantīṃ tatastāṃ tu jvaladagniśiroruhām || 48 ||

savyamuṣṭiprahāreṇa parājitya subhairavām |

pradoṣakāle praviśaṃ bhītayā'haṃ tayoditaḥ || 49 ||

ahaṃ laṅkāpurī vīra nirjitā vikrameṇa te |

yasmāttasmādvijetāsi sarvarakṣāṃsyaśeṣataḥ || 50 ||

tatrāhaṃ sarvarātraṃ tu vicinvan janakātmajām |

rāvaṇāntaḥpuragato na cāpaśyaṃ sumadhyamām || 51 ||

tata ssītāmapaśyaṃstu rāvaṇasya niveśane |

śokasāgaramāsādya na pāramupalakṣaye || 52 ||

śocatā ca mayā dṛṣṭaṃ prākāreṇa samāvṛtam |

kāñcanena vikṛṣṭena gṛhopavanamuttamam || 53 ||

sa prākāramavaplutya paśyāmi bahupādapam |

aśokavanikāmadhye śiṃśupāpādapo mahān || 54 ||

tamāruhya ca paśyāmi kāñcanaṃ kadalīvanam |

adūre śiṃśupāvṛkṣātpaśyāmi varavarṇinīm || 55 ||

śyāmāṃ kamalapatrākṣīmupavāsakṛśānanām |

tadekavāsassaṃvītāṃ rajodhvastaśiroruhām || 56 ||

śokasantāpadīnāṅgīṃ sītāṃ bhartṛhite sthitām |

rākṣasībhirvirūpābhiḥ krūrābhirabhisaṃvṛtām || 57 ||

māṃsaśoṇitabhakṣābhirvyāghrībhirhariṇīmiva |

sā mayā rākṣasīmadhye tarjyamānā muhurmuhuḥ || 58 ||

ekaveṇīdharā dīnā bhartṛcintāparāyaṇā |

bhūmiśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame || 59 ||

rāvaṇādvinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā |

kathañcinmṛgaśābākṣī tūrṇamāsāditā mayā || 60 ||

tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ nārīṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm |

tatraiva śiṃśupāvṛkṣe paśyannahamavasthitaḥ || 61 ||

tato halahalāśabdaṃ kāñcīnūpuramiśritam |

śṛṇomyadhikagambhīraṃ rāvaṇasya niveśane || 62 ||

tato'haṃ paramodvignaḥ svaṃ rūpaṃ pratyasaṃharam |

ahaṃ tu śiṃśupāvṛkṣe pakṣīva gahane sthitaḥ || 63 ||

tato rāvaṇadārāśca rāvaṇaśca mahābalaḥ |

taṃ deśaṃ samanuprāptā yatra sītā'bhavat sthitā || 64 ||

taṃ dṛṣṭvātha varārohā sītā rakṣogaṇeśvaram |

saṅkucyorūstanau pīnau bāhubhyāṃ parirabhya ca || 65 ||

vitrastāṃ paramodvignāṃ vīkṣamāṇāṃ tatastataḥ |

trāṇaṃ kiñcidapaśyantīṃ vepamānāṃ tapasvinīm || 66 ||

tāmuvāca daśagrīvassītāṃ paramaduḥkhitām |

avākcirāḥ prapatito bahumanyasva māmiti || 67 ||

yadi cettvaṃ tu darpānmāṃ nābhinandasi garvite |

dvau māsāvantaraṃ sīte pāsyāmi rudhiraṃ tava || 68 ||

etacchrutvā vacastasya rāvaṇasya durātmanaḥ |

uvāca paramakruddhā sītā vacanamuttamam || 69 ||

rākṣasādhama rāmasya bhāryāmamitatejasaḥ |

ikṣvākukulanāthasya snuṣāṃ daśarathasya ca || 70 ||

avācyaṃ vadato jihvā kathaṃ na patitā tava |

kiñcidvīryaṃ tavānārya yo māṃ bharturasannidhau || 71 ||

apahṛtyā''gataḥ pāpa te nādṛṣṭo mahātmanā |

na tvaṃ rāmasya sadṛśo dāsye'pyasya na yujyase || 72 ||

yajñīya ssatyavādī ca raṇaślāghī ca rāghavaḥ |

jānakyā paruṣaṃ vākyamevamukto daśānanaḥ || 73 ||

jajvāla sahasā kopāccitāstha iva pāvakaḥ |

vivṛtya nayane krūre muṣṭimudyamya dakṣiṇam || 74 ||

maithilīṃ hantumārabdhaḥ strībhirhāhākṛtaṃ tadā |

strīṇāṃ madhyātsamutpatya tasya bhāryā durātmanaḥ || 75 ||

varā mandodarī nāma tayā sa pratiṣedhitaḥ |

uktaśca madhurāṃ vāṇīṃ tayā sa madanārditaḥ || 76 ||

sītayā tava kiṃ kāryaṃ mahendrasamavikramaḥ |

devagandharvakanyābhiryakṣakanyābhireva ca || 77 ||

sārdhaṃ prabho ramasveha sītayā kiṃ kariṣyasi |

tatastābhissametābhirnārībhissa mahābalaḥ || 78 ||

prasādya sahasā nīto bhavanaṃ svaṃ niśācaraḥ |

yāte tasmin daśagrīve rākṣasyo vikṛtānanāḥ || 79 ||

sītāṃ nirbhartsayāmāsurvākyaiḥ krūraissudāruṇaiḥ |

tṛṇavadbhāṣitaṃ tāsāṃ gaṇayāmāsa jānakī || 80 ||

garjitaṃ ca tadā tāsāṃ sītāṃ prāpya nirarthakam |

vṛthāgarjitaniśceṣṭā rākṣasyaḥ piśitāśanāḥ || 81 ||

rāvaṇāya śaśaṃsustāḥ sītādhyavasitaṃ mahat |

tatastāssahitāssarvā nihatāśā nirudyamāḥ || 82 ||

parikṣipya samantāttāṃ nidrāvaśamupāgatāḥ |

tāsu caiva prasuptāsu sītā bhartṛhite ratā || 83 ||

vilapya karuṇaṃ dīnā praśuśoca suduḥkhitā |

tāsāṃ madhyātsamutthāya trijaṭā vākyamabravīt || 84 ||

ātmānaṃ khādata kṣipraṃ na sītā vinaśiṣyati |

janakasyātmajā sādhvī snuṣā daśarathasya ca || 85 ||

svapno hyadya mayā dṛṣṭo dāruṇo romaharṣaṇaḥ |

rakṣasāṃ ca vināśāya bharturasyā jayāya ca || 86 ||

alamasmātparitrātuṃ rāghavādrākṣasīgaṇam |

abhiyācāma vaidehīmetaddhi mama rocate || 87 ||

yasyā hyevaṃvidhassvapno duḥkhitāyāḥ pradṛśyate |

sā duḥkhairvividhairmuktā sukhamāpnotyanuttamam || 88 ||

praṇipātaprasannā hi maithilī janakātmajā |

tatassā hrīmatī bālā bharturvijayaharṣitā || 89 ||

avocadyadi tattathyaṃ bhaveyaṃ śaraṇaṃ hi vaḥ |

tāṃ cāhaṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā sītāyā dāruṇāṃ daśām |

cintayāmāsa vikrānto na ca me nirvṛtaṃ manaḥ || 90 ||

sambhāṣaṇārthaṃ ca mayā jānakyāścintito vidhiḥ || 91 ||

ikṣvākūṇāṃ hi vaṃśastu tato mama puraskṛtaḥ |

śrutvā tu gaditāṃ vācaṃ rājarṣigaṇapūjitām || 92 ||

pratyabhāṣata māṃ devī bāṣpaiḥ pihitalocanā |

kastvaṃ kena kathaṃ ceha prāpto vānarapuṅgavaḥ || 93 ||

kā ca rāmeṇa te prītistanme śaṃsitumarhasi |

tasyāstadvacanaṃ śrutvā hyahamapyabruvaṃ vacaḥ || 94 ||

devi rāmasya bhartuste sahāyo bhīmavikramaḥ |

sugrīvo nāma vikrānto vānarendro mahābalaḥ || 95 ||

tasya māṃ viddhi bhṛtyaṃ tvaṃ hanumantamihāgatam |

bhartrāhaṃ preṣitastubhyaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 96 ||

idaṃ ca puruṣavyāghraḥ śrīmān dāśarathiḥ svayam |

aṅgulīyamabhijñānamadāttubhyaṃ yaśasvini || 97 ||

tadicchāmi tvayā''jñaptaṃ devi kiṃ karavāṇyaham |

rāmalakṣmaṇayoḥ pārśvaṃ nayāmi tvāṃ kimuttaram || 98 ||

etacchrutvā viditvā ca sītā janakanandinī |

āharāvaṇamutsādya rāghavo māṃ nayatviti || 99 ||

praṇamya śirasā devīṃ mahamāryāmaninditām |

rāghavasya manohlādamabhijñānamayāciṣam || 100 ||

atha māmabravītsītā gṛhyatāmayamuttamaḥ |

maṇiryena mahābāhū rāmastvāṃ bahumanyate || 101 ||

ityuktvā tu varārohā maṇipravaramadbhutam |

prāyacchatparamodvignā vācā māṃ sandideśaha || 102 ||

tatastasyai praṇamyāhaṃ rājaputryai samāhitaḥ |

pradakṣiṇaṃ parikrāmamihābhyudgatamānasaḥ || 103 ||

ukto'haṃ punarevedaṃ niścitya manasā tayā |

hanumanmama vṛttāntaṃ vaktumarhasi rāghave || 104 ||

yathā śrutvaiva na cirāttāvubhau rāmalakṣmaṇau |

sugrīvasahitau vīrāvupeyātāṃ tathā kuru || 105 ||

yadyanyathā bhavedetaddvau māsau jīvitaṃ mama |

na māṃ drakṣyati kākutstho mriye sāhamanāthavat || 106 ||

tacchrutvā karuṇaṃ vākyaṃ krodho māmabhyavartata |

uttaraṃ ca mayā dṛṣṭaṃ kāryaśeṣamanantaram || 107 ||

tato'vardhata me kāyastadā parvatasannibhaḥ |

yuddhakāṅkṣī vanaṃ tacca vināśayitumārabhe || 108 ||

tadbhagnaṃ vanaṣaṇḍaṃ tu bhrāntatrastamṛgadvijam |

pratibuddhā nirīkṣante rākṣasyo vikṛtānanāḥ || 109 ||

māṃ ca dṛṣṭvā vane tasmin samāgamya tatastataḥ |

tā ssamabhyāgatāḥ kṣipraṃ rāvaṇāyācacakṣire || 110 ||

rājasvanamidaṃ durgaṃ tava bhagnaṃ durātmanā |

vānareṇa hyavijñāya tava vīryaṃ mahābala || 111 ||

durbuddhestasya rājendra tava vipriyakāriṇaḥ |

vadhamājñāpaya kṣipraṃ yathāsau vilayaṃ vrajet || 112 ||

tacchrutvā rākṣasendreṇa visṛṣṭā bhṛśadurjayāḥ |

rākṣasāḥ kiṅkarā nāma rāvaṇasya manonugāḥ || 113 ||

teṣāmaśītisāhasraṃ śūlamudgarapāṇinām |

mayā tasminvanoddeśe parigheṇa niṣūditam || 114 ||

teṣāṃ tu hataśeṣā ye te gatvā laghuvikramāḥ |

nihataṃ ca mahatsainyaṃ rāvaṇāyācacakṣire || 115 ||

tato me buddhirutpannā caityaprāsādamākramam |

tatrasthānrākṣasān hatvā śataṃ stambhena vai punaḥ || 116 ||

lalāmabhūto laṅkāyāssa vai vidhvaṃsito mayā |

tataḥ prahastasya sutaṃ jambumālinamādiśat || 117 ||

rākṣasairbahubhissārdhaṃ ghorarūpairbhayānakaiḥ |

taṃ mahābalasampannaṃ rākṣasaṃ raṇakovidam || 118 ||

parigheṇātighoreṇa sūdayāmi sahānugam |

tacchrutvā rākṣasendrastu mantriputtrānmahābalān || 119 ||

padātibalasampannān preṣayāmāsa rāvaṇaḥ |

parigheṇaiva tān sarvānnayāmi yamasādanam || 120 ||

mantriputtrānhatāncchṛtvā samare'laghuvikramān |

pañca senāgragācchrūrānpreṣayāmāsa rāvaṇaḥ || 121 ||

tānahaṃ sahasainyānvai sarvānevābhyasūdayam |

tataḥ punardaśagrīvaḥ putramakṣaṃ mahābalam || 122 ||

bahubhī rākṣasaissārdhaṃ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ |

taṃ tu mandodarīputtraṃ kumāraṃ raṇapaṇḍitam || 123 ||

sahasā khaṃ samutkrāntaṃ pādayośca gṛhītavān |

carmāsinaṃ śataguṇaṃ bhrāmayitvā vyapeṣayam || 124 ||

tamakṣamāgataṃ bhagnaṃ niśamya sa daśānanaḥ |

tata indrajitaṃ nāma dvitīyaṃ rāvaṇassutam || 125 ||

vyādideśa susaṅkṛddho balinaṃ yuddhadurmadam |

taccāpyahaṃ balaṃ sarvaṃ taṃ ca rākṣasapuṅgavam || 126 ||

naṣṭaujasaṃ raṇe kṛtvā paraṃ harṣamupāgamam |

mahatāpi mahābāhuḥ pratyayena mahābalaḥ || 127 ||

preṣito rāvaṇenaiva saha vīrairmadotkaṭaiḥ |

so'viṣahyaṃ hi māṃ buddhvā svaṃ balaṃ cāvamarditam || 128 ||

brāhmaṇāstreṇa sa tu māṃ prābadhnācchātivegitaḥ |

rajjubhiścābhibadhnanti tato māṃ tatra rākṣasāḥ || 129 ||

rāvaṇasya samīpaṃ ca gṛhītvā māmupānayan |

dṛṣṭvā sambhāṣitaścāhaṃ rāvaṇena durātmanā || 130 ||

pṛṣṭaśca laṅkāgamanaṃ rākṣasānāṃ ca taṃ vadham |

tatsarvaṃ ca mayā tatra sītārthamiti jalpitam || 131 ||

asyāhaṃ darśanākāṅkṣī prāptastvadbhavanaṃ vibho |

mārutasyaurasaḥ putro vānaro hanumānaham || 132 ||

rāmadūtaṃ ca māṃ viddhi sugrīvasacivaṃ kapim |

so'haṃ dūtyena rāmasya tvatsakāśamihāgataḥ || 133 ||

sugrīvaśca mahātejāssatvāṃ kuśalamabravīt |

dharmārthakāmasahitaṃ hitaṃ pathyamuvāca ca || 134 ||

vasato ṛśyamūke me parvate vipuladrume |

rāghavo raṇavikrānto mittratvaṃ samupāgataḥ || 135 ||

tena me kathitaṃ rājñā bhāryā me rakṣasā hṛtā |

tatra sāhāyyamasmākaṃ kāryaṃ sarvātmanā tvayā || 136 ||

mayā ca kathitaṃ tasmai vālinaśca vadhaṃ prati |

tatra sāhāyyahetorme samayaṃ kartumarhasi || 137 ||

vālinā hṛtarājyena sugrīveṇa mahāprabhuḥ |

cakre'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ rāghavassaha lakṣmaṇaḥ || 138 ||

tena vālinamutpāṭya śareṇaikena saṃyuge |

vānarāṇāṃ mahārājaḥ kṛtassa plavatāṃ prabhuḥ || 139 ||

tasya sāhāyyamasmābhiḥ kāryaṃ sarvātmanā tviha |

tena prasthāpitastubhyaṃ samīpamiha dharmataḥ || 140 ||

kṣipramānīyatāṃ sītā dīyatāṃ rāghavāya ca |

yāvanna harayo vīrā vidhamanti balaṃ tava || 141 ||

vānarāṇāṃ prabhāvo hi na kena viditaḥ purā |

devatānāṃ saṅkāśaṃ ca ye gacchanti nimantritāḥ || 142 ||

iti vānararājastvāmāhetyabhihito mayā |

māmaikṣata tataḥ kruddhaścakṣuṣā pradahanniva || 143 ||

tena vadhyo'hamājñapto rakṣasā raudrakarmaṇā |

matprabhāvamavijñāya rāvaṇena durātmanā || 144 ||

tato vibhīṣaṇo nāma tasya bhrātā mahāmatiḥ |

tena rākṣasarājo'sau yācito mama kāraṇāt || 145 ||

naivaṃ rākṣasaśārdūla tyajyatāmeṣa niścayaḥ |

rājaśāstravyapeto hi mārgaḥ saṃsevyate tvayā || 146 ||

dūtavadhyā na dṛṣṭā hi rājaśāstreṣu rākṣasa |

dūtena veditavyaṃ ca yathārthaṃ hitavādinā || 147 ||

sumahatyaparādhe'pi dūtasyātulavikramaḥ |

virūpakaraṇaṃ dṛṣṭaṃ na vadho'stīti śāstrataḥ || 148 ||

vibhīṣaṇenaivamukto rāvaṇassandideśa tān |

rākṣasānetadevāsya lāṅgūlaṃ dahyatāmiti || 149 ||

tatastasya vacaḥ śrutvā mama pucchaṃ samantataḥ |

veṣṭitaṃ śaṇavalkaiśca jīrṇaiḥ kārpāsajaiḥ paṭaiḥ || 150 ||

rākṣasāḥ siddhasannāhāstataste caṇḍavikramāḥ |

tadā'dahyanta me pucchaṃ nighnantaḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ || 151 ||

baddhasya bahubhiḥ pāśairyantritasya ca rākṣasaiḥ |

tataste rākṣasāśśūrā baddhaṃ māmagnisaṃvṛtam || 152 ||

aghoṣayanrājamārge nagaradvāramāgatāḥ |

tato'haṃ sumahadrūpaṃ saṅkṣipya punarātmanaḥ || 153 ||

vimocayitvā taṃ bandhaṃ prakṛtisthaḥ sthitaḥ punaḥ |

āyasaṃ parighaṃ gṛhya tāni rakṣāṃsyasūdayam || 154 ||

tatastannagaradvāraṃ vegenāplutavānaham |

pucchena ca pradīptena tāṃ purīṃ sāṭṭagopurām || 155 ||

dahāmyahamasambhrānto yugāntāgniriva prajāḥ |

vinaṣṭā jānakī vyaktaṃ na hyadagdhaḥ pradṛśyate || 156 ||

laṅkāyāṃ kaściduddheśaḥ sarvā bhasmīkṛtā purī |

dahatā ca mayā laṅkāṃ dagdhā sītā na saṃśayaḥ || 157 ||

rāmasya hi mahatkāryaṃ mayedaṃ vitathīkṛtam |

iti śokasamāviṣṭaścintāmahamupāgataḥ || 158 ||

athāhaṃ vācamaśrauṣaṃ cāraṇānāṃ śubhākṣarām |

jānakī na ca dagdheti vismayodantabhāṣiṇām || 159 ||

tato me buddhirutpannā śrutvā tāmadbhutāṃ giram |

adagdhā jānakītyevaṃ nimittaiścopalakṣitā || 160 ||

dīpyamāne tu lāṅgūle na māṃ dahati pāvakaḥ |

hṛdayaṃ ca prahṛṣṭaṃ me vātāssurabhigandhinaḥ || 161 ||

tairnimittaiśca dṛṣṭāthaiḥ kāraṇaiśca mahāguṇaiḥ |

ṛṣivākyaiśca siddhārthairabhavaṃ hṛṣṭamānasaḥ || 162 ||

punardṛṣṭvā ca vaidehīṃ visṛṣṭaśca tayā punaḥ |

tataḥ parvatamāsādya tatrāriṣṭamahaṃ punaḥ || 163 ||

pratiplavanamārebhe yuṣmaddharśanakāṅkṣayā |

tataḥ pavanacandrārkasiddhagandharvasevitam || 164 ||

panthānamahamākramya bhavato dṛṣṭavāniha |

rāghavasya prabhāveṇa bhavatāṃ caiva tejasā || 165 ||

sugrīvasya ca kāryārthaṃ mayā sarvamanuṣṭhitam |

etatsarvaṃ mayā tatra yathāvadupapāditam || 166 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe aṣṭapañcāśassargaḥ ||