5.54 Sundarakanda - Chatuhpanchasha Sargah

ॐ

5.54 સુન્દરકાણ્ડ - ચતુઃપઞ્ચાશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।

અથ ચતુઃપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।

વીક્ષમાણસ્તતો લઙ્કાં કપિઃ કૃતમનોરથઃ ॥ 1 ॥

વર્ધમાનસમુત્સાહઃ કાર્યશેષમચિન્તયત્ ।

કિન્નુ ખલ્વવશિષ્ટં મે કર્તવ્યમિહ સામ્પ્રતમ્ ॥ 2 ॥

યદેષાં રક્ષસાં ભૂયઃ સન્તાપજનનં ભવેત્ ।

વનં તાવત્પ્રમથિતં પ્રકૃષ્ટા રાક્ષસા હતાઃ ॥ 3 ॥

બલૈકદેશઃ ક્ષપિતશ્શેષં દુર્ગવિનાશનમ્ ।

દુર્ગે વિનાશિતે કર્મ ભવેત્સુખપરિશ્રમમ્ ।

અલ્પયત્નેન કાર્યેઽસ્મિન્ મમ સ્યાત્સફલશ્શ્રમઃ ॥ 4 ॥

યો હ્યયં મમ લાઙ્ગૂલે દીપ્યતે હવ્યવાહનઃ ।

અસ્ય સન્તર્પણં ન્યાય્યં કર્તુમેભિર્ગૃહોત્તમૈઃ ॥ 5 ॥

તતઃ પ્રદીપ્તલાઙ્ગૂલસ્સવિદ્યુદિવ તોયદઃ ।

ભવનાગ્રેષુ લઙ્કાયા વિચચાર મહાકપિઃ ॥ 6 ॥

ગૃહાદ્ગૃહં રાક્ષસાનામુદ્યાનાનિ ચ વાનરઃ ।

વીક્ષમાણો હ્યસન્ત્રસ્તઃ પ્રાસાદાંશ્ચ ચચાર સઃ ॥ 7 ॥

અવપ્લુત્ય મહાવેગઃ પ્રહસ્તસ્ય નિવેશનમ્ ।

અગ્નિં તત્ર સ નિક્ષિપ્ય શ્વસનેન સમો બલી ॥ 8 ॥

તતોઽન્યત્પુપ્લુવે વેશ્મ મહાપાર્શ્વસ્ય વીર્યવાન્ ।

મુમોચ હનુમાનગ્નિં કાલાનલશિખોપમમ્ ॥ 9 ॥

વજ્રદંષ્ટ્રસ્ય ચ તદા પુપ્લુવે સ મહાકપિઃ ।

શુકસ્ય ચ મહાતેજાસ્સારણસ્ય ચ ધીમતઃ ॥ 10 ॥

તથા ચેન્દ્રજિતો વેશ્મ દદાહ હરિયૂથપઃ ।

જમ્બુમાલે સ્સુમાલેશ્ચ દદાહ ભવનં તતઃ ॥ 11 ॥

રશ્મિકેતોશ્ચ ભવનં સૂર્યશત્રોસ્તથૈવ ચ ।

હ્રસ્વકર્ણસ્ય દંષ્ટ્રસ્ય રોમશસ્ય ચ રક્ષસઃ ॥ 12 ॥

યુદ્ધોન્મત્તસ્ય મત્તસ્ય ધ્વજગ્રીવસ્ય રક્ષસઃ ।

વિદ્યુજ્જિહ્વસ્ય ઘોરસ્ય તથા હસ્તિમુખસ્ય ચ ॥ 13 ॥

કરાલસ્ય પિશાચસ્ય શોણિતાક્ષસ્ય ચૈવ હિ ।

કુમ્ભકર્ણસ્ય ભવનં મકરાક્ષસ્ય ચૈવ હિ ॥ 14 ॥

યજ્ઞશત્રોશ્ચ ભવનં બ્રહ્મશત્રોસ્તથૈવ ચ ।

નરાન્તકસ્ય કુમ્ભસ્ય નિકુમ્ભસ્ય દુરાત્મનઃ ॥ 15 ॥

વર્જયિત્વા મહાતેજા વિભીષણગૃહં પ્રતિ ।

ક્રમમાણઃ ક્રમેણૈવ દદાહ હરિપુઙ્ગવઃ ॥ 16 ॥

તેષુ તેષુ મહાર્હેષુ ભવનેષુ મહાયશાઃ ।

ગૃહેષ્વૃદ્ધિમતામૃદ્ધિં દદાહ સ મહાકપિઃ ॥ 17 ॥

સર્વેષાં સમતિક્રમ્ય રાક્ષસેન્દ્રસ્ય વીર્યવાન્ ।

આસસાદાથ લક્ષ્મીવાન્ રાવણસ્ય નિવેશનમ્ ॥ 18 ॥

તતસ્તસ્મિન્ ગૃહે મુખ્યે નાનારત્નવિભૂષિતે ।

મેરુમન્દરસઙ્કાશે સર્વમઙ્ગલશોભિતે ॥ 19 ॥

પ્રદીપ્તમગ્નિમુત્સૃજ્ય લાઙ્ગૂલાગ્રે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।

નનાદ હનુમાન્વીરો યુગાન્તજલદો યથા ॥ 20 ॥

શ્વસનેન ચ સંયોગાદતિવેગો મહાબલઃ ।

કાલાગ્નિરિવ જજ્વાલ પ્રાવર્ધત હુતાશનઃ ॥ 21 ॥

પ્રદીપ્તમગ્નિં પવનસ્તેષુ વેશ્મસ્વચારયત્ ।

અભૂચ્છ્વસનસંયોગાદતિવેગો હુતાશનઃ ॥ 22 ॥

તાનિ કાઞ્ચનજાલાનિ મુક્તામણિમયાનિ ચ ।

ભવનાન્યવશીર્યન્ત રત્નવન્તિ મહાન્તિ ચ ॥ 23 ॥

સઞ્જજ્ઞે તુમુલશ્શબ્દો રાક્ષસાનાં પ્રધાવતામ્ ।

સ્વગૃહસ્ય પરિત્રાણે ભગ્નોત્સાહોર્જિતશ્રિયામ્ ॥ 24 ॥

નૂનમેષોઽગ્નિરાયાતઃ કપિરૂપેણ હા ઇતિ ।

ક્રન્દન્ત્યસ્સહસા પેતુઃ સ્તનન્ધયધરાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 25 ॥

કાશ્ચિદગ્નિપરીતેભ્યો હર્મેભ્યો મુક્તમૂર્ધજાઃ ।

પતન્ત્યો રેજિરેઽભ્રેભ્યસ્સૌદામન્ય ઇવામ્બરાત્ ॥ 26 ॥

વજ્રવિદ્રુમવૈદૂર્યમુક્તારજતસંહિતાન્ ।

વિચિત્રાન્ભવનાદ્ધાતૂન્ સ્યન્દમાનાન્દદર્શ સઃ ॥ 27 ॥

નાગ્નિસ્તૃપ્યતિ કાષ્ઠાનાં તૃણાનાં ચ યથા તથા ।

હનૂમાન્ રાક્ષસેન્દાણાં વિશસ્તાનાં ન તૃપ્યતિ ॥ 28 ॥

ક્વચિત્કિંશુકસઙ્કાશાઃ ક્વચિચ્છાલ્મલિસન્નિભાઃ ॥ 29 ॥

ક્વચિત્કુઙ્કુમસઙ્કાશાશ્શિખા વહ્નેશ્ચકાશિરે ।

હનૂમતા વેગવતા વાનરેણ મહાત્મના ।

લઙ્કાપુરં પ્રદગ્ધં તદ્રુદ્રેણ ત્રિપુરં યથા ॥ 30 ॥

તતસ્તુ લઙ્કાપુરપર્વતાગ્રે સમુત્થિતો ભીમપરાક્રમોઽગ્નિઃ ।

પ્રસાર્ય ચૂડાવલયં પ્રદીપ્તો હનૂમતા વેગવતા વિસૃષ્ટઃ ॥ 31 ॥

યુગાન્તકાલાનલતુલ્યવેગ સ્સમારુતોઽગ્નિર્વવૃધે દિવિસ્પૃક્ ।

વિધૂમરશ્મિર્ભવનેષુ સક્તો રક્ષશ્શરીરાજ્યસમર્પતાર્ચિઃ ॥ 32 ॥

આદિત્યકોટીસદૃશસ્સુતેજા લઙ્કાં સમસ્તાં પરિવાર્ય તિષ્ઠન્ ।

શબ્દૈરનેકૈરશનિપ્રરૂઢૈર્ભિન્દન્નિવાણ્ડં પ્રબભૌ મહાગ્નિઃ ॥ 33 ॥

તત્રામ્બરાદગ્નિરતિપ્રવૃદ્ધો રૂક્ષપ્રભઃ કિંશુકપુષ્પચૂડઃ ।

નિર્વાણધૂમાકુલરાજયશ્ચ નીલોત્પલાભાઃ પ્રચકાશિરેઽભ્રાઃ ॥ 34 ॥

વજ્રી મહેન્દ્રસ્ત્રિદશેશ્વરો વા સાક્ષાદ્યમો વા વરુણોઽનિલો વા ।

રુદ્રોઽગ્નિરર્કો ધનદશ્ચ સોમો ન વાનરોઽયં સ્વયમેવ કાલઃ ॥ 35 ॥

કિં બ્રહ્મણસ્સર્વપિતામહસ્ય સર્વસ્ય ધાતુશ્ચતુરાનનસ્ય ।

ઇહાઽઽગતો વાનરરૂપધારી રક્ષોપસંહારકરઃ પ્રકોપઃ ॥ 36 ॥

કિં વૈષ્ણવં વા કપિરૂપમેત્ય રક્ષોવિનાશાય પરં સુતેજઃ ।

અનન્તમવ્યક્તમચિન્ત્યમેકં સ્વમાયયા સામ્પ્રતમાગતં વા ॥ 37 ॥

ઇત્યેવમૂચુર્બહવો વિશિષ્ટા રક્ષોગણાસ્તત્ર સમેત્ય સર્વે ।

સપ્રાણિસઙ્ઘાં સગૃહાં સવૃક્ષાં દગ્ધાં પુરીં તાં સહસા સમીક્ષ્ય ॥ 38 ॥

તતસ્તુ લઙ્કા સહસા પ્રદગ્ધા સરાક્ષસા સાશ્વરથા સનાગા ।

સપક્ષિસઙ્ઘા સમૃગા સવૃક્ષા રુરોદ દીના તુમુલં સશબ્દમ્ ॥ 39 ॥

હા તાત હા પુત્રક કાન્ત મિત્ર હા જીવિતં ભોગયુતં સુપુણ્યમ્ ।

રક્ષોભિરેવં બહુધા બ્રુવદ્ભિ શ્શબ્દઃ કૃતો ઘોરતરસ્સુભીમઃ ॥ 40 ॥

હુતાશનજ્વાલસમાવૃતા સા હતપ્રવીરા પરિવૃત્તયોધા હનૂમતઃ ક્રોધબલાભિભૂતા બભૂવ શાપોપહતેવ લઙ્કા ॥ 41 ॥

સ સમ્ભ્રમત્રસ્તવિષણ્ણરાક્ષસાં સમુજ્જ્વલજ્જ્વાલહુતાશનાઙ્કિતામ્ ।

દદર્શ લઙ્કાં હનુમાન્મહામનાઃ સ્વયમ્ભૂકોપોપહતામિવાવનિમ્ ॥ 42 ॥

ભઙ્ક્ત્વા વનં પાદપરત્નસઙ્કુલં હત્વા તુ રક્ષાંસિ મહાન્તિ સંયુગે ।

દગ્ધ્વા પુરીં તાં ગૃહરત્નમાલિનીં તસ્થૌ હનૂમાન્પવનાત્મજઃ કપિઃ ॥ 43 ॥

ત્રિકૂટશૃઙ્ગાગ્રતલે વિચિત્રે પ્રતિષ્ઠિતો વાનરરાજસિંહઃ ।

પ્રદીપ્તલાઙ્ગૂલકૃતાર્ચિમાલી વ્યરાજતાઽઽદિત્ય ઇવાંશુમાલી ॥ 44 ॥

સ રાક્ષસાંસ્તાન્સુબહૂંશ્ચ હત્વા વનં ચ ભઙ્ક્ત્વા બહુપાદપં તત્ ।

વિસૃજ્ય રક્ષોભવનેષુ ચાગ્નિં જગામ રામં મનસા મહાત્મા ॥ 45 ॥

તતસ્તુ તં વાનરવીરમુખ્યં મહાબલં મારુતતુલ્યવેગમ્ ।

મહામતિં વાયુસુતં વરિષ્ઠં પ્રતુષ્ટુવુર્દેવગણાશ્ચ સર્વે ॥ 46 ॥

ભઙ્ક્ત્વા વનં મહાતેજા હત્વા રક્ષાંસિ સંયુગે ।

દગ્ધ્વા લઙ્કાપુરીં રમ્યાં રરાજ સ મહાકપિઃ ॥ 47 ॥

તત્ર દેવાસ્સગન્ધર્વાસ્સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ ।

દૃષ્ટ્વા લઙ્કાં પ્રદગ્ધાં તાં વિસ્મયં પરમં ગતાઃ ॥ 48 ॥

તં દૃષ્ટ્વા વાનરશ્રેષ્ઠં હનુમન્તં મહાકપિમ્ ।

કાલાગ્નિરિતિ સઞ્ચિન્ત્ય સર્વભૂતાનિ તત્રસુઃ ॥ 49 ॥

દેવાશ્ચ સર્વે મુનિપુઙ્ગવાશ્ચ ગન્ધર્વવિદ્યાધરનાગયક્ષાઃ ।

ભૂતાનિ સર્વાણિ મહાન્તિ તત્ર જગ્મુઃ પરાં પ્રીતિમતુલ્યરૂપામ્ ॥ 50 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે ચતુઃપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha catuḥpañcāśassargaḥ |

vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ || 1 ||

vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat |

kinnu khalvavaśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam || 2 ||

yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ santāpajananaṃ bhavet |

vanaṃ tāvatpramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ || 3 ||

balaikadeśaḥ kṣapitaśśeṣaṃ durgavināśanam |

durge vināśite karma bhavetsukhapariśramam |

alpayatnena kārye'smin mama syātsaphalaśśramaḥ || 4 ||

yo hyayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ |

asya santarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ || 5 ||

tataḥ pradīptalāṅgūlassavidyudiva toyadaḥ |

bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ || 6 ||

gṛhādgṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ |

vīkṣamāṇo hyasantrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ || 7 ||

avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |

agniṃ tatra sa nikṣipya śvasanena samo balī || 8 ||

tato'nyatpupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān |

mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam || 9 ||

vajradaṃṣṭrasya ca tadā pupluve sa mahākapiḥ |

śukasya ca mahātejāssāraṇasya ca dhīmataḥ || 10 ||

tathā cendrajito veśma dadāha hariyūthapaḥ |

jambumāle ssumāleśca dadāha bhavanaṃ tataḥ || 11 ||

raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca |

hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ || 12 ||

yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya rakṣasaḥ |

vidyujjihvasya ghorasya tathā hastimukhasya ca || 13 ||

karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi |

kumbhakarṇasya bhavanaṃ makarākṣasya caiva hi || 14 ||

yajñaśatrośca bhavanaṃ brahmaśatrostathaiva ca |

narāntakasya kumbhasya nikumbhasya durātmanaḥ || 15 ||

varjayitvā mahātejā vibhīṣaṇagṛhaṃ prati |

kramamāṇaḥ krameṇaiva dadāha haripuṅgavaḥ || 16 ||

teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ |

gṛheṣvṛddhimatāmṛddhiṃ dadāha sa mahākapiḥ || 17 ||

sarveṣāṃ samatikramya rākṣasendrasya vīryavān |

āsasādātha lakṣmīvān rāvaṇasya niveśanam || 18 ||

tatastasmin gṛhe mukhye nānāratnavibhūṣite |

merumandarasaṅkāśe sarvamaṅgalaśobhite || 19 ||

pradīptamagnimutsṛjya lāṅgūlāgre pratiṣṭhitam |

nanāda hanumānvīro yugāntajalado yathā || 20 ||

śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ |

kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ || 21 ||

pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasvacārayat |

abhūcchvasanasaṃyogādativego hutāśanaḥ || 22 ||

tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca |

bhavanānyavaśīryanta ratnavanti mahānti ca || 23 ||

sañjajñe tumulaśśabdo rākṣasānāṃ pradhāvatām |

svagṛhasya paritrāṇe bhagnotsāhorjitaśriyām || 24 ||

nūnameṣo'gnirāyātaḥ kapirūpeṇa hā iti |

krandantyassahasā petuḥ stanandhayadharāḥ striyaḥ || 25 ||

kāścidagniparītebhyo harmebhyo muktamūrdhajāḥ |

patantyo rejire'bhrebhyassaudāmanya ivāmbarāt || 26 ||

vajravidrumavaidūryamuktārajatasaṃhitān |

vicitrānbhavanāddhātūn syandamānāndadarśa saḥ || 27 ||

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ ca yathā tathā |

hanūmān rākṣasendāṇāṃ viśastānāṃ na tṛpyati || 28 ||

kvacitkiṃśukasaṅkāśāḥ kvacicchālmalisannibhāḥ || 29 ||

kvacitkuṅkumasaṅkāśāśśikhā vahneścakāśire |

hanūmatā vegavatā vānareṇa mahātmanā |

laṅkāpuraṃ pradagdhaṃ tadrudreṇa tripuraṃ yathā || 30 ||

tatastu laṅkāpuraparvatāgre samutthito bhīmaparākramo'gniḥ |

prasārya cūḍāvalayaṃ pradīpto hanūmatā vegavatā visṛṣṭaḥ || 31 ||

yugāntakālānalatulyavega ssamāruto'gnirvavṛdhe divispṛk |

vidhūmaraśmirbhavaneṣu sakto rakṣaśśarīrājyasamarpatārciḥ || 32 ||

ādityakoṭīsadṛśassutejā laṅkāṃ samastāṃ parivārya tiṣṭhan |

śabdairanekairaśaniprarūḍhairbhindannivāṇḍaṃ prababhau mahāgniḥ || 33 ||

tatrāmbarādagniratipravṛddho rūkṣaprabhaḥ kiṃśukapuṣpacūḍaḥ |

nirvāṇadhūmākularājayaśca nīlotpalābhāḥ pracakāśire'bhrāḥ || 34 ||

vajrī mahendrastridaśeśvaro vā sākṣādyamo vā varuṇo'nilo vā |

rudro'gnirarko dhanadaśca somo na vānaro'yaṃ svayameva kālaḥ || 35 ||

kiṃ brahmaṇassarvapitāmahasya sarvasya dhātuścaturānanasya |

ihā''gato vānararūpadhārī rakṣopasaṃhārakaraḥ prakopaḥ || 36 ||

kiṃ vaiṣṇavaṃ vā kapirūpametya rakṣovināśāya paraṃ sutejaḥ |

anantamavyaktamacintyamekaṃ svamāyayā sāmpratamāgataṃ vā || 37 ||

ityevamūcurbahavo viśiṣṭā rakṣogaṇāstatra sametya sarve |

saprāṇisaṅghāṃ sagṛhāṃ savṛkṣāṃ dagdhāṃ purīṃ tāṃ sahasā samīkṣya || 38 ||

tatastu laṅkā sahasā pradagdhā sarākṣasā sāśvarathā sanāgā |

sapakṣisaṅghā samṛgā savṛkṣā ruroda dīnā tumulaṃ saśabdam || 39 ||

hā tāta hā putraka kānta mitra hā jīvitaṃ bhogayutaṃ supuṇyam |

rakṣobhirevaṃ bahudhā bruvadbhi śśabdaḥ kṛto ghoratarassubhīmaḥ || 40 ||

hutāśanajvālasamāvṛtā sā hatapravīrā parivṛttayodhā hanūmataḥ krodhabalābhibhūtā babhūva śāpopahateva laṅkā || 41 ||

sa sambhramatrastaviṣaṇṇarākṣasāṃ samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām |

dadarśa laṅkāṃ hanumānmahāmanāḥ svayambhūkopopahatāmivāvanim || 42 ||

bhaṅktvā vanaṃ pādaparatnasaṅkulaṃ hatvā tu rakṣāṃsi mahānti saṃyuge |

dagdhvā purīṃ tāṃ gṛharatnamālinīṃ tasthau hanūmānpavanātmajaḥ kapiḥ || 43 ||

trikūṭaśṛṅgāgratale vicitre pratiṣṭhito vānararājasiṃhaḥ |

pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī vyarājatā''ditya ivāṃśumālī || 44 ||

sa rākṣasāṃstānsubahūṃśca hatvā vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat |

visṛjya rakṣobhavaneṣu cāgniṃ jagāma rāmaṃ manasā mahātmā || 45 ||

tatastu taṃ vānaravīramukhyaṃ mahābalaṃ mārutatulyavegam |

mahāmatiṃ vāyusutaṃ variṣṭhaṃ pratuṣṭuvurdevagaṇāśca sarve || 46 ||

bhaṅktvā vanaṃ mahātejā hatvā rakṣāṃsi saṃyuge |

dagdhvā laṅkāpurīṃ ramyāṃ rarāja sa mahākapiḥ || 47 ||

tatra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |

dṛṣṭvā laṅkāṃ pradagdhāṃ tāṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ || 48 ||

taṃ dṛṣṭvā vānaraśreṣṭhaṃ hanumantaṃ mahākapim |

kālāgniriti sañcintya sarvabhūtāni tatrasuḥ || 49 ||

devāśca sarve munipuṅgavāśca gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |

bhūtāni sarvāṇi mahānti tatra jagmuḥ parāṃ prītimatulyarūpām || 50 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||