4.53 Kishkindhakanda - Tripanchasha Sargah

ॐ

4.53 કિષ્કિન્ધાકાણ્ડ - ત્રિપઞ્ચાશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્રિપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।

એવમુક્તશ્શુભં વાક્યં તાપસ્યા ધર્મસંહિતમ્ ।

ઉવાચ હનુમાન્વાક્યં તામનિન્દિતચેષ્ટિતામ્ ॥ 1 ॥

શરણં ત્વાં પ્રપન્ના સ્મ સર્વે વૈ ધર્મચારિણીમ્ ।

યઃ કૃતસ્સમયોઽસ્માકં સુગ્રીવેણ મહાત્મના ॥ 2 ॥

સ ચ કાલો હ્યતિક્રાન્તો બિલે ચ પરિવર્તતામ્ ।

સા ત્વમસ્માદ્બિલાદ્ઘોરાદુત્તારયિતુમર્હસિ ॥ 3 ॥

તસ્માત્સુગ્રીવવચનાદતિક્રાન્તાન્ગતાયુષઃ ।

ત્રાતુમર્હસિ નસ્સર્વાન્સુગ્રીવભયકર્શિતાન્ ॥ 4 ॥

મહચ્ચકાર્યમસ્માભિઃ કર્તવ્યં ધર્મચારિણિ ।

તચ્ચાપિ ન કૃતં કાર્યમસ્માભિરિહ વાસિભિઃ ॥ 5 ॥

એવમુક્તા હનુમતા તાપસી વાક્યમબ્રવીત્ ।

જીવતા દુષ્કરં મન્યે પ્રવિષ્ટેન નિવર્તિતુમ્ ॥ 6 ॥

તપસસ્તુ પ્રભાવેન નિયમોપાર્જિતેન ચ ।

સર્વાનેવ બિલાદસ્માદુદ્ધરિષ્યામિ વાનરાન્ ॥ 7 ॥

નિમીલયત ચક્ષૂંષિ સર્વે વાનરપુઙ્ગવાઃ ।

ન હિ નિષ્ક્રમિતું શક્યમનિમીલિતલોચનૈઃ ॥ 8 ॥

તતસ્સમ્મીલિતાસ્સર્વે સુકુમારાઙ્ગુલૈઃ કરૈઃ ।

સહસાઽપિદધુર્દૃષ્ટિં હૃષ્ટા ગમનકાઙ્ક્ષયા ॥ 9 ॥

વાનરાસ્તુ મહાત્માનો હસ્તરુદ્ધમુખાસ્તદા ।

નિમેષાન્તરમાત્રેણ બિલાદુત્તારિતાસ્તયા ॥ 10 ॥

તતસ્તાન્વાનરાન્સર્વાંસ્તાપસી ધર્મચારિણી ।

નિસ્સૃતાન્વિષમાત્તસ્માત્સમાશ્વાસ્યેદમબ્રવીત્ ॥ 11 ॥

એષ વિન્ધ્યો ગિરિશ્શ્રીમાન્નાનાદ્રુમલતાકુલઃ ।

એષ પ્રસ્રવણશ્શૈલસ્સાગરોઽયં મહોદધિઃ ॥ 12 ॥

સ્વસ્તિ વોઽસ્તુ ગમિષ્યામિ ભવનં વાનરર્ષભાઃ ।

ઇત્યુક્ત્વા તદ્બિલં શ્રીમત્પ્રવિવેશ સ્વયમ્પ્રભા ॥ 13 ॥

તતસ્તે દદૃશુર્ઘોરં સાગરં વરુણાલયમ્ ।

અપારમભિગર્જન્તં ઘોરૈરૂર્મિભિરાવૃતમ્ ॥ 14 ॥

મયસ્ય માયાવિહિતં ગિરિદુર્ગં વિચિન્વતામ્ ।

તેષાં માસો વ્યતિક્રાન્તો યો રાજ્ઞા સમયઃ કૃતઃ ॥ 15 ॥

વિન્ધ્યસ્ય તુ ગિરેઃ પાદે સમ્પ્રપુષ્પિતપાદપે ।

ઉપવિશ્ય મહાભાગાશ્ચિન્તામાપેદિરે તદા ॥ 16 ॥

તતઃ પુષ્પાતિભારાગ્રાન્ લતાશતસમાવૃતાન્ ।

દ્રુમાન્વાસન્તિકાન્દૃષ્ટવા બભૂવુર્ભયશઙ્કિતાઃ ॥ 17 ॥

તે વસન્તમનુપ્રાપ્તં પ્રતિબુદ્ધ્વા પરસ્પરમ્ ।

નષ્ટસન્દેશકાલાર્થા નિપેતુર્ધરણીતલે ॥ 18 ॥

તતસ્તાન્કપિવૃદ્ધાંસ્તુ શિષ્ટાંશ્ચૈવ વનૌકસઃ ।

વાચા મધુરયાઽભાષ્ય યથાવદનુમાન્ય ચ ॥ 19 ॥

સ તુ સિંહવૃષસ્કન્ધઃ પીનાયતભુજઃ કપિઃ ।

યુવરાજો મહાપ્રાજ્ઞઃ અઙ્ગદો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 20 ॥

શાસનાત્કપિરાજસ્ય વયં સર્વે વિનિર્ગતાઃ ।

માસઃ પૂર્ણો બિલસ્થાનાં હરયઃ કિં ન બુદ્ધ્યતે ॥ 21 ॥

વયમાશ્વયુજે માસિ કાલસઙ્ખ્યાવ્યવસ્થિતાઃ ।

પ્રસ્થિતાસ્સોઽપિ ચાતીતઃ કિમતઃ કાર્યમુત્તરમ્ ॥ 22 ॥

ભવન્તઃ પ્રત્યયં પ્રાપ્તાઃ નીતિમાર્ગવિશારદાઃ ।

હિતેષ્વભિરતા ભર્તુર્નિસૃષ્ટાસ્સર્વકર્મસુ ॥ 23 ॥

કર્મસ્વપ્રતિમાસ્સર્વે દિક્ષુ વિશ્રુતપૌરુષાઃ ।

માં પુરસ્કૃત્ય નિર્યાતાઃ પિઙ્ગાક્ષપ્રતિચોદિતાઃ ॥ 24 ॥

ઇદાનીમકૃતાર્થાનાં મર્તવ્યં નાત્ર સંશયઃ ।

હરિરાજસ્ય સન્દેશમકૃત્વા કસ્સુખી ભવેત્ ॥ 25 ॥

તસ્મિન્નતીતે કાલે તુ સુગ્રીવેણ કૃતે સ્વયમ્ ।

પ્રાયોપવેશનં યુક્તં સર્વેષાં ચ વનૌકસામ્ ॥ 26 ॥

તીક્ષ્ણઃ પ્રકૃત્યા સુગ્રીવસ્સ્વામિભાવે વ્યવસ્થિતઃ ।

ન ક્ષમિષ્યતિ નસ્સર્વાનપરાધકૃતો ગતાન્ ॥ 27 ॥

અપ્રવૃત્તૌ ચ સીતાયાઃ પાપમેવ કરિષ્યતિ ।

તસ્માત્ ક્ષમમિહાદ્યૈવ ગન્તું પ્રાયોપવેશનં હિ નઃ ॥ 28 ॥

ત્યક્ત્વા પુત્રાંશ્ચ દારાંશ્ચ ધનાનિ ચ ગૃહાણિ ચ ।

ધૃવં નો હિંસિતા રાજા સર્વાન્પ્રતિગતાનિતઃ ॥ 29 ॥

વધેનાપ્રતિરૂપેણ શ્રેયાન્મૃત્યુરિહૈવ નઃ ।

ન ચાહં યૌવરાજ્યેન સુગ્રીવેણાભિષેચિતઃ ॥ 30 ॥

નરેન્દ્રેણાભિષિક્તોઽસ્મિ રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા ।

સ પૂર્વં બદ્ધવૈરો માં રાજા દૃષ્ટ્વા વ્યતિક્રમમ્ ॥ 31 ॥

ઘાતયિષ્યતિ દણ્ડેન તીક્ષ્ણેન કૃતનિશ્ચયઃ ।

કિં મે સુહૃદભિર્વ્યસનં પશ્યદ્ભિર્જીવિતાન્તરે ॥ 32 ॥

ઇહૈવ પ્રાયમાસિષ્યે પુણ્યે સાગરરોધસિ ।

એતચ્છ્રુત્વા કુમારેણ યુવરાજેન ભાષિતમ્ ॥ 33 ॥

સર્વે તે વાનરશ્રેષ્ઠાઃ કરુણં વાક્યમબ્રુવન્ ।

તીક્ષ્ણઃ પ્રકૃત્યા સુગ્રીવઃ પ્રિયાસક્તશ્ચ રાઘવઃ ॥ 34 ॥

અદૃષ્ટાયાં તુ વૈદેહ્યાં દૃષ્ટ્વાઽસ્માંશ્ત સમાગતાન્ ।

રાઘવપ્રિયકામાર્થં ઘાતયિષ્યત્યસંશયમ્ ॥ 35 ॥

ન ક્ષમં ચાપરાદ્ધાનાં ગમનં સ્વામિપાર્શ્વતઃ ।

ઇહૈવ સીતામન્વિષ્ય પ્રવૃત્તિમુપલભ્ય વા ॥ 36 ॥

નો ચેદ્ગચ્છામ તં વીરં ગમિષ્યામો યમક્ષયમ્ ।

પ્લવઙ્ગમાનાં તુ ભયાર્દિતાનાં શ્રુત્વા વચસ્તાર ઇદં બભાષે ।

અલં વિષાદેન બિલં પ્રવિશ્ય વસામ સર્વે યદિ રોચતે વઃ ॥ 37 ॥

ઇદં હિ માયાવિહિતં સુદુર્ગમં પ્રભૂતવૃક્ષોદકભોજ્યપેયકમ્ ।

ઇહાસ્તિ નો નૈવ ભયં પુરન્દરા ન્ન રાઘવાદ્વાનરરાજતોઽપિ વા ॥ 38 ॥

શ્રુત્વાઽઙ્ગદસ્યાપિ વચોઽનુકૂલ મૂચુશ્ચ સર્વે હરયઃ પ્રતીતાઃ ।

યથા ન હિંસ્યેમ તથા વિધાન મસક્તમદ્યૈવ વિધીયતાં નઃ ॥ 39 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ત્રિપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha tripañcāśassargaḥ |

evamuktaśśubhaṃ vākyaṃ tāpasyā dharmasaṃhitam |

uvāca hanumānvākyaṃ tāmaninditaceṣṭitām || 1 ||

śaraṇaṃ tvāṃ prapannā sma sarve vai dharmacāriṇīm |

yaḥ kṛtassamayo'smākaṃ sugrīveṇa mahātmanā || 2 ||

sa ca kālo hyatikrānto bile ca parivartatām |

sā tvamasmādbilādghorāduttārayitumarhasi || 3 ||

tasmātsugrīvavacanādatikrāntāngatāyuṣaḥ |

trātumarhasi nassarvānsugrīvabhayakarśitān || 4 ||

mahaccakāryamasmābhiḥ kartavyaṃ dharmacāriṇi |

taccāpi na kṛtaṃ kāryamasmābhiriha vāsibhiḥ || 5 ||

evamuktā hanumatā tāpasī vākyamabravīt |

jīvatā duṣkaraṃ manye praviṣṭena nivartitum || 6 ||

tapasastu prabhāvena niyamopārjitena ca |

sarvāneva bilādasmāduddhariṣyāmi vānarān || 7 ||

nimīlayata cakṣūṃṣi sarve vānarapuṅgavāḥ |

na hi niṣkramituṃ śakyamanimīlitalocanaiḥ || 8 ||

tatassammīlitāssarve sukumārāṅgulaiḥ karaiḥ |

sahasā'pidadhurdṛṣṭiṃ hṛṣṭā gamanakāṅkṣayā || 9 ||

vānarāstu mahātmāno hastaruddhamukhāstadā |

nimeṣāntaramātreṇa bilāduttāritāstayā || 10 ||

tatastānvānarānsarvāṃstāpasī dharmacāriṇī |

nissṛtānviṣamāttasmātsamāśvāsyedamabravīt || 11 ||

eṣa vindhyo giriśśrīmānnānādrumalatākulaḥ |

eṣa prasravaṇaśśailassāgaro'yaṃ mahodadhiḥ || 12 ||

svasti vo'stu gamiṣyāmi bhavanaṃ vānararṣabhāḥ |

ityuktvā tadbilaṃ śrīmatpraviveśa svayamprabhā || 13 ||

tataste dadṛśurghoraṃ sāgaraṃ varuṇālayam |

apāramabhigarjantaṃ ghorairūrmibhirāvṛtam || 14 ||

mayasya māyāvihitaṃ giridurgaṃ vicinvatām |

teṣāṃ māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ || 15 ||

vindhyasya tu gireḥ pāde samprapuṣpitapādape |

upaviśya mahābhāgāścintāmāpedire tadā || 16 ||

tataḥ puṣpātibhārāgrān latāśatasamāvṛtān |

drumānvāsantikāndṛṣṭavā babhūvurbhayaśaṅkitāḥ || 17 ||

te vasantamanuprāptaṃ pratibuddhvā parasparam |

naṣṭasandeśakālārthā nipeturdharaṇītale || 18 ||

tatastānkapivṛddhāṃstu śiṣṭāṃścaiva vanaukasaḥ |

vācā madhurayā'bhāṣya yathāvadanumānya ca || 19 ||

sa tu siṃhavṛṣaskandhaḥ pīnāyatabhujaḥ kapiḥ |

yuvarājo mahāprājñaḥ aṅgado vākyamabravīt || 20 ||

śāsanātkapirājasya vayaṃ sarve vinirgatāḥ |

māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na buddhyate || 21 ||

vayamāśvayuje māsi kālasaṅkhyāvyavasthitāḥ |

prasthitāsso'pi cātītaḥ kimataḥ kāryamuttaram || 22 ||

bhavantaḥ pratyayaṃ prāptāḥ nītimārgaviśāradāḥ |

hiteṣvabhiratā bharturnisṛṣṭāssarvakarmasu || 23 ||

karmasvapratimāssarve dikṣu viśrutapauruṣāḥ |

māṃ puraskṛtya niryātāḥ piṅgākṣapraticoditāḥ || 24 ||

idānīmakṛtārthānāṃ martavyaṃ nātra saṃśayaḥ |

harirājasya sandeśamakṛtvā kassukhī bhavet || 25 ||

tasminnatīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam |

prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām || 26 ||

tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvassvāmibhāve vyavasthitaḥ |

na kṣamiṣyati nassarvānaparādhakṛto gatān || 27 ||

apravṛttau ca sītāyāḥ pāpameva kariṣyati |

tasmāt kṣamamihādyaiva gantuṃ prāyopaveśanaṃ hi naḥ || 28 ||

tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca dhanāni ca gṛhāṇi ca |

dhṛvaṃ no hiṃsitā rājā sarvānpratigatānitaḥ || 29 ||

vadhenāpratirūpeṇa śreyānmṛtyurihaiva naḥ |

na cāhaṃ yauvarājyena sugrīveṇābhiṣecitaḥ || 30 ||

narendreṇābhiṣikto'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |

sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam || 31 ||

ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ |

kiṃ me suhṛdabhirvyasanaṃ paśyadbhirjīvitāntare || 32 ||

ihaiva prāyamāsiṣye puṇye sāgararodhasi |

etacchrutvā kumāreṇa yuvarājena bhāṣitam || 33 ||

sarve te vānaraśreṣṭhāḥ karuṇaṃ vākyamabruvan |

tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyāsaktaśca rāghavaḥ || 34 ||

adṛṣṭāyāṃ tu vaidehyāṃ dṛṣṭvā'smāṃśta samāgatān |

rāghavapriyakāmārthaṃ ghātayiṣyatyasaṃśayam || 35 ||

na kṣamaṃ cāparāddhānāṃ gamanaṃ svāmipārśvataḥ |

ihaiva sītāmanviṣya pravṛttimupalabhya vā || 36 ||

no cedgacchāma taṃ vīraṃ gamiṣyāmo yamakṣayam |

plavaṅgamānāṃ tu bhayārditānāṃ śrutvā vacastāra idaṃ babhāṣe |

alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya vasāma sarve yadi rocate vaḥ || 37 ||

idaṃ hi māyāvihitaṃ sudurgamaṃ prabhūtavṛkṣodakabhojyapeyakam |

ihāsti no naiva bhayaṃ purandarā nna rāghavādvānararājato'pi vā || 38 ||

śrutvā'ṅgadasyāpi vaco'nukūla mūcuśca sarve harayaḥ pratītāḥ |

yathā na hiṃsyema tathā vidhāna masaktamadyaiva vidhīyatāṃ naḥ || 39 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||