4.12 Kishkindhakanda - Dvadasha Sargah

ॐ

4.12 કિષ્કિન્ધાકાણ્ડ - દ્વાદશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ દ્વાદશસ્સર્ગઃ ।

એતચ્ચ વચનં શ્રુત્વા સુગ્રીવેણ સુભાષિતમ્ ।

પ્રત્યયાર્થં મહાતેજા રામો જગ્રાહ કાર્મુકમ્ ॥ 1 ॥

સ ગૃહીત્વા ધનુર્ઘોરં શરમેકં ચ માનદઃ ।

સાલમુદ્દિશ્ય ચિક્ષેપ જ્યાસ્વનૈઃ પૂરયન્દિશઃ ॥ 2 ॥

સ વિસૃષ્ટો બલવતા બાણસ્સ્વર્ણપરિષ્કૃતઃ ।

ભિત્ત્વા સાલાન્ ગિરિપ્રસ્થં સપ્ત ભૂમિં વિવેશ હ ॥ 3 ॥

પ્રવિષ્ટશ્ચ મુહૂર્તેન ધરાં ભિત્ત્વા મહાજવઃ ।

નિષ્પત્ય ચ પુનસ્તૂર્ણં સ્વતૂણીં પ્રવિવેશ હ ॥ 4 ॥

તાન્દૃષ્ટ્વા સપ્ત નિર્ભિન્નાન્સાલાન્વાનરપુઙ્ગવઃ ।

રામસ્ય શરવેગેન વિસ્મયં પરમં ગતઃ ॥ 5 ॥

સ મૂર્ધ્ના ન્યપતદભ્મૌ પ્રલમ્બીકૃતભૂષણઃ ।

સુગ્રીવઃ પરમપ્રીતો રાઘવાય કૃતાઞ્જલિઃ ॥ 6 ॥

ઇદં ચોવાચ ધર્મજ્ઞં કર્મણા તેન હર્ષિતઃ ।

રામં સર્વાસ્ત્રવિદુષાં શ્રેષ્ઠં શૂરમવસ્થિતમ્ ॥ 7 ॥

સેન્દ્રાનપિ સુરાન્સર્વાંસ્ત્વં બાણૈઃ પુરુષર્ષભ ।

સમર્થસ્સમરે હન્તું કિં પુન ર્વાલિનં પ્રભો ॥ 8 ॥

યેન સપ્તમહાસાલા ગિરિર્ભૂમિશ્ચ દારિતાઃ ।

બાણેનૈકેન કાકુત્સ્થ સ્થાતા તે કો રણાગ્રતઃ ॥ 9 ॥

અદ્ય મે વિગતશ્શોકઃ પ્રીતિરદ્ય પરા મમ ।

સુહૃદં ત્વાં સમાસાદ્ય મહેન્દ્રવરુણોપમમ્ ॥ 10 ॥

તમદ્યૈવ પ્રિયાર્થં મે વૈરિણં ભ્રાતૃરૂપિણમ્ ।

વાલિનં જહિ કાકુત્સ્થ મયા બદ્ધોઽયમઞ્જલિઃ ॥ 11 ॥

તતો રામઃ પરિષ્વજ્ય સુગ્રીવં પ્રિયદર્શનમ્ ।

પ્રત્યુવાચ મહાપ્રાજ્ઞો લક્ષ્મણાનુગતં વચઃ ॥ 12 ॥

અસ્માદ્ગચ્છેમ કિષ્કિન્ધાં ક્ષિપ્રં ગચ્છ ત્વમગ્રતઃ ।

ગત્વા ચાહ્વય સુગ્રીવ વાલિનં ભ્રાતૃગન્ધિનમ્ ॥ 13 ॥

સર્વે તે ત્વરિતં ગત્વા કિષ્કિન્ધાં વાલિનઃ પુરીમ્ ।

વૃક્ષૈરાત્માનમાવૃત્ય વ્યતિષ્ઠન્ગહને વને ॥ 14 ॥

સુગ્રીવો વ્યનદદ્ઘોરં વાલિનોઽઽહ્વાનકારણાત્ ।

ગાઢં પરિહિતો વેગાન્નાદૈર્ભિન્દન્નિવામ્બરમ્ ॥ 15 ॥

તં શ્રુત્વા નિનદં ભ્રાતુઃ ક્રુદ્ધો વાલી મહાબલઃ ।

નિશ્ચક્રામ સુસંરબ્ધો ભાસ્કરોઽસ્તતટાદિવ ॥ 16 ॥

તતસ્સુતુમુલં યુદ્ધં વાલિસુગ્રીવયોરભૂત્ ।

ગગને ગ્રહયોર્ઘોરં બુધાઙ્ગારકયોરિવ ॥ 17 ॥

તલૈરશનિકલ્પૈશ્ચ વજ્રકલ્પૈશ્ચ મુષ્ટિભિઃ ।

જઘ્નતુસ્સમરેઽન્યોન્યં ભ્રાતરૌ ક્રોધમૂર્છિતૌ ॥ 18 ॥

તતો રામો ધનુષ્પાણિસ્તાવુભૌ સમુદીક્ષ્યતુ ।

અન્યોન્યસદૃશૌ વીરાવુભૌ દેવાવિવાશ્વિનૌ ॥ 19 ॥

યન્નાવગચ્છત્સુગ્રીવં વાલિનં વાપિ રાઘવઃ ।

તતો ન કૃતવાન્બુદ્ધિં મોક્તુમન્તકરં શરમ્ ॥ 20 ॥

એતસ્મિન્નન્તરે ભગ્નસ્સુગ્રીવસ્તેન વાલિના ।

અપશ્યન્રાઘવં નાથમૃશ્યમૂકં પ્રદુદ્રુવે ॥ 21 ॥

ક્લાન્તો રુધિરસિક્તાઙ્ગઃ પ્રહારૈર્જર્ઝરીકૃતઃ ।

વાલિનાઽભિદ્રુતઃ ક્રોધાત્પ્રવિવેશ મહાવનમ્ ॥ 22 ॥

તં પ્રવિષ્ટં વનં દૃષ્ટ્વા વાલી શાપભયાર્દિતઃ ।

મુક્તો હ્યસિ ત્વમિત્યુક્ત્વા સ નિવૃત્તો મહાદ્યુતિઃ ॥ 23 ॥

રાઘવોઽસિ સહ ભ્રાત્રા સહ ચૈવ હનૂમતા ।

તદેવ વનમાગચ્છત્સુગ્રીવો યત્ર વાનરઃ ॥ 24 ॥

તં સમીક્ષ્યાગતં રામં સુગ્રીવસ્સહલક્ષ્મણમ્ ।

હ્રીમાન્દીનમુવાચેદં વસુધામવલોકયન્ ॥ 25 ॥

આહ્વયસ્વેતિ મામુક્ત્વા દર્શયિત્વા ચ વિક્રમમ્ ।

વૈરિણા ઘાતયિત્વા ચ કિમિદાનીં ત્વયા કૃતમ્ ॥ 26 ॥

તામેન વેલાં વક્તવ્યં ત્વયા રાઘવ તત્ત્વતઃ ।

વાલિનં ન નિહન્મીતિ તતો નાહમિતો વ્રજે ॥ 27 ॥

તસ્ય ચૈવં બ્રુવાણસ્ય સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ ।

કરુણં દીનયા વાચા રાઘવઃ પુનરબ્રવીત્ ॥ 28 ॥

સુગ્રીવ શ્રૂયાતાં તાત ક્રોધશ્ચ વ્યપનીયતામ્ ।

કારણં યેન બાણોઽયં ન મયા સ વિસર્જિતઃ ॥ 29 ॥

અલઙ્કારેણ વેષેણ પ્રમાણેન ગતેન ચ ।

ત્વં ચ સુગ્રીવ વાલી ચ સદૃશૌ સ્થઃ પરસ્પરમ્ ॥ 30 ॥

સ્વરેણ વર્ચસા ચૈવ પ્રેક્ષિતેન ચ વાનર ।

વિક્રમેણ ચ વાક્યૈશ્ચ વ્યક્તિં વાં નોપલક્ષયે ॥ 31 ॥

તતોઽહં રૂપસાદૃશ્યાન્મોહિતો વાનરોત્તમ ।

નોત્સૃજામિ મહાવેગં શરં શત્રુનિબર્હણમ્ ॥ 32 ॥

જીવિતાન્તકરં ઘોરં સાદૃશ્યાત્તુ વિશઙ્કિતઃ ।

મૂલઘાતો ન નૌ સ્યાદ્ધિ દ્વયોરપિ કૃતો મયા ॥ 33 ॥

ત્વયિ વીરે વિપન્ને હિ અજ્ઞાનાલ્લાઘવાન્મયા ।

મૌઢ્યં ચ મમ બાલ્યં ચ ખ્યાપિતં સ્યાત્કપીશ્વર ॥ 34 ॥

દત્તાભયવધો નામ પાતકં મહદુચ્યતે ।

અહં ચ લક્ષ્મણશ્ચૈવ સીતા ચ વરવર્ણિની ॥ 35 ॥

ત્વદધીના વયં સર્વે વનેઽસ્મિન્ શરણં ભવાન્ ।

તસ્માદ્યુધ્યસ્વ ભૂયસ્ત્વં મા મા શઙ્કેશ્ચ વાનર ॥ 36 ॥

એતન્મુહૂર્તે સુગ્રીવ પશ્ય વાલિનમાહવે ।

નિરસ્તમિષુણૈકેન વેષ્ટમાનં મહીતલે ॥ 37 ॥

અભિજ્ઞાનં કુરુષ્વ ત્વમાત્મનો વાનરેશ્વર ।

યેન ત્વામભિજાનીયાં દ્વન્દ્વયુદ્ધમુપાગતમ્ ॥ 38 ॥

ગજપુષ્પીમિમાં ફુલ્લામુત્પાટ્ય શુભલક્ષણામ્ ।

કુરુ લક્ષ્મણ કણ્ઠેઽસ્ય સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 39 ॥

તતો ગિરિતટે જાતામુત્પાટ્ય કુસુમાકુલામ્ ।

લક્ષ્મણો ગજપુષ્પીં તાં તસ્ય કણ્ઠે વ્યસર્જયત્ ॥ 40 ॥

સ તયા શુશુભે શ્રીમાન્ લતયા કણ્ઠસક્તયા ।

માલયેવ બલાકાનાં સસન્ધ્ય ઇવ તોયદઃ ॥ 41 ॥

વિભ્રાજમાનો વપુષા રામવાક્યસમાહિતઃ ।

જગામ સહ રામેણ કિષ્કિન્થાં વાલિપાલિતામ્ ॥ 42 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે દ્વાદશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha dvādaśassargaḥ |

etacca vacanaṃ śrutvā sugrīveṇa subhāṣitam |

pratyayārthaṃ mahātejā rāmo jagrāha kārmukam || 1 ||

sa gṛhītvā dhanurghoraṃ śaramekaṃ ca mānadaḥ |

sālamuddiśya cikṣepa jyāsvanaiḥ pūrayandiśaḥ || 2 ||

sa visṛṣṭo balavatā bāṇassvarṇapariṣkṛtaḥ |

bhittvā sālān giriprasthaṃ sapta bhūmiṃ viveśa ha || 3 ||

praviṣṭaśca muhūrtena dharāṃ bhittvā mahājavaḥ |

niṣpatya ca punastūrṇaṃ svatūṇīṃ praviveśa ha || 4 ||

tāndṛṣṭvā sapta nirbhinnānsālānvānarapuṅgavaḥ |

rāmasya śaravegena vismayaṃ paramaṃ gataḥ || 5 ||

sa mūrdhnā nyapatadabhmau pralambīkṛtabhūṣaṇaḥ |

sugrīvaḥ paramaprīto rāghavāya kṛtāñjaliḥ || 6 ||

idaṃ covāca dharmajñaṃ karmaṇā tena harṣitaḥ |

rāmaṃ sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhaṃ śūramavasthitam || 7 ||

sendrānapi surānsarvāṃstvaṃ bāṇaiḥ puruṣarṣabha |

samarthassamare hantuṃ kiṃ puna rvālinaṃ prabho || 8 ||

yena saptamahāsālā girirbhūmiśca dāritāḥ |

bāṇenaikena kākutstha sthātā te ko raṇāgrataḥ || 9 ||

adya me vigataśśokaḥ prītiradya parā mama |

suhṛdaṃ tvāṃ samāsādya mahendravaruṇopamam || 10 ||

tamadyaiva priyārthaṃ me vairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam |

vālinaṃ jahi kākutstha mayā baddho'yamañjaliḥ || 11 ||

tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvaṃ priyadarśanam |

pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānugataṃ vacaḥ || 12 ||

asmādgacchema kiṣkindhāṃ kṣipraṃ gaccha tvamagrataḥ |

gatvā cāhvaya sugrīva vālinaṃ bhrātṛgandhinam || 13 ||

sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm |

vṛkṣairātmānamāvṛtya vyatiṣṭhangahane vane || 14 ||

sugrīvo vyanadadghoraṃ vālino''hvānakāraṇāt |

gāḍhaṃ parihito vegānnādairbhindannivāmbaram || 15 ||

taṃ śrutvā ninadaṃ bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ |

niścakrāma susaṃrabdho bhāskaro'stataṭādiva || 16 ||

tatassutumulaṃ yuddhaṃ vālisugrīvayorabhūt |

gagane grahayorghoraṃ budhāṅgārakayoriva || 17 ||

talairaśanikalpaiśca vajrakalpaiśca muṣṭibhiḥ |

jaghnatussamare'nyonyaṃ bhrātarau krodhamūrchitau || 18 ||

tato rāmo dhanuṣpāṇistāvubhau samudīkṣyatu |

anyonyasadṛśau vīrāvubhau devāvivāśvinau || 19 ||

yannāvagacchatsugrīvaṃ vālinaṃ vāpi rāghavaḥ |

tato na kṛtavānbuddhiṃ moktumantakaraṃ śaram || 20 ||

etasminnantare bhagnassugrīvastena vālinā |

apaśyanrāghavaṃ nāthamṛśyamūkaṃ pradudruve || 21 ||

klānto rudhirasiktāṅgaḥ prahārairjarjharīkṛtaḥ |

vālinā'bhidrutaḥ krodhātpraviveśa mahāvanam || 22 ||

taṃ praviṣṭaṃ vanaṃ dṛṣṭvā vālī śāpabhayārditaḥ |

mukto hyasi tvamityuktvā sa nivṛtto mahādyutiḥ || 23 ||

rāghavo'si saha bhrātrā saha caiva hanūmatā |

tadeva vanamāgacchatsugrīvo yatra vānaraḥ || 24 ||

taṃ samīkṣyāgataṃ rāmaṃ sugrīvassahalakṣmaṇam |

hrīmāndīnamuvācedaṃ vasudhāmavalokayan || 25 ||

āhvayasveti māmuktvā darśayitvā ca vikramam |

vairiṇā ghātayitvā ca kimidānīṃ tvayā kṛtam || 26 ||

tāmena velāṃ vaktavyaṃ tvayā rāghava tattvataḥ |

vālinaṃ na nihanmīti tato nāhamito vraje || 27 ||

tasya caivaṃ bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |

karuṇaṃ dīnayā vācā rāghavaḥ punarabravīt || 28 ||

sugrīva śrūyātāṃ tāta krodhaśca vyapanīyatām |

kāraṇaṃ yena bāṇo'yaṃ na mayā sa visarjitaḥ || 29 ||

alaṅkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca |

tvaṃ ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam || 30 ||

svareṇa varcasā caiva prekṣitena ca vānara |

vikrameṇa ca vākyaiśca vyaktiṃ vāṃ nopalakṣaye || 31 ||

tato'haṃ rūpasādṛśyānmohito vānarottama |

notsṛjāmi mahāvegaṃ śaraṃ śatrunibarhaṇam || 32 ||

jīvitāntakaraṃ ghoraṃ sādṛśyāttu viśaṅkitaḥ |

mūlaghāto na nau syāddhi dvayorapi kṛto mayā || 33 ||

tvayi vīre vipanne hi ajñānāllāghavānmayā |

mauḍhyaṃ ca mama bālyaṃ ca khyāpitaṃ syātkapīśvara || 34 ||

dattābhayavadho nāma pātakaṃ mahaducyate |

ahaṃ ca lakṣmaṇaścaiva sītā ca varavarṇinī || 35 ||

tvadadhīnā vayaṃ sarve vane'smin śaraṇaṃ bhavān |

tasmādyudhyasva bhūyastvaṃ mā mā śaṅkeśca vānara || 36 ||

etanmuhūrte sugrīva paśya vālinamāhave |

nirastamiṣuṇaikena veṣṭamānaṃ mahītale || 37 ||

abhijñānaṃ kuruṣva tvamātmano vānareśvara |

yena tvāmabhijānīyāṃ dvandvayuddhamupāgatam || 38 ||

gajapuṣpīmimāṃ phullāmutpāṭya śubhalakṣaṇām |

kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe'sya sugrīvasya mahātmanaḥ || 39 ||

tato giritaṭe jātāmutpāṭya kusumākulām |

lakṣmaṇo gajapuṣpīṃ tāṃ tasya kaṇṭhe vyasarjayat || 40 ||

sa tayā śuśubhe śrīmān latayā kaṇṭhasaktayā |

mālayeva balākānāṃ sasandhya iva toyadaḥ || 41 ||

vibhrājamāno vapuṣā rāmavākyasamāhitaḥ |

jagāma saha rāmeṇa kiṣkinthāṃ vālipālitām || 42 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvādaśassargaḥ ||