4.19 Kishkindhakanda - Ekonavimsha Sargah

ॐ

4.19 કિષ્કિન્ધાકાણ્ડ - એકોનવિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ એકોનવિંશસ્સર્ગઃ ।

સ વાનરમહારાજશ્શયાનશ્શરવિક્ષતઃ ।

પ્રત્યુક્તો હેતુમદ્વાક્યૈર્નોત્તરં પ્રત્યપદ્યત ॥ 1 ॥

અશ્મભિઃ પ્રવિભિન્નાઙ્ગઃ પાદપૈરાહતો ભૃશમ્ ।

રામબાણેન ચાક્રાન્તો જીવિતાન્તે મુમોહ સઃ ॥ 2 ॥

તં ભાર્યા બાણમોક્ષેણ રામદત્તેન સંયુગે ।

હતં પ્લવગશાર્દૂલં તારા શુશ્રાવ વાલિનમ્ ॥ 3 ॥

સા સપુત્રાપ્રિયં શ્રુત્વા વધં ભર્તુસ્સુદારુણમ્ ।

નિષ્પપાત ભૃશં તસ્માદ્વિવિધા ગિરિગહ્વરાત્ ॥ 4 ॥

યે ત્વઙ્ગદપરીવારા વાનરા ભીમવિક્રમાઃ ।

તે સકાર્મુકમાલોક્ય રામં ત્રસ્તાઃ પ્રદુદ્રુવુઃ ॥ 5 ॥

સા દદર્શ તતસ્ત્રસ્તાન્હરીનાપતતો ભૃશમ્ ।

યૂથાદિવ પરિભ્રષ્ટાન્મૃગાન્નિહતયૂથપાન્ ॥ 6 ॥

તાનુવાચ સમાસાદ્ય દુઃખિતાન્દુખિતા સતી ।

રામવિત્રાસિતાન્સર્વાનનુબદ્ધાનિવેષુભિઃ ॥ 7 ॥

વાનરાઃ રાજસિંહસ્ય યસ્ય યૂયં પુરસ્સરાઃ ।

તં વિહાય સુસન્ત્રસ્તાઃ કસ્માદ્દ્રવથ દુર્ગતાઃ ॥ 8 ॥

રાજ્યહેતોસ્સ ચેદ્ભ્રાતા ભ્રાત્રા રૌદ્રેણ પાતિતઃ ।

રામેણ પ્રહિતૈરૌદ્રૈર્માર્ગણૈર્દૂરપાતિભિઃ ॥ 9 ॥

કપિપત્ન્યા વચશ્શ્રુત્વા કપયઃ કામરૂપિણઃ ।

પ્રાપ્તકાલમવિક્લિષ્ટમૂચુર્વચનમઙ્ગનામ્ ॥ 10 ॥

જીવપુત્રે નિવર્તસ્વ પુત્રં રક્ષસ્વ ચાઙ્ગદમ્ ।

અન્તકો રામરૂપેણ હત્વા નયતિ વાલિનમ્ ॥ 11 ॥

ક્ષિપ્તાન્ વૃક્ષાન્સમાવિધ્ય વિપુલાશ્ચ શિલાસ્તથા ।

વાલી વજ્રસમૈર્બાણૈ રામેણ વિનિપાતિતઃ ॥ 12 ॥

અભિદ્રુતમિદં સર્વં વિદ્રુતં પ્રસૃતં બલમ્ ।

અસ્મિન્ પ્લવગશાર્દૂલે હતે શક્રસમપ્રભે ॥ 13 ॥

રક્ષ્યતાં નગરદ્વારમઙ્ગદશ્ચાભિષિચ્યતામ્ ।

પદસ્થં વાલિનઃ પુત્રં ભજિષ્યન્તિ પ્લવઙ્ગમાઃ ॥ 14 ॥

અથવાઽરુચિતં સ્થાનમિહ તે રુચિરાનને ।

આવિશન્તિ હિ દુર્ગાણિ ક્ષિપ્રમન્યાનિ વાનરાઃ ॥ 15 ॥

અભાર્યાશ્ચ સભાર્યાશ્ચ સન્ત્યત્ર વનચારિણઃ ।

લુબ્ધેભ્યો વિપ્રયુક્તેભ્યસ્તેભ્યો નસ્તુમુલં ભયમ્ ॥ 16 ॥

અલ્પાન્તરગતાનાં તુ શ્રુત્વા વચનમઙ્ગના ।

આત્મનઃ પ્રતિરૂપં સા બભાષે ચારુહાસિની ॥ 17 ॥

પુત્રેણ મમ કિં કાર્યં રાજ્યેનચ કિમાત્મના ।

કપિસિંહે મહાભાગે તસ્મિન્ભર્તરિ નશ્યતિ ॥ 18 ॥

પાદમૂલં ગમિષ્યામિ તસ્યૈવાહં મહાત્મનઃ ।

યોઽસૌ રામપ્રયુક્તેન શરેણ વિનિપાતિતઃ ॥ 19 ॥

એવમુક્ત્વા પ્રદુદ્રાવ રુદન્તી શોકકર્શિતા ।

શિરશ્ચોરશ્ચ બાહુભ્યાં દુઃખેન સમભિધ્નતી ॥ 20 ॥

આવ્રજન્તી દદર્શાથ પતિં નિપતિતં ભુવિ ।

હન્તારં દાનવેન્દ્રાણાં સમરેષ્વનિવર્તિનમ્ ॥ 21 ॥

ક્ષેપ્તારં પર્વતેન્દ્રાણાં વજ્રાણામિવ વાસવમ્ ।

મહાવાતસમાવિષ્ટં મહામેઘૌઘનિસ્સ્વનમ્ ॥ 22 ॥

ક્રતુલ્યપરાક્રાન્તં વૃષ્ટવેવોપરતં ઘનમ્ ।

નર્દન્તં નર્દતાં ભીમં શૂરં શૂરેણ પાતિતમ્ ॥ 23 ॥

શાર્દૂલેનામિષસ્યાર્થે મૃગરાજં યથાહતમ્ ।

અર્ચિતં સર્વલોકસ્ય સપતાકં સવેદિકમ્ ॥ 24 ॥

નાગહેતોસ્સુપર્ણેન ચૈત્યમુન્મથિતં યથા ।

અવષ્ટભ્ય ચ તિષ્ઠન્તં દદર્શ ધનુરુત્તમ્ ॥ 25 ॥

રામં રામાનુજં ચૈવ ભર્તુશ્ચૈવાનુજં શુભા ।

તાવતીત્ય સમાસાદ્ય ભર્તારં નિહતં રણે ॥ 26 ॥

સમીક્ષ્ય વ્યથિતા ભૂમૌ સમ્ભ્રાન્તા નિપપાત હ ।

સુપ્ત્વેવ પુનરુત્થાય આર્યપુત્રેતિ શોચતી ॥ 27 ॥

રુરોદ સા પતિં દૃષ્ટ્વા સંવીતં મૃત્યુદામભિઃ ।

તામવેક્ષ્ય તુ સુગ્રીવઃ ક્રોશન્તીં કુરરીમિવ ।

વિષાદમગમત્કષ્ટં દૃષ્ટ્વા ચાઙ્ગદમાગતમ્ ॥ 28 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે એકોનવિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha ekonaviṃśassargaḥ |

sa vānaramahārājaśśayānaśśaravikṣataḥ |

pratyukto hetumadvākyairnottaraṃ pratyapadyata || 1 ||

aśmabhiḥ pravibhinnāṅgaḥ pādapairāhato bhṛśam |

rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ || 2 ||

taṃ bhāryā bāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge |

hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam || 3 ||

sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartussudāruṇam |

niṣpapāta bhṛśaṃ tasmādvividhā girigahvarāt || 4 ||

ye tvaṅgadaparīvārā vānarā bhīmavikramāḥ |

te sakārmukamālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ || 5 ||

sā dadarśa tatastrastānharīnāpatato bhṛśam |

yūthādiva paribhraṣṭānmṛgānnihatayūthapān || 6 ||

tānuvāca samāsādya duḥkhitāndukhitā satī |

rāmavitrāsitānsarvānanubaddhāniveṣubhiḥ || 7 ||

vānarāḥ rājasiṃhasya yasya yūyaṃ purassarāḥ |

taṃ vihāya susantrastāḥ kasmāddravatha durgatāḥ || 8 ||

rājyahetossa cedbhrātā bhrātrā raudreṇa pātitaḥ |

rāmeṇa prahitairaudrairmārgaṇairdūrapātibhiḥ || 9 ||

kapipatnyā vacaśśrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ |

prāptakālamavikliṣṭamūcurvacanamaṅganām || 10 ||

jīvaputre nivartasva putraṃ rakṣasva cāṅgadam |

antako rāmarūpeṇa hatvā nayati vālinam || 11 ||

kṣiptān vṛkṣānsamāvidhya vipulāśca śilāstathā |

vālī vajrasamairbāṇai rāmeṇa vinipātitaḥ || 12 ||

abhidrutamidaṃ sarvaṃ vidrutaṃ prasṛtaṃ balam |

asmin plavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe || 13 ||

rakṣyatāṃ nagaradvāramaṅgadaścābhiṣicyatām |

padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṅgamāḥ || 14 ||

athavā'rucitaṃ sthānamiha te rucirānane |

āviśanti hi durgāṇi kṣipramanyāni vānarāḥ || 15 ||

abhāryāśca sabhāryāśca santyatra vanacāriṇaḥ |

lubdhebhyo viprayuktebhyastebhyo nastumulaṃ bhayam || 16 ||

alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanamaṅganā |

ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī || 17 ||

putreṇa mama kiṃ kāryaṃ rājyenaca kimātmanā |

kapisiṃhe mahābhāge tasminbhartari naśyati || 18 ||

pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ |

yo'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ || 19 ||

evamuktvā pradudrāva rudantī śokakarśitā |

śiraścoraśca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhidhnatī || 20 ||

āvrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi |

hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣvanivartinam || 21 ||

kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇāmiva vāsavam |

mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughanissvanam || 22 ||

kratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭavevoparataṃ ghanam |

nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam || 23 ||

śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājaṃ yathāhatam |

arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam || 24 ||

nāgahetossuparṇena caityamunmathitaṃ yathā |

avaṣṭabhya ca tiṣṭhantaṃ dadarśa dhanuruttam || 25 ||

rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuścaivānujaṃ śubhā |

tāvatītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe || 26 ||

samīkṣya vyathitā bhūmau sambhrāntā nipapāta ha |

suptveva punarutthāya āryaputreti śocatī || 27 ||

ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃvītaṃ mṛtyudāmabhiḥ |

tāmavekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīmiva |

viṣādamagamatkaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadamāgatam || 28 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonaviṃśassargaḥ ||