3.69 Aranyakanda - Ekonasaptatitama Sargah

ॐ

3.69 અરણ્યકાણ્ડ - એકોનસપ્તતિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।

અથ એકોનસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।

કૃત્વૈવમુદકં તસ્મૈ પ્રસ્થિતૌ રામલક્ષ્મણૌ ।

અવેક્ષન્તૌ વને સીતાં પશ્ચિમાં જગ્મતુર્દિશમ્ ॥ 1 ॥

તૌ દિશં દક્ષિણાં ગત્વા શરચાપાસિધારિણૌ ।

અવિપ્રહતમૈક્ષ્વાકૌ પન્થાનં પ્રતિપેદતુઃ ॥ 2 ॥

ગુલ્મૈર્વૃક્ષૈશ્ચ બહુભિર્લતાભિશ્ચ પ્રવેષ્ટિતમ્ ।

આવૃતં સર્વતો દુર્ગં ગહનં ઘોરદર્શનમ્ ॥ 3 ॥

વ્યતિક્રમ્ય તુ વેગેન વ્યાલસિંહનિષેવિતમ્ ।

સુભીમં તન્મહારણ્યં વ્યતિયાતૌ મહાબલૌ ॥ 4 ॥

તતઃ પરં જનસ્થાનાતત્રિક્રોશં ગમ્ય રાઘવૌ ।

ક્રૌઞ્ચારણ્યં વિવિશતુર્ગહનં તૌ મહૌજસૌ ॥ 5 ॥

નાનામેઘઘનપ્રખ્યં પ્રહૃષ્ટમિવ સર્વતઃ ।

નાનાપક્ષિગણૈર્યુક્તં નાનાવ્યાલમૃગૈર્યુતમ્ ॥ 6 ॥

દિદૃક્ષમાણૌ વૈદેહીં તદ્વનં તૌ વિચિક્યતુઃ ।

તત્ર તત્રાવતિષ્ઠન્તૌ સીતાહરણકર્શિતૌ ॥ 7 ॥

તતઃ પૂર્વેણ તૌ ગત્વા ત્રિક્રોશં ભ્રાતરૌ તદા ।

ક્રૌઞ્ચારણ્યમતિક્રમ્ય મતઙ્ગાશ્રમમન્તરા ॥ 8 ॥

દૃષ્ટ્વા તુ તદ્વનં ઘોરં બહુભીમમૃગદ્વિજમ્ ।

નનાસત્ત્વસમાકીર્ણં સર્વં ગહનપાદપમ્ ॥ 9 ॥

દદૃશાતે તુ તૌ તત્ર દરીં દશરથાત્મજૌ ।

પાતાલસમગમ્ભીરાં તમસા નિત્યસંવૃતામ્ ॥ 10 ॥

આસાદ્ય તૌ નરવ્યાઘ્રૌ દર્યાસ્તસ્યાવિદૂરતઃ ।

દદૃશાતે મહારૂપાં રાક્ષસીં વિકૃતાનનામ્ ॥ 11 ॥

ભયદામલ્પસત્ત્વાનાં બીભત્સાં રૌદ્રદર્શનામ્ ।

લમ્બોદરીં તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાં કરાલીં પરુષત્વચમ્ ॥ 12 ॥

ભક્ષયન્તીં મૃગાન્ભીમાન્વિકટાં મુક્તમૂર્ધજામ્ ।

પ્રૈક્ષેતાં તૌ તતસ્તત્ર ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 13 ॥

સા સમાસાદ્ય તૌ વીરૌ વ્રજન્તં ભ્રાતુરગ્રતઃ ।

એહિ રંસ્યાવહેત્યુક્ત્વા સમાલમ્બત લક્ષ્મણમ્ ॥ 14 ॥

ઉવાચ ચૈનં વચનં સૌમિત્રિમુપગૂહ્ય સા ।

અહં ત્વયોમુખી નામ લબ્ધા તે ત્વમસિ પ્રિયઃ ॥ 15 ॥

નાથ પર્વતકૂટેષુ નદીનાં પુલિનેષુ ચ ।

આયુશ્શેષમિમં વીર ત્વં મયા સહ રંસ્યસે ॥ 16 ॥

એવમુક્તસ્તુ કુપિતઃ ખડ્ગમુદ્ધૃત્ય લક્ષ્મણઃ ।

કર્ણનાસાસ્તનં તસ્યા નિચકર્તારિસૂદનઃ ॥ 17 ॥

કર્ણનાસે નિકૃત્તે તુ વિસ્વરં સા વિનદ્ય ચ ।

યથાગતં પ્રદુદ્રાવ રાક્ષસી ભીમદર્શના ॥ 18 ॥

તસ્યાં ગતાયાં ગહનં વ્રજન્તૌ વનમોજસા ।

આસેદતુરમિત્રઘ્નૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 19 ॥

લક્ષ્મણસ્તુ મહાતેજાસ્સત્ત્વવાન્ શીલવાન્ શુચિઃ ।

અબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં ભ્રાતરં દીપ્તતેજસમ્ ॥ 20 ॥

સ્પન્દતે ચ દૃઢં બાહુરુદ્વિગ્નમિવ મે મનઃ ।

પ્રાયશશ્ચાપ્યનિષ્ટાનિ નિમિત્તાન્યુપલક્ષયે ॥ 21 ॥

તસ્માત્સજ્જીભવાર્ય ત્વં કુરુષ્વ વચનં હિતમ્ ।

મમૈવ હિ નિમિત્તાનિ સદ્યશ્શંસન્તિ સમ્ભ્રમમ્ ॥ 22 ॥

એષ વઞ્ચુલકો નામ પક્ષી પરમદારુણઃ ।

આવયોર્વિજયં યુદ્ધે શંસન્નિવ વિનર્દતિ ॥ 23 ॥

તયોરન્વેષતોરેવં સર્વં તદ્વનમોજસા ।

સઞ્જજ્ઞે વિપુલઃ શબ્દો પ્રભઞ્જન્નિવ તદ્વનમ્ ॥ 24 ॥

સંવેષ્ટિતમિવાત્યર્થં ગગનં માતરિશ્વના ।

વનસ્ય તસ્ય શબ્દોઽભૂદ્દિવમાપૂરયન્નિવ ॥ 25 ॥

તં શબ્દં કાઙ્ક્ષમાણસ્તુ રામઃ કક્ષે સહાનુજઃ ।

દદર્શ સુમહાકાયં રાક્ષસં વિપુલોદરમ્ ॥ 26 ॥

આસેદતુસ્તતસ્તત્ર તાવુભૌ પ્રમુખે સ્થિતમ્ ।

વિવૃદ્ધમશિરોગ્રીવં કબન્ધમુદરે મુખમ્ ॥ 27 ॥

રોમભિર્નિચિતૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મહાગિરિમિવોછ્રિતમ્ ।

નીલમેઘનિભં રૌદ્રં મેઘસ્તનિતનિસ્વનમ્ ॥ 28 ॥

અગ્નિજ્વાલાનિકાશેન લલાટસ્થેન દીપ્યતા ।

મહાપક્ષ્મેણ પિઙ્ગેન વિપુલેનાયતેન ચ ॥ 29 ॥

એકેનોરસિ ઘોરેણ નયનેનાશુદર્શિના ।

મહાદંષ્ટ્રોપપન્નં તલ્લેલિહાનં મહામુખમ્ ॥ 30 ॥

ભક્ષયન્તં મહાઘોરાનૃક્ષસિંહમૃગદ્વિપાન્ ।

ઘોરૌ ભુજૌ વિકુર્વાણમુભૌ યોજનમાયતૌ ॥ 31 ॥

કરાભ્યાં વિવિધાન્ગૃહ્યઋક્ષાન્પક્ષિગણાન્મૃગાન્ ।

આકર્ષન્તં વિકર્ષન્તમનેકાન્મૃગયૂથપાન્ ॥ 32 ॥

સ્થિતમાવૃત્ય પન્થાનં તયોર્ભ્રાત્રોઃ પ્રપન્નયોઃ ।

અથ તૌ સમભિક્રમ્ય ક્રોશમાત્રે દદર્શતુઃ ॥ 33 ॥

મહાન્તં દારુણં ભીમં કબન્ધં ભુજસંવૃમ્ ।

કબન્ધમિવ સંસ્થાનાદતિઘોરપ્રદર્શનમ્ ॥ 34 ॥

સ મહાબાહુરત્યર્થં પ્રસાર્ય વિપુલૌ ભુજૌ ।

જગ્રાહ સહિતાવેવ રાઘવૌ પીડયન્બલાત્ ॥ 35 ॥

ખડ્ગિનૌ દૃઢધન્વાનૌ તિગ્મતેજોવપુર્ધરૌ ।

ભ્રાતરૌ વિવશં પ્રાપ્તૌ કૃષ્યમાણૌ મહાબલૌ ॥ 36 ॥

તત્ર ધૈર્યેણ શૂરસ્તુ રાઘવો નૈવ વિવ્યથે ।

બાલ્યાદનાશ્રયત્વાચ્ચ લક્ષ્મણસ્ત્વતિવિવ્યથે ॥ 37 ॥

ઉવાચ સ વિષણ્ણસ્સન્રાઘવં રાઘવાનુજઃ ।

પશ્ય માં વીર વિવશં રાક્ષસસ્ય વશં ગતમ્ ॥ 38 ॥

મયૈકેન વિનિર્યુક્તઃ પરિમુઞ્ચસ્વ રાઘવ ।

માં હિ ભૂતબલિં દત્વા પલાયસ્વ યથાસુખમ્ ॥ 39 ॥

અધિગન્તાસિ વૈદેહીમચિરેણેતિ મે મતિઃ ।

પ્રતિલભ્ય ચ કાકુત્સ્થ પિતૃપૈતામહીં મહીમ્ ॥ 40 ॥

તત્ર માં રામ રાજ્યસ્થસ્સ્મર્તુમર્હસિ સર્વદા ।

લક્ષ્મણેનૈવમુક્તસ્તુ રામસ્સૌમિત્રિમબ્રવીત્ ॥ 41 ॥

મા સ્મ ત્રાસં કૃથા વીર ન હિ ત્વાદૃગ્વિષીદતિ ।

એતસ્મિન્નન્તરે ક્રૂરો ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 42 ॥

પપ્રચ્છ ઘનનિર્ઘોષઃ કબન્ધો દાનવોત્તમઃ ।

કૌ યુવાં વૃષભસ્કન્ધૌ મહાખડ્ગધનુર્ધરૌ ॥ 43 ॥

ઘોરં દેશમિમં પ્રાપ્તૌ મમ ભક્ષાવુપસ્થિતૌ ।

વદતં કાર્યમિહ વાં કિમર્થં ચાગતૌ યુવામ્ ॥ 44 ॥

ઇમં દેશમનુપ્રાપ્તૌ ક્ષુધાર્તસ્યેહ તિષ્ઠતઃ ।

સબાણચાપખડ્ગૌ ચ તીક્ષ્ણશૃઙ્ગાવિવર્ષભૌ ॥ 45 ॥

મમાસ્યમનુસમ્પ્રાપ્તૌ દુર્લભં જીવિતં પુનઃ ।

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા કબન્ધસ્ય દુરાત્મનઃ ॥ 46 ॥

ઉવાચ લક્ષ્મણં રામો મુખેન પરિશુષ્યતા ।

કૃચ્છ્રાત્ કૃચ્છ્રતરં પ્રાપ્ય દારુણં સત્યવિક્રમઃ ॥ 47 ॥

વ્યસનં જીવિતાન્તાય પ્રાપ્તમપ્રાપ્ય તાં પ્રિયામ્ ।

કાલસ્ય સુમહદ્વીર્યં સર્વભૂતેષુ લક્ષ્મણ ॥ 48 ॥

ત્વાં ચ માં ચ નરવ્યાઘ્ર વ્યસનૈઃ પશ્ય મોહિતૌ ।

નાતિભારોસ્તિ કાલસ્ય સર્વભૂતેષુ લક્ષ્મણ ॥ 49 ॥

શૂરાશ્ચ બલવન્તશ્ચ કૃતાસ્ત્રાશ્ચ રણાજિરે ।

કાલાભિપન્નાસ્સીદન્તિ યથા વાલુકસેતવઃ ॥ 50 ॥

ઇતિ બ્રુવાણો દૃઢસત્યવિક્રમો મહાયશા દાશરથિઃ પ્રતાપવાન્ ।

અવેક્ષ્ય સૌમિત્રિમુદગ્રપૌરુષં સ્થિરાં તદા સ્વાં મતિમાત્મનાઽકરોત્ ॥ 51 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે એકોનસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ekonasaptatitamassargaḥ |

kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāmalakṣmaṇau |

avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 1 ||

tau diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |

aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 2 ||

gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |

āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3 ||

vyatikramya tu vegena vyālasiṃhaniṣevitam |

subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 4 ||

tataḥ paraṃ janasthānātatrikrośaṃ gamya rāghavau |

krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 5 ||

nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |

nānāpakṣigaṇairyuktaṃ nānāvyālamṛgairyutam || 6 ||

didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ |

tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 7 ||

tataḥ pūrveṇa tau gatvā trikrośaṃ bhrātarau tadā |

krauñcāraṇyamatikramya mataṅgāśramamantarā || 8 ||

dṛṣṭvā tu tadvanaṃ ghoraṃ bahubhīmamṛgadvijam |

nanāsattvasamākīrṇaṃ sarvaṃ gahanapādapam || 9 ||

dadṛśāte tu tau tatra darīṃ daśarathātmajau |

pātālasamagambhīrāṃ tamasā nityasaṃvṛtām || 10 ||

āsādya tau naravyāghrau daryāstasyāvidūrataḥ |

dadṛśāte mahārūpāṃ rākṣasīṃ vikṛtānanām || 11 ||

bhayadāmalpasattvānāṃ bībhatsāṃ raudradarśanām |

lambodarīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ karālīṃ paruṣatvacam || 12 ||

bhakṣayantīṃ mṛgānbhīmānvikaṭāṃ muktamūrdhajām |

praikṣetāṃ tau tatastatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 13 ||

sā samāsādya tau vīrau vrajantaṃ bhrāturagrataḥ |

ehi raṃsyāvahetyuktvā samālambata lakṣmaṇam || 14 ||

uvāca cainaṃ vacanaṃ saumitrimupagūhya sā |

ahaṃ tvayomukhī nāma labdhā te tvamasi priyaḥ || 15 ||

nātha parvatakūṭeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca |

āyuśśeṣamimaṃ vīra tvaṃ mayā saha raṃsyase || 16 ||

evamuktastu kupitaḥ khaḍgamuddhṛtya lakṣmaṇaḥ |

karṇanāsāstanaṃ tasyā nicakartārisūdanaḥ || 17 ||

karṇanāse nikṛtte tu visvaraṃ sā vinadya ca |

yathāgataṃ pradudrāva rākṣasī bhīmadarśanā || 18 ||

tasyāṃ gatāyāṃ gahanaṃ vrajantau vanamojasā |

āsedaturamitraghnau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 19 ||

lakṣmaṇastu mahātejāssattvavān śīlavān śuciḥ |

abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasam || 20 ||

spandate ca dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |

prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 21 ||

tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam |

mamaiva hi nimittāni sadyaśśaṃsanti sambhramam || 22 ||

eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |

āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 23 ||

tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā |

sañjajñe vipulaḥ śabdo prabhañjanniva tadvanam || 24 ||

saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gaganaṃ mātariśvanā |

vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 25 ||

taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ |

dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulodaram || 26 ||

āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam |

vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 27 ||

romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivochritam |

nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitanisvanam || 28 ||

agnijvālānikāśena lalāṭasthena dīpyatā |

mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca || 29 ||

ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā |

mahādaṃṣṭropapannaṃ tallelihānaṃ mahāmukham || 30 ||

bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān |

ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau || 31 ||

karābhyāṃ vividhāngṛhyaṛkṣānpakṣigaṇānmṛgān |

ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān || 32 ||

sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ |

atha tau samabhikramya krośamātre dadarśatuḥ || 33 ||

mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛm |

kabandhamiva saṃsthānādatighorapradarśanam || 34 ||

sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |

jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 35 ||

khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejovapurdharau |

bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 36 ||

tatra dhairyeṇa śūrastu rāghavo naiva vivyathe |

bālyādanāśrayatvācca lakṣmaṇastvativivyathe || 37 ||

uvāca sa viṣaṇṇassanrāghavaṃ rāghavānujaḥ |

paśya māṃ vīra vivaśaṃ rākṣasasya vaśaṃ gatam || 38 ||

mayaikena viniryuktaḥ parimuñcasva rāghava |

māṃ hi bhūtabaliṃ datvā palāyasva yathāsukham || 39 ||

adhigantāsi vaidehīmacireṇeti me matiḥ |

pratilabhya ca kākutstha pitṛpaitāmahīṃ mahīm || 40 ||

tatra māṃ rāma rājyasthassmartumarhasi sarvadā |

lakṣmaṇenaivamuktastu rāmassaumitrimabravīt || 41 ||

mā sma trāsaṃ kṛthā vīra na hi tvādṛgviṣīdati |

etasminnantare krūro bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 42 ||

papraccha ghananirghoṣaḥ kabandho dānavottamaḥ |

kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 43 ||

ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau |

vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 44 ||

imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |

sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau || 45 ||

mamāsyamanusamprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ |

tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ || 46 ||

uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā |

kṛcchrāt kṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikramaḥ || 47 ||

vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām |

kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 48 ||

tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |

nātibhārosti kālasya sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 49 ||

śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |

kālābhipannāssīdanti yathā vālukasetavaḥ || 50 ||

iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |

avekṣya saumitrimudagrapauruṣaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanā'karot || 51 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonasaptatitamassargaḥ ||