3.9 Aranyakanda - Navama Sargah

ॐ

3.9 અરણ્યકાણ્ડ - નવમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।

અથ નવમસ્સર્ગઃ ।

સુતીક્ષ્ણેનાભ્યનુજ્ઞાતં પ્રસ્થિતં રઘુનન્દનમ્ ।

હૃદ્યયા સ્નિગ્ધયા વાચા ભર્તારમિદમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

અયં ધર્મસ્સુસૂક્ષ્મેણ વિધિના પ્રાપ્યતે મહાન્ ।

નિવૃત્તેન તુ શક્યોઽયં વ્યસનાત્કામજાદિહ ॥ 2 ॥

ત્રીણ્યેવ વ્યસનાન્યત્ર કામજાનિ ભવન્ત્યુત ।

મિથ્યાવાક્યં પરમકં તસ્માદ્ગુરુતરાવુભૌ ॥ 3 ॥

પરદારાભિગમનં વિના વૈરં ચ રૌદ્રતા ।

મિથ્યાવાક્યં ન તે ભૂતં ન ભવિષ્યતિ રાઘવ ॥ 4 ॥

કુતોઽભિલાષણં સ્ત્રીણાં પરેષાં ધર્મનાશનમ્ ।

તવ નાસ્તિ મનુષ્યેન્દ્ર ન ચાભૂત્તે કદાચન ॥ 5 ॥

મનસ્યપિ તથા રામ ન ચૈતદ્વિદ્યતે ક્વચિત્ ।

સ્વદારનિરતસ્ત્વં ચ નિત્યમેવ નૃપાત્મજ ॥ 6 ॥

ધર્મિષ્ઠસ્સત્યસન્ધશ્ચ પિતુર્નિર્દેશકારકઃ ।

સત્યસન્ધ મહાભાગ શ્રીમલ્લક્ષ્મણપૂર્વજ ॥ 7 ॥

ત્વયિ ધર્મશ્ચ સત્યં ચ ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।

તચ્ચ સર્વં મહાબાહો શક્યં ધર્તું જિતેન્દ્રિયૈઃ ॥ 8 ॥

તવ વશ્યેન્દ્રિયત્વં ચ જાનામિ શુભદર્શન ।

તૃતીયં યદિદં રૌદ્રં પરપ્રાણાભિહિંસનમ્ ॥ 9 ॥

નિર્વૈરં ક્રિયતે મોહાત્તચ્ચ તે સમુપસ્થિતમ્ ।

પ્રતિજ્ઞાતસ્ત્વયા વીર દણ્ડકારણ્યવાસિનામ્ ॥ 10 ॥

ઋષીણાં રક્ષણાર્થાય વધસ્સંયતિ રક્ષસામ્ ।

એતન્નિમિત્તં ચ વનં દણ્ડકા ઇતિ વિશ્રુતમ્ ॥ 11 ॥

પ્રસ્થિતસ્ત્વં સહ ભ્રાત્રા ધૃતબાણશરાસનઃ ।

તતસ્ત્વાં પ્રસ્થિતં દૃષ્ટ્વા મમ ચિન્તાકુલં મનઃ ॥ 12 ॥

ત્વદ્વૃત્તં ચિન્તયન્ત્યા વૈ ભવેન્નિશ્શ્રેયસં હિતમ્ ।

ત્વાં ચૈવ પ્રસ્થિતં દૃષ્ટ્વા રામ ચિન્તાકુલં મનઃ ॥ 13 ॥

સર્વતચશિન્તય્નત્યા મે તવ નિશ્શ્રેયસં નૃપ ।

ન હિ મે રોચતે વીર ગમનં દણ્ડકાન્પ્રતિ ॥ 14 ॥

કારણં તત્ર વક્ષ્યામિ વદન્ત્યાશ્શ્રૂયતાં મમ ।

ત્વં હિ બાણધનુષ્પાણિર્ભ્રાત્રા સહ વનં ગતઃ ॥ 15 ॥

દૃષ્ટ્વા વનચરાન્સર્વાન્કચ્ચિત્કુર્યાશ્શરવ્યયમ્ ।

ક્ષત્રિયાણામપિ ધનુર્હુતાશસ્યેન્ધનાનિ ચ ॥ 16 ॥

સમીપતસ્સ્થિતં તેજો બલમુચ્છ્રયતે ભૃશમ્ ।

પુરા કિલ મહાબાહો તપસ્સ્વી સત્યવાક્છુચિઃ ॥ 17 ॥

કસ્મિંશ્ચિદભવત્પુણ્યે વને રતમૃગદ્વિજે ।

તસ્યૈવ તપસો વિઘ્નં કર્તુમિન્દ્રશ્શચીપતિઃ ॥ 18 ॥

ખઙ્ગપાણિરથાગચ્છદાશ્રમં ભટરૂપધૃત્ ।

તસ્મિંસ્તદાશ્રમપદે નિશિતઃ ખઙ્ગ ઉત્તમઃ ॥ 19 ॥

સ ન્યાસવિધિના દત્તઃ પુણ્યે તપસિ તિષ્ઠતઃ ।

સ તચ્છસ્ત્રમનુપ્રાપ્ય ન્યાસરક્ષણતત્પરઃ ॥ 20 ॥

વને તુ વિચરત્યેવ રક્ષન્પ્રત્યયમાત્મનઃ ।

યત્ર ગચ્છત્યુપાદાતું મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ ॥ 21 ॥

ન વિના યાતિ તં ખઙ્ગં ન્યાસરક્ષણતત્પરઃ ।

નિત્યં શસ્ત્રં પરિવહન્ક્રમેણ સ તપોધનઃ ॥ 22 ॥

ચકાર રૌદ્રીં સ્વાં બુદ્ધિં ત્યક્ત્વા તપસિ નિશ્ચયમ્ ।

તતસ્સરૌદ્રેઽભિરતઃ પ્રમત્તોઽધર્મકર્શિતઃ ॥ 23 ॥

તસ્ય શસ્ત્રસ્ય સંવાસાજ્જગામ નરકં મુનિઃ ।

એવમેતત્પુરા વૃત્તં શસ્ત્રસંયોગકારણમ્ ॥ 24 ॥

અગ્નિસંયોગવદ્ધેતુશ્શસ્ત્રસંયોગ ઉચ્યતે ।

સ્નેહાચ્ચ બહુમાનાચ્ચ સ્મારયે ત્વાં ન શિક્ષયે ॥ 25 ॥

ન કથઞ્ચન સા કાર્યા ગૃહીતધનુષા ત્વયા ।

બુદ્ધિર્વૈરં વિના હન્તું રાક્ષસાન્દણ્ડકાશ્રિતાન્ ॥ 26 ॥

અપરાધં વિના હન્તું લોકાન્વીર ન કામયે ।

ક્ષત્રિયાણાં તુ વીરાણાં વનેષુ નિરતાત્મનામ્ ॥ 27 ॥

ધનુષા કાર્યમેતાવદાર્તાનાં ત્વભિરક્ષણમ્ ।

ક્વચ શસ્ત્રં ક્વ ચ વનં ક્વ ચ ક્ષાત્રં તપઃ ક્વચ ॥ 28 ॥

વ્યાવિદ્ધમિદમસ્માભિર્દ્દેશધર્મસ્તુ પૂજ્યતામ્ ।

તદાર્ય કલુષા બુદ્ધિર્જાયતે શસ્ત્રસેવનાત્ ॥ 29 ॥

પુનર્ગત્વા ત્વયોધ્યાયાં ક્ષત્રધર્મં ચરિષ્યસિ ।

અક્ષયા તુ ભવેત્પ્રીતિશ્શ્વશ્રૂશ્વશુરયોર્મમ ॥ 30 ॥

યદિ રાજ્યં પરિત્યજ્ય ભવેસ્ત્વં નિરતો મુનિઃ ।

ધર્માદર્થઃ પ્રભવતિ ધર્માત્પ્રભવતે સુખમ્ ॥ 31 ॥

ધર્મેણ લભતે સર્વં ધર્મસારમિદં જગત્ ।

આત્માનં નિયમૈસ્તૈસ્તૈ કર્શયિત્વા પ્રયત્નતઃ ॥ 32 ॥

પ્રાપ્યતે નિપુણૈર્ધર્મો ન સુખાલ્લભ્યતે સુખમ્ ।

નિત્યં શુચિમતિસ્સૌમ્ય ચર ધર્મં તપોવને ॥ 33 ॥

સર્વં હિ વિદિતં તુભ્યં ત્રૈલોક્યમપિ તત્ત્વતઃ ।

સ્ત્રીચાપલાદેતદુદાહૃતં મે ધર્મં ચ વક્તું તવ કસ્સમર્થઃ ।

વિચાર્ય બુદ્ધ્યા તુ સહાનુજેન યદ્રોચતે તત્કુરુ મા ચિરેણ ॥ 34 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે નવમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha navamassargaḥ |

sutīkṣṇenābhyanujñātaṃ prasthitaṃ raghunandanam |

hṛdyayā snigdhayā vācā bhartāramidamabravīt || 1 ||

ayaṃ dharmassusūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān |

nivṛttena tu śakyo'yaṃ vyasanātkāmajādiha || 2 ||

trīṇyeva vyasanānyatra kāmajāni bhavantyuta |

mithyāvākyaṃ paramakaṃ tasmādgurutarāvubhau || 3 ||

paradārābhigamanaṃ vinā vairaṃ ca raudratā |

mithyāvākyaṃ na te bhūtaṃ na bhaviṣyati rāghava || 4 ||

kuto'bhilāṣaṇaṃ strīṇāṃ pareṣāṃ dharmanāśanam |

tava nāsti manuṣyendra na cābhūtte kadācana || 5 ||

manasyapi tathā rāma na caitadvidyate kvacit |

svadāraniratastvaṃ ca nityameva nṛpātmaja || 6 ||

dharmiṣṭhassatyasandhaśca piturnirdeśakārakaḥ |

satyasandha mahābhāga śrīmallakṣmaṇapūrvaja || 7 ||

tvayi dharmaśca satyaṃ ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |

tacca sarvaṃ mahābāho śakyaṃ dhartuṃ jitendriyaiḥ || 8 ||

tava vaśyendriyatvaṃ ca jānāmi śubhadarśana |

tṛtīyaṃ yadidaṃ raudraṃ paraprāṇābhihiṃsanam || 9 ||

nirvairaṃ kriyate mohāttacca te samupasthitam |

pratijñātastvayā vīra daṇḍakāraṇyavāsinām || 10 ||

ṛṣīṇāṃ rakṣaṇārthāya vadhassaṃyati rakṣasām |

etannimittaṃ ca vanaṃ daṇḍakā iti viśrutam || 11 ||

prasthitastvaṃ saha bhrātrā dhṛtabāṇaśarāsanaḥ |

tatastvāṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā mama cintākulaṃ manaḥ || 12 ||

tvadvṛttaṃ cintayantyā vai bhavenniśśreyasaṃ hitam |

tvāṃ caiva prasthitaṃ dṛṣṭvā rāma cintākulaṃ manaḥ || 13 ||

sarvatacaśintaynatyā me tava niśśreyasaṃ nṛpa |

na hi me rocate vīra gamanaṃ daṇḍakānprati || 14 ||

kāraṇaṃ tatra vakṣyāmi vadantyāśśrūyatāṃ mama |

tvaṃ hi bāṇadhanuṣpāṇirbhrātrā saha vanaṃ gataḥ || 15 ||

dṛṣṭvā vanacarānsarvānkaccitkuryāśśaravyayam |

kṣatriyāṇāmapi dhanurhutāśasyendhanāni ca || 16 ||

samīpatassthitaṃ tejo balamucchrayate bhṛśam |

purā kila mahābāho tapassvī satyavākchuciḥ || 17 ||

kasmiṃścidabhavatpuṇye vane ratamṛgadvije |

tasyaiva tapaso vighnaṃ kartumindraśśacīpatiḥ || 18 ||

khaṅgapāṇirathāgacchadāśramaṃ bhaṭarūpadhṛt |

tasmiṃstadāśramapade niśitaḥ khaṅga uttamaḥ || 19 ||

sa nyāsavidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ |

sa tacchastramanuprāpya nyāsarakṣaṇatatparaḥ || 20 ||

vane tu vicaratyeva rakṣanpratyayamātmanaḥ |

yatra gacchatyupādātuṃ mūlāni ca phalāni ca || 21 ||

na vinā yāti taṃ khaṅgaṃ nyāsarakṣaṇatatparaḥ |

nityaṃ śastraṃ parivahankrameṇa sa tapodhanaḥ || 22 ||

cakāra raudrīṃ svāṃ buddhiṃ tyaktvā tapasi niścayam |

tatassaraudre'bhirataḥ pramatto'dharmakarśitaḥ || 23 ||

tasya śastrasya saṃvāsājjagāma narakaṃ muniḥ |

evametatpurā vṛttaṃ śastrasaṃyogakāraṇam || 24 ||

agnisaṃyogavaddhetuśśastrasaṃyoga ucyate |

snehācca bahumānācca smāraye tvāṃ na śikṣaye || 25 ||

na kathañcana sā kāryā gṛhītadhanuṣā tvayā |

buddhirvairaṃ vinā hantuṃ rākṣasāndaṇḍakāśritān || 26 ||

aparādhaṃ vinā hantuṃ lokānvīra na kāmaye |

kṣatriyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ vaneṣu niratātmanām || 27 ||

dhanuṣā kāryametāvadārtānāṃ tvabhirakṣaṇam |

kvaca śastraṃ kva ca vanaṃ kva ca kṣātraṃ tapaḥ kvaca || 28 ||

vyāviddhamidamasmābhirddeśadharmastu pūjyatām |

tadārya kaluṣā buddhirjāyate śastrasevanāt || 29 ||

punargatvā tvayodhyāyāṃ kṣatradharmaṃ cariṣyasi |

akṣayā tu bhavetprītiśśvaśrūśvaśurayormama || 30 ||

yadi rājyaṃ parityajya bhavestvaṃ nirato muniḥ |

dharmādarthaḥ prabhavati dharmātprabhavate sukham || 31 ||

dharmeṇa labhate sarvaṃ dharmasāramidaṃ jagat |

ātmānaṃ niyamaistaistai karśayitvā prayatnataḥ || 32 ||

prāpyate nipuṇairdharmo na sukhāllabhyate sukham |

nityaṃ śucimatissaumya cara dharmaṃ tapovane || 33 ||

sarvaṃ hi viditaṃ tubhyaṃ trailokyamapi tattvataḥ |

strīcāpalādetadudāhṛtaṃ me dharmaṃ ca vaktuṃ tava kassamarthaḥ |

vicārya buddhyā tu sahānujena yadrocate tatkuru mā cireṇa || 34 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe navamassargaḥ ||