5.53 Sundarakanda - Tripanchasha Sargah

ॐ

5.53 સુન્દરકાણ્ડ - ત્રિપઞ્ચાશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્રિપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દશગ્રીવો મહાત્મનઃ ।

દેશકાલહિતં વાક્યં ભ્રાતુરુત્તરમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

સમ્યગુક્તં હિ ભવતા દૂતવધ્યા વિગર્હિતા ।

અવશ્યં તુ વધાદન્યઃ ક્રિયતામસ્ય નિગ્રહઃ ॥ 2 ॥

કપીનાં કિલ લાઙ્ગૂલમિષ્ટં ભવતિ ભૂષણમ્ ।

તદસ્ય દીપ્યતાં શીઘ્રં તેન દગ્ધેન ગચ્છતુ ॥ 3 ॥

તતઃ પશ્યન્ત્વિમં દીનમઙ્ગવૈરૂપ્યકર્શિતમ્ ।

સમિત્રજ્ઞાતયસ્સર્વે બાન્ધવાઃ સસુહૃજ્જનાઃ ॥ 4 ॥

આજ્ઞાપયદ્રાક્ષસેન્દ્રઃ પુરં સર્વં સચત્વરમ્ ।

લાઙ્ગૂલેન પ્રદીપ્તેન રક્ષોભિઃ પરિણીયતામ્ ॥ 5 ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રાક્ષસાઃ કોપકર્શિતાઃ ।

વેષ્ટયન્તિ સ્મ લાઙ્ગૂલં જીર્ણૈઃ કાર્પાસકૈઃ પટૈઃ ॥ 6 ॥

સંવેષ્ટ્યમાને લાઙ્ગૂલે વ્યવર્ધત મહાકપિઃ ।

શુષ્કમિન્ધનમાસાદ્ય વનેષ્વિવ હુતાશનઃ ॥ 7 ॥

તૈલેન પરિષિચ્યાથ તેઽગ્નિં તત્રાભ્યપાતયન્ ।

લાઙ્ગૂલેન પ્રદીપ્તેન રાક્ષસાંસ્તાનપાતયત્ ॥ 8 ॥

રોષામર્ષપરીતાત્મા બાલસૂર્યસમાનનઃ ।

લાઙ્ગૂલં સમ્પ્રદીપ્તં તુ દ્રષ્ટું તસ્ય હનૂમતઃ ॥ 9 ॥

સહસ્ત્રીબાલવૃદ્ધાશ્ચ જગ્મુઃ પ્રીતા નિશાચરાઃ ।

સ ભૂયઃ સઙ્ગતૈઃ ક્રૂરૈર્રાક્ષસૈર્હરિસત્તમઃ ॥ 10 ॥

નિબદ્ધઃ કૃતવાન્વીરસ્તત્કાલસદૃશીં મતિમ્ ।

કામં ખલુ ન મે શક્તા નિબદ્ધસ્યાપિ રાક્ષસાઃ ॥ 11 ॥

છિત્ત્વા પાશાન્ સમુત્પત્ય હન્યામહમિમાન્પુનઃ ।

યદિ ભર્તુર્હિતાર્થાય ચરન્તં ભર્તૃશાસનાત્ ॥ 12 ॥

બધ્નન્ત્યેતે દુરાત્મનો ન તુ મે નિષ્કૃતિઃ કૃતા ।

સર્વેષામેવ પર્યાપ્તો રાક્ષસાનામહં યુધિ ॥ 13 ॥

કિન્તુ રામસ્ય પ્રીત્યર્થં વિષહિષ્યેઽહમીદૃશમ્ ।

લઙ્કા ચારયિતવ્યા વૈ પુનરેવ ભવેદિતિ ॥ 14 ॥

રાત્રૌ ન હિ સુદૃષ્ટા મે દુર્ગકર્મવિધાનતઃ ।

અવશ્યમેવ દ્રષ્ટવ્યા મયા લઙ્કા નિશાક્ષયે ॥ 15 ॥

કામં બદ્ધસ્ય મે ભૂયઃ પુચ્છસ્યોદ્દીપનેન ચ ।

પીડાં કુર્વન્તુ રક્ષાંસિ ન મેઽસ્તિ મનસશ્શ્રમઃ ॥ 16 ॥

તતસ્તે સંવૃતાકારં સત્ત્વવન્તં મહાકપિમ્ ।

પરિગૃહ્ય યયુર્હૃષ્ટા રાક્ષસાઃ કપિકુઞ્જરમ્ ॥ 17 ॥

શઙ્ખભેરીનિનાદૈસ્તં ઘોષયન્તઃ સ્વકર્મભિઃ ।

રાક્ષસાઃ ક્રૂરકર્માણશ્ચારયન્તિ સ્મ તાં પુરીમ્ ॥ 18 ॥

અન્વીયમાનો રક્ષોભિર્યયૌ સુખમરિન્દમઃ ।

હનુમાંશ્ચારયામાસ રાક્ષસાનાં મહાપુરીમ્ ॥ 19 ॥

અથાપશ્યદ્વિમાનાનિ વિચિત્રાણિ મહાકપિઃ ।

સંવૃતાન્ ભૂમિભાગાંશ્ચ સુવિભક્તાંશ્ચ ચત્વરાન્ ॥ 20 ॥

વીથીશ્ચ ગૃહસમ્બાધાઃ કપિશ્શૃઙ્ગાટકાનિ ચ ।

તથા રથ્યોપરથ્યાશ્ચ તથૈવ ગૃહકાન્તરાન્ ॥ 21 ॥

ગૃહાંશ્ચ મેઘસઙ્કાશાન્ દદર્શ પવનાત્મજઃ ।

ચત્વરેષુ ચતુષ્કેષુ રાજમાર્ગે તથૈવ ચ ॥ 22 ॥

ઘોષયન્તિ કપિં સર્વે ચારીક ઇતિ રાક્ષસાઃ ।

સ્ત્રીબાલવૃદ્ધાઃ નિર્જગ્મુસ્તત્ર તત્ર કુતૂહલાત્ ॥ 23 ॥

તં પ્રદીપિતલાઙ્ગૂલં હનુમન્તં દિદૃક્ષવઃ ।

દીપ્યમાને તતસ્તત્ર લાઙ્ગૂલાગ્રે હનૂમતઃ ॥ 24 ॥

રાક્ષસ્યસ્તા વિરૂપાક્ષ્ય શ્શંસુર્દેવ્યાસ્તદપ્રિયમ્ ।

યસ્ત્વયા કૃતસંવાદ સ્સીતે તામ્રમુખઃ કપિઃ ॥ 25 ॥

લાઙ્ગૂલેન પ્રદીપ્તેન સ એષ પરિણીયતે ।

શ્રુત્વા તદ્વચનં ક્રૂરમાત્માપહરણોપમમ્ ॥ 26 ॥

વૈદેહી શોકસન્તપ્તા હુતાશનમુપાગમત્ ।

મઙ્ગલાભિમુખી તસ્ય સા તદાઽસીન્મહાકપેઃ ॥ 27 ॥

ઉપતસ્થે વિશાલાક્ષી પ્રયતા હવ્યવાહનમ્ ।

યદ્યસ્તિ પતિશુશ્રૂષા યદ્યસ્તિ ચરિતં તપઃ ।

યદિ ચાસ્ત્યેકપત્નીત્વં શીતો ભવ હનૂમતઃ ॥ 28 ॥

યદિ કિઞ્ચિદનુક્રોશસ્તસ્ય મય્યસ્તિ ધીમતઃ ॥ 29 ॥

યદિ વા ભાગ્યશેષો મે શીતો ભવ હનૂમતઃ ।

યદિ માં વૃત્તસમ્પન્નાં તત્સમાગમલાલસામ્ ॥ 30 ॥

સ વિજાનાતિ ધર્માત્મા શીતો ભવ હનૂમતઃ ।

યદિ માં તારયેદાર્યસ્સુગ્રીવઃ સત્યસઙ્ગરઃ ॥ 31 ॥

અસ્માદ્ધુઃખામ્બુસંરોધાચ્છીતો ભવ હનૂમતઃ ।

તતસ્તીક્ષ્ણાર્ચિરવ્યગ્રઃ પ્રદક્ષિણશિખોઽનલઃ ॥ 32 ॥

જજ્વાલ મૃગશાબાક્ષ્યા શ્શંસન્નિવ શિવં કપેઃ ।

હનુમજ્જનકશ્ચાપિ પુચ્છાનલયુતોઽનિલઃ ॥ 33 ॥

વવૌ સ્વાસ્થ્યકરો દેવ્યાઃ પ્રાલેયાનિલશીતલઃ ।

દહ્યમાને ચ લાઙ્ગૂલે ચિન્તયામાસ વાનરઃ ॥ 34 ॥

પ્રદીપ્તોઽગ્નિરયં કસ્માન્ન માં દહતિ સર્વતઃ ।

દૃશ્યતે ચ મહાજ્વાલઃ કરોતિ ન ચ મે રુજમ્ ॥ 35 ॥

શિશિરસ્યેવ સઙ્ઘાતો લાઙ્ગૂલાગ્રે પ્રતિષ્ઠિતઃ ।

અથવા તદિદં વ્યક્તં યદ્દૃષ્ટં પ્લવતા મયા ॥ 36 ॥

રામપ્રભાવાદાશ્ચર્યં પર્વત સ્સરિતાં પતૌ ।

યદિ તાવત્સમુદ્રસ્ય મૈનાકસ્ય ચ ધીમતઃ ॥ 37 ॥

રામાર્થં સમ્ભ્રમસ્તાદૃક્કિમગ્નિર્ન કરિષ્યતિ ।

સીતાયાશ્ચાનૃશંસ્યેન તેજસા રાઘવસ્ય ચ ॥ 38 ॥

પિતુશ્ચ મમ સખ્યેન ન માં દહતિ પાવકઃ ।

ભૂયસ્સ ચિન્તયામાસ મુહૂર્તં કપિકુઞ્જરઃ ॥ 39 ॥

ઉત્પપાતાથ વેગેન નનાદ ચ મહાકપિઃ ।

પુરદ્વારં તતશ્શ્રીમાન્ શૈલશૃઙ્ગમિવોન્નતમ્ ॥ 40 ॥

વિભક્તરક્ષસ્સમ્બાધમાસસાદાનિલાત્મજઃ ।

સ ભૂત્વા શૈલસઙ્કાશઃ ક્ષણેન પુનરાત્મવાન્ ॥ 41 ॥

હ્રસ્વતાં પરમાં પ્રાપ્તો બન્ધનાન્યવશાતયત્ ।

વિમુક્તશ્ચાભવછ્રચીમાન્ પુનઃ પર્વતસન્નિભઃ ॥ 42 ॥

વીક્ષમાણશ્ચ દદૃશે પરિઘં તોરણાશ્રિતમ્ ।

સ તં ગૃહ્ય મહાબાહુઃ કાલાયસપરિષ્કૃતમ્ ॥ 43 ॥

રક્ષિણસ્તાન્ પુનસ્સર્વાન્સૂદયામાસ મારુતિઃ ।

સ તાન્નિહત્ત્વા રણચણ્ડવિક્રમ સ્સમીક્ષમાણઃ પુનરેવ લઙ્કામ્ ।

પ્રદીપ્તલાઙ્ગૂલકૃતાર્ચિમાલી પ્રકાશતાદિત્ય ઇવાર્ચિમાલી ॥ 44 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે ત્રિપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha tripañcāśassargaḥ |

tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahātmanaḥ |

deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttaramabravīt || 1 ||

samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā |

avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ || 2 ||

kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam |

tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu || 3 ||

tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam |

samitrajñātayassarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ || 4 ||

ājñāpayadrākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram |

lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām || 5 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarśitāḥ |

veṣṭayanti sma lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsakaiḥ paṭaiḥ || 6 ||

saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ |

śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ || 7 ||

tailena pariṣicyātha te'gniṃ tatrābhyapātayan |

lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat || 8 ||

roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ |

lāṅgūlaṃ sampradīptaṃ tu draṣṭuṃ tasya hanūmataḥ || 9 ||

sahastrībālavṛddhāśca jagmuḥ prītā niśācarāḥ |

sa bhūyaḥ saṅgataiḥ krūrairrākṣasairharisattamaḥ || 10 ||

nibaddhaḥ kṛtavānvīrastatkālasadṛśīṃ matim |

kāmaṃ khalu na me śaktā nibaddhasyāpi rākṣasāḥ || 11 ||

chittvā pāśān samutpatya hanyāmahamimānpunaḥ |

yadi bharturhitārthāya carantaṃ bhartṛśāsanāt || 12 ||

badhnantyete durātmano na tu me niṣkṛtiḥ kṛtā |

sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi || 13 ||

kintu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye'hamīdṛśam |

laṅkā cārayitavyā vai punareva bhavediti || 14 ||

rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ |

avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye || 15 ||

kāmaṃ baddhasya me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca |

pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me'sti manasaśśramaḥ || 16 ||

tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim |

parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram || 17 ||

śaṅkhabherīninādaistaṃ ghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ |

rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm || 18 ||

anvīyamāno rakṣobhiryayau sukhamarindamaḥ |

hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm || 19 ||

athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ |

saṃvṛtān bhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān || 20 ||

vīthīśca gṛhasambādhāḥ kapiśśṛṅgāṭakāni ca |

tathā rathyoparathyāśca tathaiva gṛhakāntarān || 21 ||

gṛhāṃśca meghasaṅkāśān dadarśa pavanātmajaḥ |

catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca || 22 ||

ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ |

strībālavṛddhāḥ nirjagmustatra tatra kutūhalāt || 23 ||

taṃ pradīpitalāṅgūlaṃ hanumantaṃ didṛkṣavaḥ |

dīpyamāne tatastatra lāṅgūlāgre hanūmataḥ || 24 ||

rākṣasyastā virūpākṣya śśaṃsurdevyāstadapriyam |

yastvayā kṛtasaṃvāda ssīte tāmramukhaḥ kapiḥ || 25 ||

lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate |

śrutvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam || 26 ||

vaidehī śokasantaptā hutāśanamupāgamat |

maṅgalābhimukhī tasya sā tadā'sīnmahākapeḥ || 27 ||

upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam |

yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ |

yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ || 28 ||

yadi kiñcidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ || 29 ||

yadi vā bhāgyaśeṣo me śīto bhava hanūmataḥ |

yadi māṃ vṛttasampannāṃ tatsamāgamalālasām || 30 ||

sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ |

yadi māṃ tārayedāryassugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ || 31 ||

asmāddhuḥkhāmbusaṃrodhācchīto bhava hanūmataḥ |

tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho'nalaḥ || 32 ||

jajvāla mṛgaśābākṣyā śśaṃsanniva śivaṃ kapeḥ |

hanumajjanakaścāpi pucchānalayuto'nilaḥ || 33 ||

vavau svāsthyakaro devyāḥ prāleyānilaśītalaḥ |

dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ || 34 ||

pradīpto'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ |

dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti na ca me rujam || 35 ||

śiśirasyeva saṅghāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ |

athavā tadidaṃ vyaktaṃ yaddṛṣṭaṃ plavatā mayā || 36 ||

rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvata ssaritāṃ patau |

yadi tāvatsamudrasya mainākasya ca dhīmataḥ || 37 ||

rāmārthaṃ sambhramastādṛkkimagnirna kariṣyati |

sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca || 38 ||

pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ |

bhūyassa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 39 ||

utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ |

puradvāraṃ tataśśrīmān śailaśṛṅgamivonnatam || 40 ||

vibhaktarakṣassambādhamāsasādānilātmajaḥ |

sa bhūtvā śailasaṅkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān || 41 ||

hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat |

vimuktaścābhavachracīmān punaḥ parvatasannibhaḥ || 42 ||

vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam |

sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam || 43 ||

rakṣiṇastān punassarvānsūdayāmāsa mārutiḥ |

sa tānnihattvā raṇacaṇḍavikrama ssamīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām |

pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivārcimālī || 44 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||