4.30 Kishkindhakanda - Trimsha Sargah

ॐ

4.30 કિષ્કિન્ધાકાણ્ડ - ત્રિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્રિંશસ્સર્ગઃ ।

ગુહં પ્રવિષ્ટે સુગ્રીવે વિમુક્તે ગગને ઘનૈઃ ।

વર્ષરાત્રોષિતો રામઃ કામશોકાભિપીડિતઃ ॥ 1 ॥

પાણ્ડુરં ગગનં દૃષ્ટ્વા વિમલં ચન્દ્રમણ્ડલમ્ ।

શારદીં રજનીં ચૈવ દૃષ્ટ્વા જ્યોત્સ્નાનુલેપનામ્ ॥ 2 ॥

કામવૃત્તં ચ સુગ્રીવં નષ્ટાં ચ જનકાત્મજામ્ ।

બુદ્ધ્વા કાલમતીતં ચ મુમોહ પરમાતુરઃ ॥ 3 ॥

સ તુ સઞ્જ્ઞામુપાગમ્ય મુહૂર્તાન્મતિમાન્પુનઃ ।

મનસ્સ્થામપિ વૈદેહીં ચિન્તયામાસ રાઘવઃ ॥ 4 ॥

આસીનઃ પર્વતસ્યાગ્રે હેમધાતુવિભૂષિતે ।

શારદં ગગનં દૃષ્ટ્વા જગામ મનસા પ્રિયામ્ ॥ 5 ॥

દૃષ્ટ્વા ચ વિમલં વ્યોમ ગતવિદ્યુદ્વલાહકમ્ ।

સારસારાવસઙ્ઘુષ્ઠં વિલલાપાર્તયા ગિરા ॥ 6 ॥

સારસારાવસન્નાદૈસ્સારસારવનાદિની ।

યાઽઽશ્રમે રમતે બાલા સાઽદ્ય મે રમતે કથમ્ ॥ 7 ॥

પુષ્પિતાંશ્ચાસનાન્ દૃષ્ટ્વા કાઞ્ચનાનિવ નિર્મલાન્ ।

કથં સા રમતે બાલા પશ્યન્તી મામપશ્યતી ॥ 8 ॥

યા પુરા કલહંસાનાં સ્વરેણ કલભાષિણી ।

બુધ્યતે ચારુસર્વાઙ્ગી સાઽદ્ય મે બુદ્ધ્યતે કથમ્ ॥ 9 ॥

નિસ્વનં ચક્રવાકાનાં નિશમ્ય નહચારિણામ્ ।

પુણ્ડરીકવિશાલાક્ષી કથમેષા ભવિષ્યતિ ॥ 10 ॥

સરાંસિ સરિતો વાપીઃ કાનનાનિ વનાનિ ચ ।

તાં વિના મૃગશાબાક્ષીં ચરન્નાદ્ય સુખં લભે ॥ 11 ॥

અપિ તાં મદ્વિયોગાચ્છ સૌકુમાર્યાચ્ચ ભામિનીમ્ ।

સુદૂરં પીડયેત્કામશ્શરદ્ગુણનિરન્તરઃ ॥ 12 ॥

એવમાદિ નરશ્રેષ્ઠો વિલલાપ નૃપાત્મજઃ ।

વિહઙ્ગ ઇવ સારઙ્ગસ્સલિલં ત્રિદશેશ્વરાત્ ॥ 13 ॥

તતશ્ચઞ્ચૂર્ય રમ્યેષુ ફલાર્થી ગિરિસાનુષુ ।

દદર્શ પર્યુપાવૃત્તો લક્ષ્મીવાન્લક્ષ્મણોઽગ્રજમ્ ॥ 14 ॥

તં ચિન્તયા દુસ્સહયા પરીતં વિસઞ્જ્ઞમેકં વિજને મનસ્વી ।

ભ્રાતુર્વિષાદાત્પરિતાપદીનઃ સમીક્ષ્ય સૌમિત્રિરુવાચ રામમ્ ॥ 15 ॥

કિમાર્ય કામસ્ય વશઙ્ગતેન કિમાત્મપૌરુષ્યપરાભવેન ।

અયં સદા સંહ્રિયતે સમાધિઃ કિમત્ર યોગેન નિવર્તિતેન ॥ 16 ॥

ક્રિયાભિયોગં મનસઃ પ્રસાદં સમાધિયોગાનુગતં ચ કાલમ્ ।

સહાયસામર્થ્યમદીનસત્ત્વઃ સ્વકર્મ હેતું ચ કુરુષ્વ હેતુમ્ ॥ 17 ॥

ન જાનકી માનવ વંશનાથ ત્વયા સનાથા સુલભા પરેણ ।

ન ચાગ્નિચૂડાં જ્વલિતામુપેત્ય ન દહ્યતે વીર વરાર્હ કચ્છિત્ ॥ 18 ॥

સલક્ષણં લક્ષ્મણમપ્રધૃષ્યં સ્વભાવજં વાક્યમુવાચ રામઃ ।

હિતં ચ પથ્યં ચ નયપ્રસક્તં સસામ ધર્માર્થસમાહિતં ચ ॥ 19 ॥

નિસ્સંશયં કાર્યમવેક્ષિતવ્યં ક્રિયાવિશેષોઽહ્યનુવર્તિતવ્યઃ ।

નનુ પ્રવૃત્તસ્ય દુરાસદસ્ય કુમાર કાર્યસ્ય ફલં ચ ચિન્ત્યમ્ ॥ 20 ॥

અથ પદ્મપલાશાક્ષીં મૈથિલીમનુચિન્તયન્ ।

ઉવાચ લક્ષ્મણં રામો મુખેન પરિશુષ્યતા ॥ 21 ॥

તર્પયિત્વા સહસ્રાક્ષસ્સલિલેન વસુન્ધરામ્ ।

નિર્વર્તયિત્વા સસ્યાનિ કૃતકર્મા વ્યવસ્થિતઃ ॥ 22 ॥

સ્નિગ્ધગમ્ભીરનિર્ઘોષાશ્શૈલદ્રુમપુરોગમાઃ ।

વિસૃજ્ય સલિલં મેઘાઃ પરિશ્રાન્તા નૃપાત્મજ ॥ 23 ॥

નીલોત્પલદલશ્યામાશ્શ્યામીકૃત્વા દિશો દશ ।

વિમદા ઇવ માતઙ્ગાશ્શાન્તવેગાઃ પયોધરાઃ ॥ 24 ॥

જલગર્ભા મહામેઘા કુટજાર્જુનગન્ધિનઃ ।

ચરિત્વા વિરતાસ્સૌમ્ય વૃષ્ટિવાતાસ્સમુદ્યતાઃ ॥ 25 ॥

ઘનાનાં વારણાનાં ચ મયૂરાણાં ચ લક્ષ્મણ ।

નાદઃ પ્રસ્રવણાનાં ચ પ્રશાન્તસ્સહસાઽનઘ ॥ 26 ॥

અભિવૃષ્ટા મહામેઘૈર્નિર્મલાશ્ચિત્રસાનવઃ ।

અનુલિપ્તા ઇવાઽભાન્તિ ગિરયશ્ચિત્રદીપ્તિભિઃ ॥ 27 ॥

શાખાસુ સપ્તચ્છદપાદપાનાં પ્રભાસુ તારાર્કનિશાકરાણામ્ ।

લીલાસુ ચૈવોત્તમ વારણાનાં શ્રિયં વિભજ્યાદ્ય શરત્પ્રવૃત્તા ॥ 28 ॥

સમ્પ્રત્યનેકાશ્રય ચિત્રશોભા લક્ષ્મીશ્શરત્કાલગુણોપનીતા ।

સૂર્યાગ્રહસ્તપ્રતિબોધિતેષુ પદ્માકરેષ્વભ્યધિકં વિભાતિ ॥ 29 ॥

સપ્તચ્છદાનાં કુસુમોપગન્ધી ષટ્પાદબૃન્દૈરનુગીયમાનઃ ।

મત્તદ્વિપાનાં પવનોઽનુસારી દર્પં વિનેષ્યન્નધિકં કરોતિ ॥ 30 ॥

અભ્યાગતૈશ્ચારુવિશાલપક્ષૈ સ્સરઃપ્રિયૈઃ પદ્મરજોવકીર્ણૈઃ ।

મહાનદીનાં પુલિનોપયાતૈઃ ક્રીડન્તિ હંસાસ્સહ ચક્રવાકૈઃ ॥ 31 ॥

મદપ્રગલ્ભેષુ ચ વારણેષુ ગવાં સમૂહેષુ ચ દર્પિતેષુ ।

પ્રસન્નતોયાસુ ચ નિમ્નગાસુ વિભાતિ લક્ષ્મીર્બહુધા વિભક્તા ॥ 32 ॥

નભસ્સમીક્ષ્યામ્બુધરૈર્વિમુક્તં વિમુક્તબર્હાભરણા વનેષુ ।

પ્રિયાસ્વસક્તા વિનિવૃત્તશોભા ગતોત્સવા ધ્યાનપરા મયૂરાઃ ॥ 33 ॥

મનોજ્ઞગન્ધૈઃ પ્રિયકૈરનલ્પૈઃ પુષ્પાતિભારાવનતાગ્રશાખૈઃ ।

સુવર્ણગૌરૈર્નયનાભિરામૈ રુદ્યોતિતાનીવ વનાન્તરાણિ ॥ 34 ॥

પ્રિયાન્વિતાનાં નલિનીપ્રિયાણાં વને રતાનાં કુસુમોદ્ધતાનામ્ ।

મદોત્કટાનાં મદલાલસાનાં ગજોત્તમાનાં ગતયોઽદ્ય મન્દાઃ ॥ 35 ॥

વ્યભ્રં નભશ્શસ્ત્રવિધૌતવર્ણં કૃશપ્રવાહાનિ નદીજલાનિ ।

કહ્લારશીતાઃ પવનાઃ પ્રવાન્તિ તમોવિમુક્તાશ્ચ દિશઃ પ્રકાશાઃ ॥ 36 ॥

સૂર્યાતપક્રામણનષ્ટપઙ્કા ભૂમિશ્ચિરોદધાટિતસાન્દ્રરેણુઃ ।

અન્યોન્યવૈરેણસમાયુતાના મુદ્યોગકાલોઽદ્ય નરાધિપાનામ્ ॥ 37 ॥

શરદ્ગુણાપ્યાયિતરૂપશોભાઃ પ્રહર્ષિતાઃ પાંશુસમુત્ક્ષિતાઙ્ગાઃ ।

મદોત્કટાસ્સમ્પ્રતિ યુદ્ધલુબ્ધા વૃષા ગવાં મધ્યગતા નદન્તિ ॥ 38 ॥

સમન્મથં તીવ્રગતાનુરાગાઃ કુલાન્વિતા મન્દગતિં કરિણ્યઃ ।

મદાન્વિતં સમ્પરિવાર્ય યાન્તં વનેષુ ભર્તારમનુપ્રયાન્તિ ॥ 39 ॥

ત્યક્ત્વા વરાણ્યાત્મવિભૂષણાનિ બર્હાણિ તીરોપગતા નદીનામ્ ।

નિર્ભર્ત્સ્યમાના ઇવ સારસૌઘૈઃ પ્રયાન્તિ દીના વિમદા મયૂરાઃ ॥ 40 ॥

વિત્રાસ્ય કારણ્ડવચક્રવાકા ન્મહારવૈર્ભિન્નકટા ગજેન્દ્રાઃ ।

સરસ્સુ બદ્ધામ્બુજભૂષણેષુ વિક્ષોભ્ય વિક્ષોભ્ય જલં પિબન્તિ ॥ 41 ॥

વ્યપેતપઙ્કાસુ સવાલુકાસુ પ્રસન્નતોયાસુ સગોકુલાસુ ।

સસારસારાવનિનાદિતાસુ નદીષુ હૃષ્ટા નિપતન્તિ હંસાઃ ॥ 42 ॥

નદીઘનપ્રસ્રવણોદકાના મતિપ્રવૃદ્ધાનિલબર્હિણાનામ્ ।

પ્લવઙ્ગમાનાં ચ ગતોત્સવાનાં દ્રુતં રવાસ્સમ્પ્રતિ સમ્પ્રણષ્ટાઃ ॥ 43 ॥

અનેકવર્ણાસ્સુવિનષ્ટકાયા નવોદિતેષ્વમ્બુધરેષુ નષ્ટાઃ ।

ક્ષુધાર્દિતા ઘોરવિષા બિલેભ્ય શ્ચિરોષિતા વિપ્રસરન્તિ સર્પાઃ ॥ 44 ॥

ચઞ્ચચ્ચન્દ્રકરસ્પર્શહર્ષોન્મીલિતતારકા ।

અહો રાગવતી સન્ધ્યા જહાતિ સ્વયમમ્બરમ્ ॥ 45 ॥

રાત્રિશ્શશાઙ્કોદિતસૌમ્યવક્ત્રા તારાગણોન્મીલિતચારુનેત્રા ।

જ્યોત્સ્નાંશુકપ્રાવરણા વિભાતિ નારીવ શુક્લાંશુકસંવૃતાઙ્ગી ॥ 46 ॥

વિપક્વશાલિપ્રસવાનિ ભુક્ત્વા પ્રહર્ષિતા સારસચારુપઙ્ક્તિઃ ।

નભસ્સમાક્રામતિ શીઘ્રવેગાઃ વાતાવધૂતા ગ્રથિતેવ માલા ॥ 47 ॥

સુપ્તૈકહંસં કુમુદૈરુપેતં મહાહ્રદસ્થં સલિલં વિભાતિ ।

ઘનૈર્વિમુક્તં નિશિ પૂર્ણચન્દ્રં તારાગણાકીર્ણમિવાન્તરિક્ષમ્ ॥ 48 ॥

પ્રકીર્ણહંસાકુલમેખલાનાં પ્રબુદ્ધપદ્મોત્પલમાલિનીનામ્ ।

વાપ્યુત્તમાનામધિકાઽદ્ય લક્ષ્મી ર્વરાઙ્ગનાનામિવ ભૂષિતાનામ્ ॥ 49 ॥

વેણુસ્વનવ્યઞ્જિતતૂર્યમિશ્રઃ પ્રત્યૂષકાલાનિલસમ્પ્રવૃદ્ધઃ ।

સમ્મૂર્છિતો ગર્ગરગોવૃષાણા મન્યોન્યમાપૂરયતીવ શબ્દઃ ॥ 50 ॥

નવૈર્નદીનાં કુસુમપ્રભાસૈ ર્વ્યાધૂયમાનૈર્મૃદુમારુતેન ।

ધૌતામલક્ષૌમપટપ્રકાશૈઃ કૂલાનિ કાશૈરુપશોભિતાનિ ॥ 51 ॥

વનપ્રચણ્ડા મધુપાનશૌણ્ડાઃ પ્રિયાન્વિતાષ્ષટ્ચરણાઃ પ્રહ્રૃષ્ટાઃ ।

વનેષુ મત્તાઃ પવનાનુયાત્રાં કુર્વન્તિ પદ્માસનરેણુગૌરાઃ ॥ 52 ॥

જલં પ્રસન્નં કુમુદં પ્રભાસં ક્રૌઞ્ચસ્વનશ્શાલિવનં વિપક્વમ્ ।

મૃદુશ્ચ વાયુર્વિમલશ્ચ ચન્દ્ર શ્શંસન્તિ વર્ષવ્યપનીતકાલમ્ ॥ 53 ॥

મીનોપસન્દર્શિતમેખલાનાં નદીવધૂનાં ગતયોઽદ્ય મન્દાઃ ।

કાન્તોપભુક્તાલસગામિનીનાં પ્રભાતકાલેષ્વિવ કામિનીનામ્ ॥ 54 ॥

સચક્રવાકાનિ સશૈવલાનિ કાશૈર્દુકૂલૈરિવ સંવૃતાનિ ।

સપત્રલેખાનિ સરોચનાનિ વધૂમુખાનીવ નદીમુખાનિ ॥ 55 ॥

પ્રફુલ્લબાણાસનચિત્રિતેષુ પ્રહૃષ્ટષટ્પાદનિકૂજિતેષુ ।

ગૃહીતચાપોદ્યતચણ્ડદણ્ડઃ પ્રચણ્ડચારોઽદ્ય વનેષુ કામઃ ॥ 56 ॥

લોકં સુવૃષ્ટ્યા પરિતોષયિત્વા નદીસ્તટાકાનિ ચ પૂરયિત્વા ।

નિષ્પન્નસસ્યાં વસુધાં ચ કૃત્વા ત્યક્ત્વા નભસ્તોયધરાઃ પ્રણષ્ટાઃ ॥ 57 ॥

દર્શયન્તિ શરન્નદ્યઃ પુલિનાનિ શનૈઃ શનૈઃ ।

નવસઙ્ગમસવ્રીડા જઘનાનીવ યોષિતઃ ॥ 58 ॥

પ્રસન્નસલિલાસ્સૌમ્ય કુરરીભિર્વિનાદિતાઃ ।

ચક્રવાકગણાકીર્ણા વિભાન્તિ સલિલાશયાઃ ॥ 59 ॥

અસનાસ્સપ્તપર્ણાશ્ચ કોવિદારાશ્ચ પુષ્પિતાઃ ।

દૃશ્યન્તે બન્ધુજીવાશ્ચ શ્યામાશ્ચ ગિરિસાનુષુ ॥ 60 ॥

હંસસારસચક્રાહ્વૈઃ કુરરૈશ્ચ સમન્તતઃ ।

પુલિનાન્યવકીર્ણાનિ નદીનાં પશ્ય લક્ષ્મણ ॥ 61 ॥

અન્યોન્યબદ્ધવૈરાણાં જિગીષૂણાં નૃપાત્મજ ।

ઉદ્યોગસમયસ્સૌમ્ય પાર્થિવાનામુપસ્થિતઃ ॥ 62 ॥

ઇયં સા પ્રથમા યાત્રા પાર્થિવાનાં નૃપાત્મજ ન ચ પશ્યામિ સુગ્રીવમુદ્યોગં વા તથાવિધમ્ ॥ 63 ॥

ચત્વારો વાર્ષિકા માસા ગતા વર્ષશતોપમાઃ ।

મમ શોકાભિભૂતસ્ય સૌમ્ય સીતામપશ્યતઃ ॥ 64 ॥

ચક્રવાકીવ ભર્તારં પૃષ્ઠતોઽનુગતા વનમ્ ।

વિષમં દણ્ડકારણ્યમુદ્યાનમિવ યાઽગતા ॥ 65 ॥

પ્રિયાવિહીને દુઃખાર્તે હૃતરાજ્યે વિવાસિતે ।

કૃપાં ન કુરુતે રાજા સુગ્રીવો મયિ લક્ષ્મણ ॥ 66 ॥

અનાથો હૃતરાજ્યોઽયં રાવણેન ચ ધર્ષિતઃ ।

દીનો દૂરગૃહઃ કામી માં ચૈવ શરણં ગતઃ ॥ 67 ॥

ઇત્યેતૈઃ કારણૈસ્સૌમ્ય સુગ્રીવસ્ય દુરાત્મનઃ ।

અહં વાનરરાજસ્ય પરિભૂતઃ પરન્તપ ॥ 68 ॥

સ કાલં પરિસઙ્ખ્યાય સીતાયાઃ પરિમાર્ગણે ।

કૃતાર્થસ્સમયં કૃત્વા દુર્મતિર્નાવબુધ્યતે ॥ 69 ॥

ત્વં ચ કિષ્કિન્ધાં પ્રવિશ્ય બ્રૂહિ વાનરપુઙ્ગવમ્ ।

મૂર્ખં ગ્રામ્યસુખે સક્તં સુગ્રીવં વચનાન્મમ ॥ 70 ॥

અર્થિનામુપપન્નાનાં પૂર્વં ચાપ્યુપકારિણામ્ ।

આશાં સંશ્રુત્ય યો હન્તિ સ લોકે પુરુષાધમઃ ॥ 71 ॥

શુભં વા યદિ વા પાપં યો હિ વાક્યમુદીરિતમ્ ।

સત્યેન પ્રતિગૃહ્ણાતિ સ વીરઃ પુરુષોત્તમઃ ॥ 72 ॥

કૃતાર્થા હ્યકૃતાર્થાનાં મિત્રાણાં ન ભવન્તિ યે ।

તાન્મૃતાનપિ ક્રવ્યાદાઃ કૃતઘ્નાન્નોપભુઞ્જતે ॥ 73 ॥

નૂનં કાઞ્ચનપૃષ્ઠસ્ય વિકૃષ્ટસ્ય મયા રણે ।

દ્રષ્ટુમિચ્છતિ ચાપસ્ય રૂપં વિદ્યુદ્ગણોપમમ્ ॥ 74 ॥

ઘોરં જ્યાતલનિર્ઘોષં ક્રુદ્ધસ્ય મમ સંયુગે ।

નિર્ઘોષમિવ વજ્રસ્ય પુનસ્સંશ્રોતુમિચ્છસિ ॥ 75 ॥

કામમેવઙ્ગતેઽપ્યસ્ય પરિજ્ઞાતે પરાક્રમે ।

ત્વત્સહાયસ્ય મે વીર ન ચિન્તા સ્યાન્નૃપાત્મજ ॥ 76 ॥

યદર્થમયમારમ્ભઃ કૃતઃ પરપુરઞ્જયઃ ।

સમયં નાભિજાનાતિ કૃતાર્થઃ પ્લવગેશ્વરઃ ॥ 77 ॥

વર્ષાસમયકાલં તુ પ્રતિજ્ઞાય હરીશ્વરઃ ।

વ્યતીતાંશ્ચતુરો માસાન્વિહરન્નાવબુધ્યતે ॥ 78 ॥

સામાત્યપરિષત્ક્રીડન્પાનમેવોપસેવતે ।

શોકદીનેષુ નાસ્માસુ સુગ્રીવઃ કુરુતે દયામ્ ॥ 79 ॥

ઉચ્યતાં ગચ્છ સુગ્રીવસ્ત્વયા વત્સ મહાબલ ।

મમ રોષસ્ય યદ્રૂપં બ્રૂયાશ્ચૈવમિદં વચઃ ॥ 80 ॥

ન ચ સઙ્કુચિતઃ પન્થા યેન વાલી હતો ગતઃ ।

સમયે તિષ્ઠ સુગ્રીવ મા વાલિપથમન્વગાઃ ॥ 81 ॥

એક એવ રણે વાલી શરેણ નિહતો મયા ।

ત્વાં તુ સત્યાદતિક્રાન્તં હનિષ્યામિ સબાન્ધવમ્ ॥ 82 ॥

તદેવં વિહિતે કાર્યે યદ્ધિતં પુરુષર્ષભ ।

તત્તદ્ભ્રૂહિ નરશ્રેષ્ઠત્વર કાલવ્યતિક્રમઃ ॥ 83 ॥

કુરુષ્વ સત્યં મયિ વાનરેશ્વર પ્રતિશ્રુતં ધર્મમવેક્ષ્ય શાશ્વતમ્ ।

મા વાલિનં પ્રેત્ય ગતો યમક્ષયં ત્વમદ્ય પશ્યેર્મમ ચોદિતૈશ્શરૈઃ ॥ 84 ॥

સ પૂર્વજં તીવ્રવિવૃદ્ધકોપં લાલપ્યમાનં પ્રસમીક્ષ્ય દીનમ્ ।

ચકાર તીવ્રાં મતિમુગ્રતેજા હરીશ્વરે માનવવંશનાથઃ ॥ 85 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha triṃśassargaḥ |

guhaṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |

varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ || 1 ||

pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam |

śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām || 2 ||

kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām |

buddhvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ || 3 ||

sa tu sañjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ |

manassthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ || 4 ||

āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite |

śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭvā jagāma manasā priyām || 5 ||

dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudvalāhakam |

sārasārāvasaṅghuṣṭhaṃ vilalāpārtayā girā || 6 ||

sārasārāvasannādaissārasāravanādinī |

yā''śrame ramate bālā sā'dya me ramate katham || 7 ||

puṣpitāṃścāsanān dṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān |

kathaṃ sā ramate bālā paśyantī māmapaśyatī || 8 ||

yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī |

budhyate cārusarvāṅgī sā'dya me buddhyate katham || 9 ||

nisvanaṃ cakravākānāṃ niśamya nahacāriṇām |

puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati || 10 ||

sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca |

tāṃ vinā mṛgaśābākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe || 11 ||

api tāṃ madviyogāccha saukumāryācca bhāminīm |

sudūraṃ pīḍayetkāmaśśaradguṇanirantaraḥ || 12 ||

evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ |

vihaṅga iva sāraṅgassalilaṃ tridaśeśvarāt || 13 ||

tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu |

dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvānlakṣmaṇo'grajam || 14 ||

taṃ cintayā dussahayā parītaṃ visañjñamekaṃ vijane manasvī |

bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvāca rāmam || 15 ||

kimārya kāmasya vaśaṅgatena kimātmapauruṣyaparābhavena |

ayaṃ sadā saṃhriyate samādhiḥ kimatra yogena nivartitena || 16 ||

kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyogānugataṃ ca kālam |

sahāyasāmarthyamadīnasattvaḥ svakarma hetuṃ ca kuruṣva hetum || 17 ||

na jānakī mānava vaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa |

na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya na dahyate vīra varārha kacchit || 18 ||

salakṣaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ |

hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ sasāma dharmārthasamāhitaṃ ca || 19 ||

nissaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ kriyāviśeṣo'hyanuvartitavyaḥ |

nanu pravṛttasya durāsadasya kumāra kāryasya phalaṃ ca cintyam || 20 ||

atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan |

uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 21 ||

tarpayitvā sahasrākṣassalilena vasundharām |

nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ || 22 ||

snigdhagambhīranirghoṣāśśailadrumapurogamāḥ |

visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja || 23 ||

nīlotpaladalaśyāmāśśyāmīkṛtvā diśo daśa |

vimadā iva mātaṅgāśśāntavegāḥ payodharāḥ || 24 ||

jalagarbhā mahāmeghā kuṭajārjunagandhinaḥ |

caritvā viratāssaumya vṛṣṭivātāssamudyatāḥ || 25 ||

ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa |

nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntassahasā'nagha || 26 ||

abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ |

anuliptā ivā'bhānti girayaścitradīptibhiḥ || 27 ||

śākhāsu saptacchadapādapānāṃ prabhāsu tārārkaniśākarāṇām |

līlāsu caivottama vāraṇānāṃ śriyaṃ vibhajyādya śaratpravṛttā || 28 ||

sampratyanekāśraya citraśobhā lakṣmīśśaratkālaguṇopanītā |

sūryāgrahastapratibodhiteṣu padmākareṣvabhyadhikaṃ vibhāti || 29 ||

saptacchadānāṃ kusumopagandhī ṣaṭpādabṛndairanugīyamānaḥ |

mattadvipānāṃ pavano'nusārī darpaṃ vineṣyannadhikaṃ karoti || 30 ||

abhyāgataiścāruviśālapakṣai ssaraḥpriyaiḥ padmarajovakīrṇaiḥ |

mahānadīnāṃ pulinopayātaiḥ krīḍanti haṃsāssaha cakravākaiḥ || 31 ||

madapragalbheṣu ca vāraṇeṣu gavāṃ samūheṣu ca darpiteṣu |

prasannatoyāsu ca nimnagāsu vibhāti lakṣmīrbahudhā vibhaktā || 32 ||

nabhassamīkṣyāmbudharairvimuktaṃ vimuktabarhābharaṇā vaneṣu |

priyāsvasaktā vinivṛttaśobhā gatotsavā dhyānaparā mayūrāḥ || 33 ||

manojñagandhaiḥ priyakairanalpaiḥ puṣpātibhārāvanatāgraśākhaiḥ |

suvarṇagaurairnayanābhirāmai rudyotitānīva vanāntarāṇi || 34 ||

priyānvitānāṃ nalinīpriyāṇāṃ vane ratānāṃ kusumoddhatānām |

madotkaṭānāṃ madalālasānāṃ gajottamānāṃ gatayo'dya mandāḥ || 35 ||

vyabhraṃ nabhaśśastravidhautavarṇaṃ kṛśapravāhāni nadījalāni |

kahlāraśītāḥ pavanāḥ pravānti tamovimuktāśca diśaḥ prakāśāḥ || 36 ||

sūryātapakrāmaṇanaṣṭapaṅkā bhūmiścirodadhāṭitasāndrareṇuḥ |

anyonyavaireṇasamāyutānā mudyogakālo'dya narādhipānām || 37 ||

śaradguṇāpyāyitarūpaśobhāḥ praharṣitāḥ pāṃśusamutkṣitāṅgāḥ |

madotkaṭāssamprati yuddhalubdhā vṛṣā gavāṃ madhyagatā nadanti || 38 ||

samanmathaṃ tīvragatānurāgāḥ kulānvitā mandagatiṃ kariṇyaḥ |

madānvitaṃ samparivārya yāntaṃ vaneṣu bhartāramanuprayānti || 39 ||

tyaktvā varāṇyātmavibhūṣaṇāni barhāṇi tīropagatā nadīnām |

nirbhartsyamānā iva sārasaughaiḥ prayānti dīnā vimadā mayūrāḥ || 40 ||

vitrāsya kāraṇḍavacakravākā nmahāravairbhinnakaṭā gajendrāḥ |

sarassu baddhāmbujabhūṣaṇeṣu vikṣobhya vikṣobhya jalaṃ pibanti || 41 ||

vyapetapaṅkāsu savālukāsu prasannatoyāsu sagokulāsu |

sasārasārāvanināditāsu nadīṣu hṛṣṭā nipatanti haṃsāḥ || 42 ||

nadīghanaprasravaṇodakānā matipravṛddhānilabarhiṇānām |

plavaṅgamānāṃ ca gatotsavānāṃ drutaṃ ravāssamprati sampraṇaṣṭāḥ || 43 ||

anekavarṇāssuvinaṣṭakāyā navoditeṣvambudhareṣu naṣṭāḥ |

kṣudhārditā ghoraviṣā bilebhya ściroṣitā viprasaranti sarpāḥ || 44 ||

cañcaccandrakarasparśaharṣonmīlitatārakā |

aho rāgavatī sandhyā jahāti svayamambaram || 45 ||

rātriśśaśāṅkoditasaumyavaktrā tārāgaṇonmīlitacārunetrā |

jyotsnāṃśukaprāvaraṇā vibhāti nārīva śuklāṃśukasaṃvṛtāṅgī || 46 ||

vipakvaśāliprasavāni bhuktvā praharṣitā sārasacārupaṅktiḥ |

nabhassamākrāmati śīghravegāḥ vātāvadhūtā grathiteva mālā || 47 ||

suptaikahaṃsaṃ kumudairupetaṃ mahāhradasthaṃ salilaṃ vibhāti |

ghanairvimuktaṃ niśi pūrṇacandraṃ tārāgaṇākīrṇamivāntarikṣam || 48 ||

prakīrṇahaṃsākulamekhalānāṃ prabuddhapadmotpalamālinīnām |

vāpyuttamānāmadhikā'dya lakṣmī rvarāṅganānāmiva bhūṣitānām || 49 ||

veṇusvanavyañjitatūryamiśraḥ pratyūṣakālānilasampravṛddhaḥ |

sammūrchito gargaragovṛṣāṇā manyonyamāpūrayatīva śabdaḥ || 50 ||

navairnadīnāṃ kusumaprabhāsai rvyādhūyamānairmṛdumārutena |

dhautāmalakṣaumapaṭaprakāśaiḥ kūlāni kāśairupaśobhitāni || 51 ||

vanapracaṇḍā madhupānaśauṇḍāḥ priyānvitāṣṣaṭcaraṇāḥ prahrṛṣṭāḥ |

vaneṣu mattāḥ pavanānuyātrāṃ kurvanti padmāsanareṇugaurāḥ || 52 ||

jalaṃ prasannaṃ kumudaṃ prabhāsaṃ krauñcasvanaśśālivanaṃ vipakvam |

mṛduśca vāyurvimalaśca candra śśaṃsanti varṣavyapanītakālam || 53 ||

mīnopasandarśitamekhalānāṃ nadīvadhūnāṃ gatayo'dya mandāḥ |

kāntopabhuktālasagāminīnāṃ prabhātakāleṣviva kāminīnām || 54 ||

sacakravākāni saśaivalāni kāśairdukūlairiva saṃvṛtāni |

sapatralekhāni sarocanāni vadhūmukhānīva nadīmukhāni || 55 ||

praphullabāṇāsanacitriteṣu prahṛṣṭaṣaṭpādanikūjiteṣu |

gṛhītacāpodyatacaṇḍadaṇḍaḥ pracaṇḍacāro'dya vaneṣu kāmaḥ || 56 ||

lokaṃ suvṛṣṭyā paritoṣayitvā nadīstaṭākāni ca pūrayitvā |

niṣpannasasyāṃ vasudhāṃ ca kṛtvā tyaktvā nabhastoyadharāḥ praṇaṣṭāḥ || 57 ||

darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ |

navasaṅgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ || 58 ||

prasannasalilāssaumya kurarībhirvināditāḥ |

cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ || 59 ||

asanāssaptaparṇāśca kovidārāśca puṣpitāḥ |

dṛśyante bandhujīvāśca śyāmāśca girisānuṣu || 60 ||

haṃsasārasacakrāhvaiḥ kuraraiśca samantataḥ |

pulinānyavakīrṇāni nadīnāṃ paśya lakṣmaṇa || 61 ||

anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja |

udyogasamayassaumya pārthivānāmupasthitaḥ || 62 ||

iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja na ca paśyāmi sugrīvamudyogaṃ vā tathāvidham || 63 ||

catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ |

mama śokābhibhūtasya saumya sītāmapaśyataḥ || 64 ||

cakravākīva bhartāraṃ pṛṣṭhato'nugatā vanam |

viṣamaṃ daṇḍakāraṇyamudyānamiva yā'gatā || 65 ||

priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite |

kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa || 66 ||

anātho hṛtarājyo'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ |

dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || 67 ||

ityetaiḥ kāraṇaissaumya sugrīvasya durātmanaḥ |

ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ parantapa || 68 ||

sa kālaṃ parisaṅkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe |

kṛtārthassamayaṃ kṛtvā durmatirnāvabudhyate || 69 ||

tvaṃ ca kiṣkindhāṃ praviśya brūhi vānarapuṅgavam |

mūrkhaṃ grāmyasukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanānmama || 70 ||

arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ cāpyupakāriṇām |

āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ || 71 ||

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyamudīritam |

satyena pratigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 72 ||

kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye |

tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 73 ||

nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe |

draṣṭumicchati cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam || 74 ||

ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge |

nirghoṣamiva vajrasya punassaṃśrotumicchasi || 75 ||

kāmamevaṅgate'pyasya parijñāte parākrame |

tvatsahāyasya me vīra na cintā syānnṛpātmaja || 76 ||

yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapurañjayaḥ |

samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ || 77 ||

varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ |

vyatītāṃścaturo māsānviharannāvabudhyate || 78 ||

sāmātyapariṣatkrīḍanpānamevopasevate |

śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām || 79 ||

ucyatāṃ gaccha sugrīvastvayā vatsa mahābala |

mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāścaivamidaṃ vacaḥ || 80 ||

na ca saṅkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |

samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ || 81 ||

eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā |

tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam || 82 ||

tadevaṃ vihite kārye yaddhitaṃ puruṣarṣabha |

tattadbhrūhi naraśreṣṭhatvara kālavyatikramaḥ || 83 ||

kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara pratiśrutaṃ dharmamavekṣya śāśvatam |

mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ tvamadya paśyermama coditaiśśaraiḥ || 84 ||

sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam |

cakāra tīvrāṃ matimugratejā harīśvare mānavavaṃśanāthaḥ || 85 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe triṃśassargaḥ ||