5.46 Sundarakanda - Shatchatvarimsha Sargah

ॐ

5.46 સુન્દરકાણ્ડ - ષટ્ચત્વારિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।

અથ ષટ્ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।

હતાન્મન્ત્રિસુતાન્ બુદ્ધ્વા વાનરેણ મહાત્મના ।

રાવણસ્સંવૃતાકારશ્ચકાર મતિમુત્તમામ્ ॥ 1 ॥

સ વિરૂપાક્ષયૂપાક્ષૌ દુર્ધરં ચૈવ રાક્ષસમ્ ।

પ્રઘસં ભાસકર્ણં ચ પઞ્ચસેનાગ્રનાયકાન્ ॥ 2 ॥

સન્દિદેશ દશગ્રીવો વીરાન્નયવિશારદાન્ ।

હનુમદ્ગ્રહણવ્યગ્રાન્વાયુવેગસમાન્યુધિ ॥ 3 ॥

યાત સેનાગ્રગાસ્સર્વે મહાબલપરિગ્રહાઃ ।

સવાજિરથમાતઙ્ગાસ્સ કપિશ્શાસ્યતામિતિ ॥ 4 ॥

યત્નૈશ્ચ ખલુ ભાવ્યં સ્યાત્તમાસાદ્ય વનાલયમ્ ।

કર્મ ચાપિ સમાધેયં દેશકાલાવિરોધિનમ્ ॥ 5 ॥

ન હ્યહં તં કપિં મન્યે કર્મણા પ્રતિતર્કયન્ ।

સર્વથા તન્મહદ્ભૂતં મહાબલપરિગ્રહમ્ ॥ 6 ॥

ભવેદિન્દ્રેણ વા સૃષ્ટમસ્મદર્થં તપોબલાત્ ।

સનાગયક્ષગન્ધર્વા દેવાસુરમહર્ષયઃ ॥ 7 ॥

યુષ્માભિસ્સહિતૈસ્સર્વૈર્મયા સહ વિનિર્જિતાઃ ।

તૈરવશ્યં વિધાતવ્યં વ્યલીકં કિઞ્ચિદેવ નઃ ॥ 8 ॥

તદેવ નાત્ર સન્દેહઃ પ્રસહ્ય પરિગૃહ્યતામ્ ।

નાવમાન્યો ભવદ્ભિશ્ચ હરિર્ધીરપરાક્રમઃ ॥ 9 ॥

દૃષ્ટા હિ હરયઃ પૂર્વં મયા વિપુલવિક્રમાઃ ।

વાલી ચ સહસુગ્રીવો જામ્બવાંશ્ચ મહાબલઃ ॥ 10 ॥

નીલસ્સેનાપતિશ્ચૈવ યે ચાન્યે દ્વિવિદાદયઃ ।

નૈવં તેષાં ગતિર્ભીમા ન તેજો ન પરાક્રમઃ ॥ 11 ॥

ન મતિર્ન બલોત્સાહૌ ન રૂપપરિકલ્પનમ્ ।

મહત્સત્ત્વમિદં જ્ઞેયં કપિરૂપં વ્યવસ્થિતમ્ ॥ 12 ॥

પ્રયત્નં મહદાસ્થાય ક્રિયતામસ્ય નિગ્રહઃ ।

કામં લોકાસ્ત્રયસ્સેન્દ્રાસ્સસુરાસુરમાનવાઃ ॥ 13 ॥

ભવતામગ્રતઃ સ્થાતું ન પર્યાપ્તા રણાજિરે ।

તથાપિ તુ નયજ્ઞેન જયમાકાઙ્ક્ષતા રણે ॥ 14 ॥

આત્મા રક્ષ્યઃ પ્રયત્નેન યુદ્ધસિદ્ધિર્હિ ચઞ્ચલા ।

તે સ્વામિવચનં સર્વે પ્રતિગૃહ્ય મહૌજસઃ ॥ 15 ॥

સમુત્પેતુર્મહાવેગા હુતાશસમતેજસઃ ।

રથૈર્મત્તૈશ્ચ માતઙ્ગૈર્વાજિભિશ્ચ મહાજવૈઃ ॥ 16 ॥

શસ્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈસ્તીક્ષ્ણૈસ્સર્વૈશ્ચોપચિતા બલૈઃ ।

તતસ્તં દદૃશુર્વીરા દીપ્યમાનં મહાકપિમ્ ॥ 17 ॥

રશ્મિમન્તમિવોદ્યન્તં સ્વતેજોરશ્મિમાલિનમ્ ।

તોરણસ્થં મહોત્સાહં મહાસત્ત્વં મહાબલમ્ ॥ 18 ॥

મહામતિં મહાવેગં મહાકાયં મહાબલમ્ ।

તં સમીક્ષ્યૈવ તે સર્વે દિક્ષુ સર્વાસ્વવસ્થિતાઃ ॥ 19 ॥

તૈ સ્તૈઃ પ્રહરણૈર્ભીમૈરભિપેતુસ્તતસ્તતઃ ।

તસ્ય પઞ્ચાયસાસ્તીક્ષ્ણાશ્શિતાઃ પીતમુખાશ્શરાઃ ॥ 20 ॥

શિરસ્યુત્પલપત્રાભા દુર્ધરેણ નિપાતિતાઃ ।

સ તૈઃ પઞ્ચભિરાવિદ્ધશ્શરૈશ્શિરસિ વાનરઃ ॥ 21 ॥

ઉત્પપાત નદન્ વ્યોમ્નિ દિશો દશ વિનાદયન્ ।

તતસ્તુ દુર્ધરો વીરસ્સરથસ્સજ્યકાર્મુકઃ ॥ 22 ॥

કિરન્ શરશતૈસ્તીક્ષ્ણૈરભિપેદે મહાબલઃ ।

સ કપિર્વારયામાસ તં વ્યોમ્નિ શરવર્ષિણમ્ ॥ 23 ॥

વૃષ્ટિમન્તં પયોદાન્તે પયોદમિવ મારુતઃ ।

અર્ધ્યમાનસ્તતસ્તેન દુર્ધરેણાનિલાત્મજઃ ॥ 24 ॥

ચકાર કદનં ભૂયો વ્યવર્ધત ચ વેગવાન્ ।

સ દૂરં સહસોત્પત્ય દુર્ધરસ્ય રથે હરિઃ ॥ 25 ॥

નિપપાત મહાવેગો વિદ્યુદ્રાશિર્ગિરાવિવ ।

તતસ્સ મથિતાષ્ટાશ્વં રથં ભગ્નાક્ષકૂબરમ્ ॥ 26 ॥

વિહાય ન્યપતદ્ભૂમૌ દુર્ધરસ્ત્યક્તજીવિતઃ ।

તં વિરૂપાક્ષયૂપાક્ષૌ દૃષ્ટ્વા નિપતિતં ભુવિ ॥ 27 ॥

સઞ્જાતરોષૌ દુર્ધર્ષાવુત્પેતુરરિન્દમૌ ।

સ તાભ્યાં સહસોત્પત્ય વિષ્ઠિતો વિમલેઽમ્બરે ॥ 28 ॥

મુદ્ગરાભ્યાં મહાબાહુર્વક્ષસ્યભિહતઃ કપિઃ ।

તયોર્વેગવતોર્વેગં વિનિહત્ય મહાબલઃ ॥ 29 ॥

નિપપાત પુનર્ભૂમૌ સુપર્ણસમવિક્રમઃ ।

સ સાલવૃક્ષમાસાદ્ય તમુત્પાટ્ય ચ વાનરઃ ॥ 30 ॥

તાવુભૌ રાક્ષસૌ વીરૌ જઘાન પવનાત્મજઃ ।

તતસ્તાંસ્ત્રીન્હતાન્જ્ઞાત્વા વાનરેણ તરસ્વિના ॥ 31 ॥

અભિપેદે મહાવેગઃ પ્રસહ્ય પ્રઘસો હરિમ્ ।

ભાસકર્ણશ્ચ સઙ્કૃદ્ધશ્શૂલમાદાય વીર્યવાન્ ॥ 32 ॥

એકતઃ કપિશાર્દૂલં યશસ્વિનમવસ્થિતમ્ ।

પટ્ટિસેન શિતાગ્રેણ પ્રઘસઃ પ્રત્યયોધયત્ ॥ 33 ॥

ભાસકર્ણશ્ચ શૂલેન રાક્ષસઃ કપિસત્તમમ્ ।

સ તાભ્યાં વિક્ષતૈર્ગાત્રૈરસૃગ્દિગ્ધતનૂરુહઃ ॥ 34 ॥

અભવદ્વાનરઃ ક્રુદ્ધો બાલસૂર્યસમપ્રભઃ ।

સમુત્પાટ્ય ગિરેશ્શૃઙ્ગં સમૃગવ્યાલપાદપમ્ ॥ 35 ॥

જઘાન હનુમાન્ વીરો રાક્ષસૌ કપિકુઞ્જરઃ ।

તતસ્તેષ્વવસન્નેષુ સેનાપતિષુ પઞ્ચસુ ॥ 36 ॥

બલં તદવશેષં ચ નાશયામાસ વાનરઃ ।

અશ્વૈરશ્વાન્ ગજૈર્નાગાન્ યોધૈર્યોધાન્ રથૈરથાન્ ॥ 37 ॥

સ કપિર્નાશયામાસ સહસ્રાક્ષ ઇવાસુરાન્ ।

હતૈર્નાગૈશ્ચ તુરગૈર્ભગ્નાક્ષૈશ્ચ મહારથૈઃ ॥ 38 ॥

હતૈશ્ચ રાક્ષસૈર્ભૂમી રુદ્ધમાર્ગા સમન્તતઃ ।

તતઃ કપિસ્તાન્ધ્વજિનીપતીન્ રણે નિહત્ય વીરાન્સબલાન્સવાહનાન્ ।

સમીક્ષ્ય વીરઃ પરિગૃહ્ય તોરણં કૃતક્ષણઃ કાલ ઇવ પ્રજાક્ષયે ॥ 39 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે ષટ્ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ |

hatānmantrisutān buddhvā vānareṇa mahātmanā |

rāvaṇassaṃvṛtākāraścakāra matimuttamām || 1 ||

sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasam |

praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañcasenāgranāyakān || 2 ||

sandideśa daśagrīvo vīrānnayaviśāradān |

hanumadgrahaṇavyagrānvāyuvegasamānyudhi || 3 ||

yāta senāgragāssarve mahābalaparigrahāḥ |

savājirathamātaṅgāssa kapiśśāsyatāmiti || 4 ||

yatnaiśca khalu bhāvyaṃ syāttamāsādya vanālayam |

karma cāpi samādheyaṃ deśakālāvirodhinam || 5 ||

na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan |

sarvathā tanmahadbhūtaṃ mahābalaparigraham || 6 ||

bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt |

sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ || 7 ||

yuṣmābhissahitaissarvairmayā saha vinirjitāḥ |

tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiñcideva naḥ || 8 ||

tadeva nātra sandehaḥ prasahya parigṛhyatām |

nāvamānyo bhavadbhiśca harirdhīraparākramaḥ || 9 ||

dṛṣṭā hi harayaḥ pūrvaṃ mayā vipulavikramāḥ |

vālī ca sahasugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ || 10 ||

nīlassenāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ |

naivaṃ teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ || 11 ||

na matirna balotsāhau na rūpaparikalpanam |

mahatsattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam || 12 ||

prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ |

kāmaṃ lokāstrayassendrāssasurāsuramānavāḥ || 13 ||

bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire |

tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe || 14 ||

ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā |

te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ || 15 ||

samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ |

rathairmattaiśca mātaṅgairvājibhiśca mahājavaiḥ || 16 ||

śastraiśca vividhaistīkṣṇaissarvaiścopacitā balaiḥ |

tatastaṃ dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim || 17 ||

raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam |

toraṇasthaṃ mahotsāhaṃ mahāsattvaṃ mahābalam || 18 ||

mahāmatiṃ mahāvegaṃ mahākāyaṃ mahābalam |

taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ || 19 ||

tai staiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ |

tasya pañcāyasāstīkṣṇāśśitāḥ pītamukhāśśarāḥ || 20 ||

śirasyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ |

sa taiḥ pañcabhirāviddhaśśaraiśśirasi vānaraḥ || 21 ||

utpapāta nadan vyomni diśo daśa vinādayan |

tatastu durdharo vīrassarathassajyakārmukaḥ || 22 ||

kiran śaraśataistīkṣṇairabhipede mahābalaḥ |

sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam || 23 ||

vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ |

ardhyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ || 24 ||

cakāra kadanaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān |

sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ || 25 ||

nipapāta mahāvego vidyudrāśirgirāviva |

tatassa mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūbaram || 26 ||

vihāya nyapatadbhūmau durdharastyaktajīvitaḥ |

taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi || 27 ||

sañjātaroṣau durdharṣāvutpeturarindamau |

sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale'mbare || 28 ||

mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ |

tayorvegavatorvegaṃ vinihatya mahābalaḥ || 29 ||

nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ |

sa sālavṛkṣamāsādya tamutpāṭya ca vānaraḥ || 30 ||

tāvubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ |

tatastāṃstrīnhatānjñātvā vānareṇa tarasvinā || 31 ||

abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim |

bhāsakarṇaśca saṅkṛddhaśśūlamādāya vīryavān || 32 ||

ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitam |

paṭṭisena śitāgreṇa praghasaḥ pratyayodhayat || 33 ||

bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam |

sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ || 34 ||

abhavadvānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ |

samutpāṭya gireśśṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam || 35 ||

jaghāna hanumān vīro rākṣasau kapikuñjaraḥ |

tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu || 36 ||

balaṃ tadavaśeṣaṃ ca nāśayāmāsa vānaraḥ |

aśvairaśvān gajairnāgān yodhairyodhān rathairathān || 37 ||

sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān |

hatairnāgaiśca turagairbhagnākṣaiśca mahārathaiḥ || 38 ||

hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ |

tataḥ kapistāndhvajinīpatīn raṇe nihatya vīrānsabalānsavāhanān |

samīkṣya vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 39 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ ||