5.5 Sundarakanda - Panchama Sargah

ॐ

5.5 સુન્દરકાણ્ડ - પઞ્ચમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।

અથ પઞ્ચમસ્સર્ગઃ ।

તતઃ સ મધ્યઙ્ગતમંશુમન્તં જ્યોત્સ્નાવિતાનં મહદુદ્વમન્તમ્ ।

દદર્શ ધીમાન્ દિવિ ભાનુમન્તં ગોષ્ઠે વૃષં મત્તમિવ ભ્રમન્તમ્ ॥ 1 ॥

લોકસ્ય પાપાનિ વિનાશયન્તં મહોદધિં ચાપિ સમેધયન્તમ્ ।

ભૂતાનિ સર્વાણિ વિરાજયન્તં દદર્શ શીતાંશુમથાભિયાન્તમ્ ॥ 2 ॥

યા ભાતિ લક્ષ્મીર્ભુવિ મન્દરસ્થા તથા પ્રદોષેષુ ચ સાગરસ્થા ।

તથૈવ તોયેષુ ચ પુષ્કરસ્થા રરાજ સા ચારુનિશાકરસ્થા ॥ 3 ॥

હંસો યથા રાજતપઞ્જરસ્થઃ સિંહો યથા મન્દરકન્દરસ્થઃ ।

વીરો યથા ગર્વિતકુઞ્જરસ્થ ચન્દ્રોઽપિ બભ્રાજ તથામ્બરસ્થઃ ॥ 4 ॥

સ્થિતઃ કકુદ્માનિવ તીક્ષ્ણશૃઙ્ગો મહાચલઃ શ્વેત ઇવોચ્ચશૃઙ્ગઃ ।

હસ્તીવ જામ્બૂનદબદ્ધશૃઙ્ગો રરાજ ચન્દ્રઃ પરિપૂર્ણશૃઙ્ગઃ ॥ 5 ॥

વિનષ્ટશીતામ્બુતુષારપઙ્કો મહાગ્રહગ્રાહવિનષ્ટપઙ્કઃ ।

પ્રકાશલક્ષ્મ્યાશ્રયનિર્મલાઙ્કઃ રરાજ ચન્દ્રો ભગવાન્ શશાઙ્કઃ ॥ 6 ॥

શિલાતલં પ્રાપ્ય યથા મૃગેન્દ્રો મહારણં પ્રાપ્ય યથા ગજેન્દ્રઃ ।

રાજ્યં સમાસાદ્ય યથા નરેન્દ્ર સ્તથાપ્રકાશો વિરરાજ ચન્દ્રઃ ॥ 7 ॥

પ્રકાશચન્દ્રોદયનષ્ટદોષઃ પ્રવૃત્તરક્ષઃ પિશિતાશદોષઃ ।

રામાભિરામેરિતચિત્તદોષઃ સ્વર્ગપ્રકાશો ભગવાન્ પ્રદોષઃ ॥ 8 ॥

તન્ત્રીસ્વનાઃ કર્ણસુખાઃ પ્રવૃત્તાઃ સ્વપન્તિ નાર્યઃ પતિભિઃ સુવૃત્તાઃ ।

નક્તઞ્ચરાશ્ચાપિ તથા પ્રવૃત્તાઃ વિહર્તુમત્યદ્ભુતરૌદ્રવૃત્તાઃ ॥ 9 ॥

મત્તપ્રમત્તાનિ સમાકુલાનિ રથાશ્વભદ્રાસનસઙ્કુલાનિ ।

વીરશ્રિયા ચાપિ સમાકુલાનિ દદર્શ ધીમાન્ સ કપિઃ કુલાનિ ॥ 10 ॥

પરસ્પરં ચાધિકમાક્ષિપન્તિ ભુજાંશ્ચ પીનાનધિકં ક્ષિપન્તિ ।

મત્તપ્રલાપાનધિકં ક્ષિપન્તિ મત્તાનિ ચાન્યોન્યમધિક્ષિપન્તિ ॥ 11 ॥

રક્ષાંસિ વક્ષાંસિ ચ વિક્ષિપન્તિ ગાત્રાણિ કાન્તાસુ ચ વિક્ષિપન્તિ ।

રૂપાણિ ચિત્રાણિ ચ વિક્ષિપન્તિ દૃઢાનિ ચાપાનિ ચ વિક્ષિપન્તિ ॥ 12 ॥

દદર્શ કાન્તાશ્ચ સમાલભન્ત્ય સ્તથા પરાસ્તત્ર પુનઃ સ્વપન્ત્યઃ ।

સુરૂપવક્ત્રાશ્ચ તથા હસન્ત્યઃ ક્રુદ્ધાઃ પરાશ્ચાપિ વિનિઃશ્વસન્ત્ય ॥ 13 ॥

મહાગજૈશ્ચાપિ તથા નદદ્ભિઃ સુપૂજિતૈશ્ચાપિ તથા સુસદ્ભિઃ ।

રરાજ વીરૈશ્ચ વિનિઃશ્વસદ્ભિઃ હ્રદો ભુજઙ્ગૈરિવ નિઃશ્વસદ્ભિઃ ॥ 14 ॥

બુદ્ધિપ્રધાનાન્ રુચિરાભિધાનાન્ સંશ્રદ્ધધાનાન્ જગતઃ પ્રધાનાન્ ।

નાનાવિધાનાન્ રુચિરાભિધાનાન્ દદર્શ તસ્યાં પુરિ યાતુધાનાન્ ॥ 15 ॥

નનન્દ દૃષ્ટ્વા સ ચ તાન્ સુરૂપાન્નાનાગુણાનાત્મગુણાનુરૂપાન્ ।

વિદ્યોતમાનાન્સ તદાનુરૂપાન્ દદર્શ કાંશ્ચિચ્ચ પુનર્વિરૂપાન્ ॥ 16 ॥

તતો વરાર્હાઃ સુવિશુદ્ધભાવા સ્તેષાં સ્ત્રિયસ્તત્ર મહાનુભાવાઃ ।

પ્રિયેષુ પાનેષુ ચ સક્તભાવા દદર્શ તારા ઇવ સુપ્રભાવાઃ ॥ 17 ॥

શ્રિયા જ્વલન્તીસ્ત્રપયોપગૂઢા નિશીથકાલે રમણોપગૂઢાઃ ।

દદર્શ કાશ્ચિત્પ્રમદોપગૂઢા યથા વિહઙ્ગાઃ કુસુમોપગૂઢાઃ ॥ 18 ॥

અન્યાઃ પુનર્હર્મ્યતલોપવિષ્ટા સ્તત્ર પ્રિયાઙ્કેષુ સુખોપવિષ્ટાઃ ।

ભર્તુઃ પ્રિયા ધર્મપરા નિવિષ્ટા દદર્શ ધીમાન્ મદનાભિવિષ્ટાઃ ॥ 19 ॥

અપ્રાવૃતાઃ કાઞ્ચનરાજિવર્ણાઃ કાશ્ચિત્પરાર્થ્યાસ્તપનીયવર્ણાઃ ।

પુનશ્ચ કાશ્ચિચ્છશલક્ષ્મવર્ણાઃ કાન્તપ્રહીણા રુચિરાઙ્ગવર્ણાઃ ॥ 20 ॥

તતઃ પ્રિયાન્ પ્રાપ્ય મનોભિરામાઃ સુપ્રીતિયુક્તાઃ પ્રસમીક્ષ્યરામાઃ ।

ગૃહેષુ હૃષ્ટાઃ પરમાભિરામાઃ હરિપ્રવીરઃ સ દદર્શ રામાઃ ॥ 21 ॥

ચન્દ્રપ્રકાશાશ્ચ હિ વક્ત્રમાલાઃ વક્રાક્ષિપક્ષ્માશ્ચ સુનેત્રમાલાઃ ।

વિભૂષણાનાં ચ દદર્શ માલાઃ શતહ્રદાનામિવ ચારુમાલાઃ ॥ 22 ॥

ન ત્વેવ સીતાં પરમાભિજાતાં પથિ સ્થિતે રાજકુલે પ્રજાતામ્ ।

લતાં પ્રપુલ્લામિવ સાધુ જાતાં દદર્શ તન્વીં મનસાભિજાતામ્ ॥ 23 ॥

સનાતને વર્ત્મનિ સન્નિવિષ્ટાં રામેક્ષણાં તાં મદનાભિવિષ્ટામ્ ।

ભર્તુર્મનઃ શ્રીમદનુપ્રવિષ્ટાં સ્ત્રીભ્યો વરાભ્યશ્ચ સદા વિશિષ્ટામ્ ॥ 24 ॥

ઉષ્ણાર્દિતાં સાનુસૃતાસ્રકણ્ઠીં પુરા વરાર્હોત્તમનિષ્કકણ્ઠીમ્ ।

સુજાતપક્ષ્મામભિરક્તકણ્ઠીં વનેઽપ્રવૃત્તામિવ નીલકણ્ઠીમ્ ॥ 25 ॥

અવ્યક્તરેખામિવ ચન્દ્રરેખાં પાંસુપ્રદિગ્ધામિવ હેમરેખામ્ ।

ક્ષતપ્રરૂઢામિવ બાણરેખાં વાયુપ્રભિન્નામિવ મેઘરેખામ્ ॥ 26 ॥

સીતામપશ્યન્ મનુજેશ્વરસ્ય રામસ્ય પત્નીં વદતાં વરસ્ય ।

બભૂવ દુઃખાભિહતશ્ચિરસ્ય પ્લવઙ્ગમો મન્દ ઇવાચિરસ્ય ॥ 27 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે પઞ્ચમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha pañcamassargaḥ |

tataḥ sa madhyaṅgatamaṃśumantaṃ jyotsnāvitānaṃ mahadudvamantam |

dadarśa dhīmān divi bhānumantaṃ goṣṭhe vṛṣaṃ mattamiva bhramantam || 1 ||

lokasya pāpāni vināśayantaṃ mahodadhiṃ cāpi samedhayantam |

bhūtāni sarvāṇi virājayantaṃ dadarśa śītāṃśumathābhiyāntam || 2 ||

yā bhāti lakṣmīrbhuvi mandarasthā tathā pradoṣeṣu ca sāgarasthā |

tathaiva toyeṣu ca puṣkarasthā rarāja sā cāruniśākarasthā || 3 ||

haṃso yathā rājatapañjarasthaḥ siṃho yathā mandarakandarasthaḥ |

vīro yathā garvitakuñjarastha candro'pi babhrāja tathāmbarasthaḥ || 4 ||

sthitaḥ kakudmāniva tīkṣṇaśṛṅgo mahācalaḥ śveta ivoccaśṛṅgaḥ |

hastīva jāmbūnadabaddhaśṛṅgo rarāja candraḥ paripūrṇaśṛṅgaḥ || 5 ||

vinaṣṭaśītāmbutuṣārapaṅko mahāgrahagrāhavinaṣṭapaṅkaḥ |

prakāśalakṣmyāśrayanirmalāṅkaḥ rarāja candro bhagavān śaśāṅkaḥ || 6 ||

śilātalaṃ prāpya yathā mṛgendro mahāraṇaṃ prāpya yathā gajendraḥ |

rājyaṃ samāsādya yathā narendra stathāprakāśo virarāja candraḥ || 7 ||

prakāśacandrodayanaṣṭadoṣaḥ pravṛttarakṣaḥ piśitāśadoṣaḥ |

rāmābhirāmeritacittadoṣaḥ svargaprakāśo bhagavān pradoṣaḥ || 8 ||

tantrīsvanāḥ karṇasukhāḥ pravṛttāḥ svapanti nāryaḥ patibhiḥ suvṛttāḥ |

naktañcarāścāpi tathā pravṛttāḥ vihartumatyadbhutaraudravṛttāḥ || 9 ||

mattapramattāni samākulāni rathāśvabhadrāsanasaṅkulāni |

vīraśriyā cāpi samākulāni dadarśa dhīmān sa kapiḥ kulāni || 10 ||

parasparaṃ cādhikamākṣipanti bhujāṃśca pīnānadhikaṃ kṣipanti |

mattapralāpānadhikaṃ kṣipanti mattāni cānyonyamadhikṣipanti || 11 ||

rakṣāṃsi vakṣāṃsi ca vikṣipanti gātrāṇi kāntāsu ca vikṣipanti |

rūpāṇi citrāṇi ca vikṣipanti dṛḍhāni cāpāni ca vikṣipanti || 12 ||

dadarśa kāntāśca samālabhantya stathā parāstatra punaḥ svapantyaḥ |

surūpavaktrāśca tathā hasantyaḥ kruddhāḥ parāścāpi viniḥśvasantya || 13 ||

mahāgajaiścāpi tathā nadadbhiḥ supūjitaiścāpi tathā susadbhiḥ |

rarāja vīraiśca viniḥśvasadbhiḥ hrado bhujaṅgairiva niḥśvasadbhiḥ || 14 ||

buddhipradhānān rucirābhidhānān saṃśraddhadhānān jagataḥ pradhānān |

nānāvidhānān rucirābhidhānān dadarśa tasyāṃ puri yātudhānān || 15 ||

nananda dṛṣṭvā sa ca tān surūpānnānāguṇānātmaguṇānurūpān |

vidyotamānānsa tadānurūpān dadarśa kāṃścicca punarvirūpān || 16 ||

tato varārhāḥ suviśuddhabhāvā steṣāṃ striyastatra mahānubhāvāḥ |

priyeṣu pāneṣu ca saktabhāvā dadarśa tārā iva suprabhāvāḥ || 17 ||

śriyā jvalantīstrapayopagūḍhā niśīthakāle ramaṇopagūḍhāḥ |

dadarśa kāścitpramadopagūḍhā yathā vihaṅgāḥ kusumopagūḍhāḥ || 18 ||

anyāḥ punarharmyatalopaviṣṭā statra priyāṅkeṣu sukhopaviṣṭāḥ |

bhartuḥ priyā dharmaparā niviṣṭā dadarśa dhīmān madanābhiviṣṭāḥ || 19 ||

aprāvṛtāḥ kāñcanarājivarṇāḥ kāścitparārthyāstapanīyavarṇāḥ |

punaśca kāścicchaśalakṣmavarṇāḥ kāntaprahīṇā rucirāṅgavarṇāḥ || 20 ||

tataḥ priyān prāpya manobhirāmāḥ suprītiyuktāḥ prasamīkṣyarāmāḥ |

gṛheṣu hṛṣṭāḥ paramābhirāmāḥ haripravīraḥ sa dadarśa rāmāḥ || 21 ||

candraprakāśāśca hi vaktramālāḥ vakrākṣipakṣmāśca sunetramālāḥ |

vibhūṣaṇānāṃ ca dadarśa mālāḥ śatahradānāmiva cārumālāḥ || 22 ||

na tveva sītāṃ paramābhijātāṃ pathi sthite rājakule prajātām |

latāṃ prapullāmiva sādhu jātāṃ dadarśa tanvīṃ manasābhijātām || 23 ||

sanātane vartmani sanniviṣṭāṃ rāmekṣaṇāṃ tāṃ madanābhiviṣṭām |

bharturmanaḥ śrīmadanupraviṣṭāṃ strībhyo varābhyaśca sadā viśiṣṭām || 24 ||

uṣṇārditāṃ sānusṛtāsrakaṇṭhīṃ purā varārhottamaniṣkakaṇṭhīm |

sujātapakṣmāmabhiraktakaṇṭhīṃ vane'pravṛttāmiva nīlakaṇṭhīm || 25 ||

avyaktarekhāmiva candrarekhāṃ pāṃsupradigdhāmiva hemarekhām |

kṣataprarūḍhāmiva bāṇarekhāṃ vāyuprabhinnāmiva megharekhām || 26 ||

sītāmapaśyan manujeśvarasya rāmasya patnīṃ vadatāṃ varasya |

babhūva duḥkhābhihataścirasya plavaṅgamo manda ivācirasya || 27 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe pañcamassargaḥ ||