4.29 Kishkindhakanda - Ekonatrimsha Sargah

ॐ

4.29 કિષ્કિન્ધાકાણ્ડ - એકોનત્રિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ એકોનત્રિંશસ્સર્ગઃ ।

સમીક્ષ્ય વિમલં વ્યોમ ગતવિદ્યુદ્વલાહકમ્ ।

સારસાકુલસઙ્ઘુષ્ટં રમ્યજ્યોત્સ્નાનુલેપનમ્ ॥ 1 ॥

સમૃદ્ધાર્થં ચ સુગ્રીવં મન્દધર્માર્થસઙ્ગ્રહમ્ ।

અત્યર્થમસતાં માર્ગમેકાન્તગતમાનસમ્ ॥ 2 ॥

નિર્વૃત્તકાર્યં સિદ્ધાર્થં પ્રમદાભિરતં સદા ।

પ્રાપ્તવન્તમભિપ્રેતાન્સર્વાનેવ મનોરથાન્ ॥ 3 ॥

સ્વાં ચ પત્નીમભિપ્રેતાં તારાં ચાપિ સમીપ્સિતામ્ ।

વિહરન્તમહોરાત્રં કૃતાર્થં વિગતજ્વરમ્ ॥ 4 ॥

ક્રીડન્તમિવ દેવેશં નન્દનેઽપ્સરસાં ગણૈઃ ।

મન્ત્રિષુ ન્યસ્તકાર્યં ચ મન્ત્રિણામનવેક્ષકમ્ ॥ 5 ॥

ઉત્સન્નરાજ્યસન્દેશં કામવૃત્તમવસ્થિતમ્ ।

નિશ્ચિતાર્થોઽર્થતત્ત્વજ્ઞઃ કાલધર્મવિશેષવિત્ ॥ 6 ॥

પ્રસાદ્ય વાક્યૈર્મધુરૈર્હેતુમદ્ભિર્મનોરમૈઃ ।

વાક્યવિદ્વાક્ય તત્ત્વજ્ઞં હરીશં મારુતાત્મજઃ ॥ 7 ॥

હિતં તત્ત્વં ચ પથ્યં ચ સામધર્માર્થનીતિમત્ ।

પ્રણયપ્રીતિસંયુક્તં વિશ્વાસકૃતનિશ્ચયમ્ ।

હરીશ્વરમુપાગમ્ય હનૂમાન્વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 8 ॥

રાજ્યં પ્રાપ્તં યશશ્ચૈવ કૌલી શ્રીરભિવર્ધિતા ।

મિત્રાણાં સઙ્ગ્રહશ્શેષસ્તં ભવાન્કર્તુમર્હતિ ॥ 9 ॥

યો હિ મિત્રેષુ કાલજ્ઞસ્સતતં સાધુ વર્તતે ॥ 10 ॥

તસ્ય રાજ્યં ચ કીર્તિશ્ચ પ્રતાપશ્ચાભિ વર્ધતે ।

યસ્ય કોશશ્ચ દણ્ડશ્ચ મિત્રાણ્યાત્મા ચ ભૂમિપ ॥ 11 ॥

સમવેતાનિ સર્વાણિ સ રાજ્યં મહદશ્નુતે ।

તદ્ભવાન્વૃત્તસમ્પન્નઃ સ્થિતઃ પથિ નિરત્યયે ॥ 12 ॥

મિત્રાર્થમભિનીતાર્થં યથાવત્કર્તુમર્હતિ ।

સન્ત્યજ્ય સર્વકર્માણિ મિત્રાર્થે યોઽનુવર્તતે ॥ 13 ॥

સમ્ભ્રમાદ્ધિ કૃતોત્સાહસ્સોઽનર્થૈર્નાવરુધ્યતે ।

યસ્તુ કાલવ્યતીતેષુ મિત્રકાર્યેષુ વર્તતે ॥ 14 ॥

સ કૃત્વા મહતોઽપ્યર્થાન્ન મિત્રાર્થેન યુજ્યતે ।

યદિદં મિત્રકાર્યં વીર નોમિત્રકાર્યમરિન્દમ ॥ 15 ॥

ક્રિયતાં રાઘવસ્યૈતદ્વૈદેહ્યાઃ પરિમાર્ગણમ્ ।

તદિદં વીર કાર્યં તે કાલાતીતમરિન્દમ ॥ 16 ॥

ન ચ કાલમતીતં તે નિવેદયતિ કાલવિત્ ।

ત્વરમાણોઽપિ સન્પ્રાજ્ઞસ્તવ રાજન્વશાનુગઃ ॥ 17 ॥

કુલસ્ય હેતુઃ સ્ફીતસ્ય દીર્ઘબન્ધુશ્ચ રાઘવઃ ।

અપ્રમેયપ્રભાવશ્ચ સ્વયં ચાપ્રતિમો ગુણૈઃ ॥ 18 ॥

તસ્ય ત્વં કુરુ વૈ કાર્યં પૂર્વં તેન કૃતં તવ ।

હરીશ્વર કપિશ્રેષ્ઠાનાજ્ઞાપયિતુમર્હસિ ॥ 19 ॥

ન હિ તાવદ્ભવેત્કાલો વ્યતીતશ્ચોદનાદૃતે ।

ચોદિતસ્ય હિ કાર્યસ્ય ભવેત્કાલવ્યતિક્રમઃ ॥ 20 ॥

અકર્તુરપિ કાર્યસ્ય ભવાન્કર્તા હરીશ્વર કિં પુનઃ પ્રતિકર્તુસ્તે રાજ્યેન ચ ધનેન ચ ॥ 21 ॥

શક્તિમાનપિવિક્રાન્તો વાનરર્ક્ષગણેશ્વર ।

કર્તું દાશરથેઃ પ્રીતિમાજ્ઞાયાં કિન્ન સજ્જસે ॥ 22 ॥

કામં ખલુ શરૈશ્શક્તસ્સુરાસુરમહોરગાન્ ।

વશે દાશરથિઃ કર્તું ત્વત્પ્રતિજ્ઞાં હિ કાઙ્ક્ષતે ॥ 23 ॥

પ્રાણત્યાગાવિશઙ્કેન કૃતં તેન તવપ્રિયમ્ ।

તસ્ય માર્ગામ વૈદેહીં પૃથિવ્યામપિ ચામ્બરે ॥ 24 ॥

દેવદાનવ ગન્ધર્વા નસુરાસ્સમરુદ્ગણાઃ ।

ન ચ યક્ષા ભયં તસ્ય કુર્યુઃ કિમુત રાક્ષસાઃ ॥ 25 ॥

તદેવં શક્તિયુક્તસ્ય પૂર્વં પ્રિયકૃતસ્તવ ।

રામસ્યાર્હસિ પિઙ્ગેશ કર્તું સર્વાત્મના પ્રિયમ્ ॥ 26 ॥

નાધસ્તાદવનૌ નાપ્સુ ગતિર્નોપરિ ચામ્બરે ।

કસ્યચિત્સજ્જતેઽસ્માકં કપીશ્વર તવાજ્ઞયા ॥ 27 ॥

તદાજ્ઞાપય કઃ કિં તે કુતો વાપિ વ્યવસ્યતુ ।

હરયોઽહ્યપ્રધૃષ્યાસ્તે સન્તિ કોટ્યગ્રતોઽનઘ ॥ 28 ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા કાલે સાધુ નિવેદનમ્ ।

સુગ્રીવસ્સત્ત્વસમ્પન્નશ્ચકાર મતિમુત્તમામ્ ॥ 29 ॥

સ સન્દિદેશાભિમતં નીલં નિત્યકૃતોદ્યમમ્ ।

દિક્ષુ સર્વાસુ સર્વેષાં સૈન્યાનામુપસઙ્ગ્રહે ॥ 30 ॥

યથા સેના સમગ્રા મે યૂથપાલાશ્ચ સર્વશઃ ।

સમાગચ્છન્ત્યસઙ્ગેન સેનાગ્રાણિ તથા કુરુ ॥ 31 ॥

યે ત્વન્તપાલાઃ પ્લવગાશ્શીઘ્રગા વ્યવસાયિનઃ ।

સમાનયન્તુ તે સૈન્યં ત્વરિતાશ્શાસનાન્મમ ॥ 32 ॥

સ્વયં ચાનન્તરં સૈન્યં ભવાનેવાનુપશ્યતુ ।

ત્રિપઞ્ચરાત્રાદૂર્ધ્વં યઃ પ્રાપ્નુયાન્નેહ વાનરઃ ।

તસ્ય પ્રાણાન્તિકો દણ્ડો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ 33 ॥

હરીંશ્ચ વૃદ્ધાનુપયાતુ સાઙ્ગદો ભવાન્મમાજ્ઞામધિકૃત્ય નિશ્ચિતામ્ ।

ઇતિ વ્યવસ્થાં હરિપુઙ્ગવેશ્વરો વિધાય વેશ્મ પ્રવિવેશ વીર્યવાન્ ॥ 34 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે એકોનત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha ekonatriṃśassargaḥ |

samīkṣya vimalaṃ vyoma gatavidyudvalāhakam |

sārasākulasaṅghuṣṭaṃ ramyajyotsnānulepanam || 1 ||

samṛddhārthaṃ ca sugrīvaṃ mandadharmārthasaṅgraham |

atyarthamasatāṃ mārgamekāntagatamānasam || 2 ||

nirvṛttakāryaṃ siddhārthaṃ pramadābhirataṃ sadā |

prāptavantamabhipretānsarvāneva manorathān || 3 ||

svāṃ ca patnīmabhipretāṃ tārāṃ cāpi samīpsitām |

viharantamahorātraṃ kṛtārthaṃ vigatajvaram || 4 ||

krīḍantamiva deveśaṃ nandane'psarasāṃ gaṇaiḥ |

mantriṣu nyastakāryaṃ ca mantriṇāmanavekṣakam || 5 ||

utsannarājyasandeśaṃ kāmavṛttamavasthitam |

niścitārtho'rthatattvajñaḥ kāladharmaviśeṣavit || 6 ||

prasādya vākyairmadhurairhetumadbhirmanoramaiḥ |

vākyavidvākya tattvajñaṃ harīśaṃ mārutātmajaḥ || 7 ||

hitaṃ tattvaṃ ca pathyaṃ ca sāmadharmārthanītimat |

praṇayaprītisaṃyuktaṃ viśvāsakṛtaniścayam |

harīśvaramupāgamya hanūmānvākyamabravīt || 8 ||

rājyaṃ prāptaṃ yaśaścaiva kaulī śrīrabhivardhitā |

mitrāṇāṃ saṅgrahaśśeṣastaṃ bhavānkartumarhati || 9 ||

yo hi mitreṣu kālajñassatataṃ sādhu vartate || 10 ||

tasya rājyaṃ ca kīrtiśca pratāpaścābhi vardhate |

yasya kośaśca daṇḍaśca mitrāṇyātmā ca bhūmipa || 11 ||

samavetāni sarvāṇi sa rājyaṃ mahadaśnute |

tadbhavānvṛttasampannaḥ sthitaḥ pathi niratyaye || 12 ||

mitrārthamabhinītārthaṃ yathāvatkartumarhati |

santyajya sarvakarmāṇi mitrārthe yo'nuvartate || 13 ||

sambhramāddhi kṛtotsāhasso'narthairnāvarudhyate |

yastu kālavyatīteṣu mitrakāryeṣu vartate || 14 ||

sa kṛtvā mahato'pyarthānna mitrārthena yujyate |

yadidaṃ mitrakāryaṃ vīra nomitrakāryamarindama || 15 ||

kriyatāṃ rāghavasyaitadvaidehyāḥ parimārgaṇam |

tadidaṃ vīra kāryaṃ te kālātītamarindama || 16 ||

na ca kālamatītaṃ te nivedayati kālavit |

tvaramāṇo'pi sanprājñastava rājanvaśānugaḥ || 17 ||

kulasya hetuḥ sphītasya dīrghabandhuśca rāghavaḥ |

aprameyaprabhāvaśca svayaṃ cāpratimo guṇaiḥ || 18 ||

tasya tvaṃ kuru vai kāryaṃ pūrvaṃ tena kṛtaṃ tava |

harīśvara kapiśreṣṭhānājñāpayitumarhasi || 19 ||

na hi tāvadbhavetkālo vyatītaścodanādṛte |

coditasya hi kāryasya bhavetkālavyatikramaḥ || 20 ||

akarturapi kāryasya bhavānkartā harīśvara kiṃ punaḥ pratikartuste rājyena ca dhanena ca || 21 ||

śaktimānapivikrānto vānararkṣagaṇeśvara |

kartuṃ dāśaratheḥ prītimājñāyāṃ kinna sajjase || 22 ||

kāmaṃ khalu śaraiśśaktassurāsuramahoragān |

vaśe dāśarathiḥ kartuṃ tvatpratijñāṃ hi kāṅkṣate || 23 ||

prāṇatyāgāviśaṅkena kṛtaṃ tena tavapriyam |

tasya mārgāma vaidehīṃ pṛthivyāmapi cāmbare || 24 ||

devadānava gandharvā nasurāssamarudgaṇāḥ |

na ca yakṣā bhayaṃ tasya kuryuḥ kimuta rākṣasāḥ || 25 ||

tadevaṃ śaktiyuktasya pūrvaṃ priyakṛtastava |

rāmasyārhasi piṅgeśa kartuṃ sarvātmanā priyam || 26 ||

nādhastādavanau nāpsu gatirnopari cāmbare |

kasyacitsajjate'smākaṃ kapīśvara tavājñayā || 27 ||

tadājñāpaya kaḥ kiṃ te kuto vāpi vyavasyatu |

harayo'hyapradhṛṣyāste santi koṭyagrato'nagha || 28 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā kāle sādhu nivedanam |

sugrīvassattvasampannaścakāra matimuttamām || 29 ||

sa sandideśābhimataṃ nīlaṃ nityakṛtodyamam |

dikṣu sarvāsu sarveṣāṃ sainyānāmupasaṅgrahe || 30 ||

yathā senā samagrā me yūthapālāśca sarvaśaḥ |

samāgacchantyasaṅgena senāgrāṇi tathā kuru || 31 ||

ye tvantapālāḥ plavagāśśīghragā vyavasāyinaḥ |

samānayantu te sainyaṃ tvaritāśśāsanānmama || 32 ||

svayaṃ cānantaraṃ sainyaṃ bhavānevānupaśyatu |

tripañcarātrādūrdhvaṃ yaḥ prāpnuyānneha vānaraḥ |

tasya prāṇāntiko daṇḍo nātra kāryā vicāraṇā || 33 ||

harīṃśca vṛddhānupayātu sāṅgado bhavānmamājñāmadhikṛtya niścitām |

iti vyavasthāṃ haripuṅgaveśvaro vidhāya veśma praviveśa vīryavān || 34 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonatriṃśassargaḥ ||